Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Музыкæ

Дала фæндыр
**Музыкæ**, ног вариант: **зæлвидыц** у зæлтæ сфæлдисыны аивад.

## Музыкалон терминологи

нотæ | музыкалон дæгъæл | бемоль | бекар | диез | ферматæ | хроматизм | аккорд | арпеджио | сольфеджио | æртывæр зæл | доминантсептаккорд | примæ | секундæ | терци | квартæ | квинтæ | секстæ | септимæ | октавæ | минор | мажор

## Композитортæ

* Рихард Вагнер
* Вольфганг Амадей Моцарт
* Æлборты Феликс
* Гæбæраты Илья
* Махъоты Ацæмæз

## Фиппаинæгтæ
# 1920-æм аз

## Цаутæ

* 16 январы — АИШ-ы йæ тыхы бацыдис хус закъон.

## Райгуырдысты

* 2 январы — Айзек Азимов, америкæйаг фыссæг-фантаст, зонады хабæрттæ æмæ æнтыстытæ парахатгæнæг.
* 8 июны — Иван Кожедуб (ам.1991), тæхæг-ас, Советон Цæдисы æртæ хатты хъæбатыр, авиацийы маршæл.

## Амардысты
# Уæрхад

Уæрхады бынат координатон сферæйыл (тымбылæгыл)
**Уæрхад** WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 — къуым бынæттон зениты здæхты æмæ экваторы фæзойы астæу, нымад цæуы 0-æй 90 °мæ экваторы дыууæрдыгæй дæр. Цæгаты æрдæгтымбылæджы географион тæппыты уæрхад (цæгаты уæрхад) нымад цæуы куыд æвæрццæг, хуссар æрдæгтымбылæджы та — æппæрццæг. Ноджы ма абсолютон асмæ гæсгæ стырдæр уæрхæдты тыххæй фæзæгъынц *бæрзæндтæ*, нолмæ хæстæджыты (ома экватормæ) тыххæй та — *ныллæджытæ*.

Зæххы формæ (геоид) къорийæ кæй хъауджыдзинад кæны, уымæ гæсгæ географион уæрхад дæр цасдæр хицæн кæны геоцентрон уæрхадæй, т. е. къуымæй ацы тæппы здæхтмæ Зæххы цæнтрæй æмæ экваторы фæзойæ.

Бынаты уæрхад рабæрæг кæнæн ис ахæм астрономион кусæнгарзты æххуысæй — секстант кæнæ гномон, ис ма спайдагæнæн системæтæй GPS æмæ ГЛОНАСС. Уæрхадимæ æмæ азы афонимæ йæ дæргъ баст у бонæн.

## Кæс ноджы

* Параллель
* Географион координатæтæ
* Дæргъад
* Навигаци
# Вашингтон, Джордж

| Джордж Вашингтон |
| --- |
| англ. George Washington |
|  |
|  |
|
 АИШ-ы 1-æм президент
 |
| 1789-æм азы 30 апрелы — 1797-æм азы 4 мартъийы |
| Вице-президент | Джон Адамс |
| Фæстæдæр | Джон Адамс |
|
 АИШ-ы армийы сæйрагкъамандыгæнæг
 |
| 1798-æм азы 13 июлы — 1799-æм азы 14 декабры |
| Президент | Джон Адамс |
| Раздæр чи уыд | Джеймс Уилкинсон |
| Фæстæдæр | Александр Гамильтон |
| 1775-æм азы 19 июны — 1783-æм азы 23 декабры |
| Фæстæдæр | Генри Нокс |
|
 Вирджинийы генералон ассамблейы Бюргерты палатæйы уæнг Фредеричы зылдæй (1758—1765) Фэрфаксы зылдæй (1765—1775)
 |
| 1758-æм азы 24 июлы — 1775-æм азы 24 июны |
|

---

 |
| Райгуырдис | 1732-æм азы 22 февралы(1732-02-22)[…]* Уэстморленд, Вирджини, Британийы импери
 |
| Амардис | 1799-æм азы 14 декабры(1799-12-14)[…] (67 азы)* Фэрфакс, Вирджини, Америкæйы Иугонд Штаттæ[…]
 |
| Ныгæныны бынат | * Washington's Tomb[d][…]
 |
| Мыггаг | Вашингтонтæ |
| Фыд | Огастин Вашингтон |
| Мад | Мэри Болл Вашингтон |
| Æмкъай | Мартæ Дендридж |
| Парти | * Федералистская партия[d]
 |
| Професси |
плантатор, хæстон |
| Дин | Епископалон еклези[d] æмæ масонство[d] |
| Къухæрфыст |  |
| Æфсæддон куысты азтæ |
1752—1758, 1775—1783, 1798—1799 |
| Бæстæ |  Æртындæс колонийы  АИШ |
| Æфсæдты хуыз |  Континенталон арми (1775—1783); АИШ-ы арми (1798—1799) |
| Хуындад | инæлар-майор[d], инæлар-лейтенант[d], АИШ-ы армиты инæлар[d] æмæ булкъон[d] |
|  Викикъæбицы медиа |

**Джордж Ва́шингтон** (англ. George Washington [ʤɔːʤ ˈwɒʃɪŋtən]) — америкæйаг политик, АИШ-ы 1-æм президент.

## Фиппаинæгтæ
# Фисынмæдзæуджытæ

Фисынмæдзæуджытæ
**Фисынмæдзæуджытæ**, **Фисынмæ цæуджытæ** кæнæ **Лæдæртæ** (уырыс. Большая Медведица, лат. Ursa Major) сты стъалыгуппар арвы Цæгат æрдæгтымбылæджы.

Астæуккаг æнусты араббаг астрономтæ Фисынмæдзæуджыты авд стъалыйæн æрхъуыды кодтой сæрмагонд нæмттæ дæр:

* Алиот (ε UMa) — 1,76m
* Дубхе (α UMa) — 1,81m
* Бенетнаш (η UMa) — 1,86m
* Мицар (ζ UMa) — 2,23m
* Мерак (β UMa) — 2,34m
* Фекда (γ UMa) — 2,41m

## Лæдæртæ ирон адæмон сфæлдыстады

Ирон адæмон сфæлдыстады Лæдæрты тыххæй ахæм таурæгъ ис: Раджы, зæдтæ æмæ адæм иумæ хæтæнты куы хаттысты, уæд иу фыдлæг Ахсахътемыр дæр семæ хатти, зæххон адæймаг уæвгæйæ. Бон ын иу афон донмæ æнæцæугæ нæ уыд.

Уыцы рæстæг зæххыл цардис авд æфсымæры, Лæдæртæ, зæгъгæ. Уыдонæн тых кодта Ахсахътемыр. Куы нал дзы фæрæзтой, уæд загътой: «Æрвылбон донмæ цæуы æмæ Донбеттырæн лæгъстиаг у. Цæуæм æмæ дзы æмцег схæссæм, кæд æмæ нæ уый тасæй ныууадзид. Кæд уымæй фæтæрса, æндæр лæгæй нæ тæрсы». Ацыдысты æмæ Донбеттырæй æмцег схастой.

Ахсахътемыр уый куы базыдта, уæд загъта: «Бæрæг уыдзæни, кæд æз Донбеттырæй фæтæрсон, уæд». Уый фæстæ бацыд æмæ сын сæ æмцеджы амардта. Лæдæртæ æрдиаггæнгæ Донбеттырмæ ныццыдысты æмæ йын загътой, цы цау сыл æрцыд, уый. Донбеттыр сын загъта: «Иу афон мæнмæ цæудзæн, æмæ йæ уæд амарут».

Ахсахътемыр уый куы базыдта, уæд донмæ нал ныццыд, фæлæ ссыд арвы астæумæ æмæ уым сбадт. Дыууæ уырсы та йæхицæн хъахъхъæнæг баурæдта.

Лæдæртæ, донмæ цæудзæн, зæгъгæ, доны ’рдæм фисынты цæуын райдайынц. Куы фæрухс вæййы, уæд ма йæ арвыл бæргæ суынынц æмæ йæм фæраст вæййынц, фæлæ уæдмæ æрбабон кæны, æмæ сын рухсы фесæфы». Афтæ алы æхсæв дæр арвыл Лæдæртæ сурынц Ахсахътемыры æмæ йæ баййафынæн ницы фæрæз арынц.

## Фиппаинæгтæ
# Бабызтæ

| Цæрæгойты полифилион къорд |
| --- |
|  |
| Ном |
|
Бабызтæ |
| Номы статус |
|
Бæрæггонд нæу |
| Хистæр таксон |
|
Бинонад Бабызонтæ |
| Минæвæрттæ |
| * Æцæг бабызтæ (Anatinae)
* Хъæдвыдон бабызтæ (Dendrocygninae)
* Тæппытæ бабызтæ (Stictonettinae)
* (Tadorninae)
* Урс-рагъджын бабызтæ (Thalassorninae)
 |
|  Викикъæбицы медиа
 |

**Бабызтæ** — бабызонты бинонадмæ чи хауы, ахæм мæргъты иумæйаг ном.
# Сефардаг æвзаг

| Сефардаг æвзаг |
| --- |
| גﬞודﬞיאו־איספאנייול Djudeo-espanyol לאדינו Ladino |
|  |
| Бæстæтæ | Израиль, Турк, Бразили, Франц, Грекъ, Македони, Босни æмæ Герцеговинæ, Болгари, Мексикæ, Нидерландты Антилы сакъадæхтæ |
| Дзурджыты нымæц | Израиль — 100 000, Турк — 8 000, Грекъ — 1000, алыран дæр кæны къаддæр. |
| Классификаци |
| Категори |
Евразийы æвзæгтæ |
|
Индоевропæйаг æвзæгтæ
Ромайнаг æвзæгтæ
Ибераг-ромайнаг æвзæгтæ |
| Фыссынад | дзуттаг алфавит, латинаг алфавит |
| Æвзæгты кодтæ |
| ISO 639-1 |
— |
| ISO 639-2 | lad |
| ISO 639-3 | lad |
| ГОСТ 7.75–97 | лад 363 |
| WALS | lno |
| Atlas of the World’s Languages in Danger | 374 æмæ 2165 |
| Ethnologue | lad |
| ELCat | 3444 |
| IETF | lad |
| Glottolog | ladi1251 |
|  Википеди ацы æвзагыл |

**Сефардаг æвзаг** кæнæ **ладино** (גﬞודﬞיאו־איספאנייול) у ромайнаг æвзæгтæй иу. Йæ бындур ын сси рагон кастилиаг (испайнаг) æвзаг æмæ иврит. Ладино уыд сефардты дзуттаг æвзаг.

## Литературæ

* Socolovsky, Jerome. «Lost Language of Ladino Revived in Spain», *Morning Edition*, National Public Radio, March 19, 2007.

### Дзырдуæттæ

* Nehama J. avec la col. de Jesus Cantera, «Dictionnaire du judeo-espagnol», Madrid, 1977.
* Pascual Recuero P. «Diccionario basico ladino-español», Barcelona, 1977.
* Kohen Eli, Kohen-Gordon, Dahlia, «Ladino-English, English-Ladino: Concise Encyclopedic Dictionary (Judeo-Spanish)», Hippocrene Concise Dictionary, *Hippocrene Books*, 2000.