Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Китайаг æвзаг

| Китайаг æвзаг |
| --- |
| 汉语/漢語, Hànyǔ 中文, Zhōngwén |
|  |
| Бæстæтæ | Китай, Тайван, Сингапур, Филиппинтæ, Малайзи, Индонези, Таиланд, Вьетнам, Мьянмæ, Камбоджæ, АИШ |
| Официалон статус |  Китай  Тайван  Сингапур |
| Дзурджыты нымæц | 1,35 млрд. |
| Рейтинг |
1 |
| Классификаци |
| Категори |
Евразийы æвзæгтæ |
|
Сино-тибетаг æвзæгтæ
Китайаг æвзаг |
| Фыссынад | китайаг фыссынад |
| Æвзæгты кодтæ |
| ISO 639-1 | zh |
| ISO 639-2 | chi, zho |
| ISO 639-3 | zho |
| ГОСТ 7.75–97 | кит 315 |
| Ethnologue | zho |
| LINGUIST List | chin |
| ABS ASCL | 71 |
| IETF | zh |
| Glottolog | sini1245 |
|  Википеди ацы æвзагыл |

**Китайаг æвзаг** (汉语/漢語, Hànyǔ; 中文, Zhōngwén) — сино-тибетаг æвзæгты бинонтæм чи хауы, ахæм æвзæгты къорд. У ханæгты мадæлон æвзаг. Дзурынц ыл Азийы. Æдæппæт дзурджыты нымæц у 1,35 млрд. бæрц.
# Айкидо

Айкидойы зыввытт "Кокю-нагэ"
**Айкидо** (яп. 合気道, *удимæ фидауыны фæндаг*) у япойнаг тохы дæсниад æмæ философион дунемæбакастты æмдзыгуыр. Йæ бындурæвæрæг у Морихэи Уэсиба. Айкидокæтæ (айкидо чи ахуыр кæны, уыцы адæм) дарынц гуырымыхъхъ кимоно æмæ хаттæй-хатт хакамæ.

## Кæс

* Тохы дæсныйæдтæ
* Айки-дзюцу
* Дзюдо
# Айнаг æвзаг

| Айнаг æвзаг |
| --- |
| [ai̯nu itak̚] アイヌ イタㇰ Aynu itak |
|  |
| Бæстæтæ | Япон |
| Официалон статус |
Хоккайдо |
| Дзурджыты нымæц | 2 |
| Классификаци |
| Категори |
Евразийы æвзæгтæ |
|
Ахибаргонд æвзæгтæ |
| Фыссынад | айнаг фыссынад[d] æмæ латинаг алфавит[d] |
| Æвзæгты кодтæ |
| ISO 639-1 | — |
| ISO 639-2 | ain |
| ISO 639-3 | ain |
| Atlas of the World’s Languages in Danger | 475 |
| Ethnologue | ain |
| Linguasphere | 45-B |
| LINGUIST List | ain |
| ELCat | 1212 |
| IETF | ain |
| Glottolog | ainu1252 |

**Айнаг æвзаг** у айнаг адæмы æвзаг, дзурынц ыл япойнаг сакъадах Хоккайдойы. Дзурджыты нымæц бирæ нæу: 1-3 мины бæрц. Кæддæр Японы хицауад тынг архайдта айнаг æвзаг фесафыныл. Фæстаг азты дæргъы та энтузиасттæ архайын райдыдтой айнаг æвзаг бахъахъхъæныныл. Æдæппæт Японы цæрынц 150-200 мин айнаджы, æмæ уыдонæн сæ фылдæр хай нал зонынц сæ мадæлон æвзаг.

Æвзаджы ном айнагау у アイヌ イタㇰ (иронау уаид /Айну итак/); япойнагау та: アイヌ語.

## Фыссынад

Айнаг адæм се ’взагыл фыссынц дыууæ хуызы: япойнаг фыссынад катаканæйæ æмæ латинаг алфавитæй дæр. Газет «Айну таймс» мыхуыр кæны æрмæджытæ, цы хуызы йæм сæ барвитынц, уыцы фыссынадæй.

## Фонологи

Хъæлæсонтæ сты 5:

```
i     u
e     o
   a
```

Æмхъæлæсонтæ та фылдæр:

```
p   t   k   ʔ (хъæлæсы урæд)
    s       h
    c (иуæй-иу хатт хъуысы куыд [ʧ], [ʦ], [ʤ], [ʣ])
w   y ([j])
m   n
    r
```

Айнаг æвзаджы нæй æмхъæлæсонты къордтæ.

## Æддаг æрмæг

* Хъуыдыйæдтæ айнагау Архивгонд æрцыдис 16 октябры 2005 азы. (англ.)
* Айнаг дзырдтæ (яп.)
# Сумо

Япойнаг сумойы хъæбысæйхæцджытæ
**Сумо** (яп. 相撲 *Sumō*) у япойнаг хъæбысхæсты хуыз. Япойнæгтæ сумойы нымайынц уæздан хæстон дæсниадыл.

## Сумойы уагæвæрд

Сумойы хъæбысæйхæцджытæ (*рикиси*) хæцынц тымбыл бынаты æмæ цын ис дууæ сæйрагдæр уагæвæрды: йæ фады йеддæмæ æндæр буаруæнгæй зæххыл чи аныдзæва, кæнæ та хæцæн фæзы æдде фыццаг чи аныдзæва зæххыл, уый фæхæрды вæййы.

## Сумо Ирыстоны

Цæгат Ирыстоны хъæбысæйхæцджытæ дæр сумойæ хæцынц. Уыдонæй тæккæ зындгонд систы Хъæдгæронæй рацæугæ æфсымæртæ Борадзаты Сослан æмæ Борадзаты Батырадз. Уыдоны йеддæмæ Уæрæсейæ рикиситæ нæй (2005-æм азы уавæрмæ гæсгæ).

Борадзаты æфсымæрты йеддæмæ сумойæ хæцы æндæр ирон богъал — Гаглойты Сослан (йæ фæсномыг Ваканохо).

## Æддаг æрмæг

* Сумойы тыххæй бындурон хабæрттæ Архивгонд æрцыдис 23 декабры 2014 азы. (англ.)
* Гаглойты Сослан æмæ йæ фыдимæ интервью Архивгонд æрцыдис 25 октябры 2005 азы. (уырыс.)
# Омографтæ

**Омо́графтæ** (рагон грекъ. ὁμός «иухуызон» + γράφω «фыссын») — фысгæйæ æмхуызон, фæлæ дзургæйæ æмæ сæ нысаниуæгмæ гæсгæ та хицæн цы дзырдтæ вæййынц, уыдон.
# Мангойлаг æвзаг

| Мангойлаг æвзаг |
| --- |
| Монгол хэл ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠬᠡᠯᠡ |
|  |
| Бæстæтæ |  Мангол  Китай  Уæрæсе |
| Официалон статус |  Мангол |
| Дзурджыты нымæц | * 5 200 000 ад. (2005)
 |
| Классификаци |
| Категори |
Евразийы æвзæгтæ |
|
Алтайаг æвзæгтæ
Мангойлаг æвзæгтæ |
| Фыссынад | рагон мангойлаг фыссынад[d] æмæ кириллон алфавит |
| Æвзæгты кодтæ |
| ISO 639-1 | mn |
| ISO 639-2 | mon |
| ISO 639-3 | mon |
| ГОСТ 7.75–97 | мон 463 |
| Ethnologue | mon |
| ABS ASCL | 7902 |
| IETF | mn |
| Glottolog | mong1331 |
|  Википеди ацы æвзагыл |

**Мангойлаг æвзаг** (монгол хэл; [mɔŋɢɔ̆ɮ xeɮ]) у мангойлаг адæмы æвзаг.

## Фиппаинæгтæ
# Кириллон алфавитæй фысгæ æвзæгты номхыгъд

Кириллон алфавитæй фысгæ æвзæгты номхыгъд

Ацы номхыгъдмæ бахаудтой, кириллон алфавитæй чи пайда кæны (кæнæ кæддæр кодта), уыцы æвзæгтæ.

## Индоевропæйаг æвзæгтæ

* индоирайнаг æвзæгтæ
	+ индиаг (индоариаг) æвзæгтæ
		- цигайнаг (æрмæст Серби æмæ Черногорийы мидæг æмæ раздæры Советон Цæдисы)
	+ ирайнаг æвзæгтæ
		- курдаг (раздæры Советон Цæдисы)
		- ирон (XVIII æнусæй фæстæдæр, нырыккон алфавит 1938-æм азæй)
		- таджикаг
		- татаг

* ромайнаг æвзæгтæ
	+ румынаг (XIX æнусы онг; Молдовæйы та 1940—1989 (кæс молдавайнаг æвзаг])
	+ ладино, дзуттаг æвзæгтæй иу, Болгарийы чи уагъд æрцыдис, уыцы цалдæр чиныджы.

Дины славяйнаг æвзагæй фыст. Лукайы Евангелийæ скъуыддзаг
* славяйнаг æвзæгтæ
	+ рагон славяйнаг (дины рагон славяйнаг)
	+ дины славяйнаг
	+ белоруссаг
	+ болгайраг
	+ македойнаг
	+ уырыссаг
	+ русинаг
	+ сербаг
	+ украинаг

## Кавказаг æвзæгтæ

* абазаг
* абхазаг
* адыгъейаг
* солиаг
* даргинаг
* кæсгон (кæсæг-черкесаг)
* лакаг
* лекъаг
* табасарайнаг
* цæцæйнаг (1938-æм азæй фæстæмæ; 1991—2000 латинаг алфавитæй дæр)

## Китай-тибетаг æвзæгтæ

* китайаг къабаз
	+ дунгайнаг (1953-æм азæй фæстæмæ)

## Чукоткæ-камчаткæйаг æвзæгтæ

* чукотаг (1936-æм азæй фæстæмæ)
* корякаг (1936-æм азæй фæстæмæ)

## Монгойлаг æвзæгтæ

* бурятаг
* хъалмыхъхъаг
* монгойлаг

## Тунгус-маньчжуйраг æвзæгтæ

* нанайаг
* удыхейаг (удэгейаг) (фыссынадæй нал пайда чиндæуы)
* эвенкаг
* эвенаг

## Тюркаг æвзæгтæ

* алтайаг
* азербайджайнаг (азери-туркаг) (1939—1991)
* балхъайраг (æссон)
* башкираг
* долгайнаг (иуæй-иу ахуыргæндтæм гæсгæ у якутаг æвзаджы диалект; 1973-æм азæй фæстæдæр)
* гагаузаг (1957-æм азæй фæстæдæр)
* хъазахаг
* каракалпакаг (1940-тæ—1990-тæ)
* хъæрæсейаг
* хъырымтæтæйраг (1938-æм азæй фæстæмæ)
* хъуымыхъхъаг
* хъиргъизаг
* ногъайаг
* тæтæйраг (1939-æм азæй фæстæмæ; 2000-æм азæй хатгай латинагау дæр)
* туркменаг (1940—1994)
* тувайаг
* узбекаг (1941—1998; 1998-æй азæй дæр пайда чындæуы латинаг фыссынадæй)
* хакасаг
* чувашаг
* якутаг

## Урайлаг æвзæгтæ

* самодиаг æвзæгтæ
	+ неннаг (1937-æм азæй фæстæдæр)
	+ селкупаг (фыссынадæй нал пайда чындæуы)
* финн-угойраг æвзæгтæ
	+ карелаг (1940—1991)
	+ мансиаг (вогулаг) (1937; фыссынадæй парахатæй пайдагонд никуы цыдис)
	+ коми
		- коми-зыряйнаг (XVII æнусæй, нырыккон алфавит 1930-тæй)
		- коми-пермякаг
	+ мариаг (XIX æнусы райдианæй)
	+ саамаг (æрмæст Уæрæсейы)
	+ мордвайаг æвзæгтæ
		- мокшайаг (XVIII æнусæй)
		- эрзяйаг (XVIII æнусæй)
	+ удмуртаг
	+ хантыйаг (остякаг)

## Æндæр æвзæгтæ

* ассириаг (айсораг) (æрмæст Советон Цæдисы)
* алеутаг (унаҥанаг) (æрмæст Аляскы æмæ Уæрæсейы)
* алютикаг (æрмæст Аляскы)
* тлингитаг (æрмæст Аляскы)
* пъланон æвзæгтæ
	+ æхсæнславяйнаг æвзаг
# Туркаг æвзаг

| Туркаг æвзаг |
| --- |
| Türkçe |
|  |
| Бæстæтæ | Турк, Кипр, Болгари, Македони, Румыни, Грекъ, Ирак, Сири, Азербайджан, Герман |
| Официалон статус |  Турк  Кипр  Цæгат Кипр |
| Дзурджыты нымæц | 84 млн |
| Рейтинг |
19-22 |
| Классификаци |
| Категори |
Евразийы æвзæгтæ |
|
Алтайаг æвзæгтæ
Тюркаг æвзæгтæ
Огузаг къорд
Ныгуылæн-огузаг дæлкъорд |
| Фыссынад | латинаг алфавит |
| Æвзæгты кодтæ |
| ISO 639-1 | tr |
| ISO 639-2 | tur |
| ISO 639-3 | tur |
| ГОСТ 7.75–97 | тур 693 |
| WALS | tur |
| Ethnologue | tur |
| ABS ASCL | 4301 |
| IETF | tr |
| Glottolog | nucl1301 |
|  Википеди ацы æвзагыл |

**Туркаг æвзаг** (*Türkçe* [ˈtyɾctʃe], *Türk dili*) у туркаг адæмы æвзаг. Уый у тюркаг æвзæгтæй иу, Турчы иунæг официалон æвзаг.
# Славяйнаг æвзæгтæ

| Славяйнаг æвзæгтæ |
| --- |
|  |
| Бæстæтæ | Центрон æмæ Скæсæн Европæ, Сыбыр, Астæуккаг Ази |
| Дзурджыты нымæц | 400—500 млн |
| Классификаци |
| Категори |
Евразийы æвзæгтæ |
|
Индоевропæйаг æвзæгтæ
Балты-славяйнаг къорд |
| Фыссынад | кириллон алфавит, латинаг алфавит |
| ISO 639-5 | sla |
| LINGUIST List | slav |
| IETF | sla |

**Славяйнаг æвзæгтæ** (дыгурон вариант: *славиайнаг æвзæгутæ*) сты индоевропæйаг æвзæгты дæлкъорд, дзурынц сыл 450—500 милуан адæймаджы Евразийы бирæ бæстæты.

## Славяйнаг æвзæгты классификаци

### Скæсæныславяйнаг æвзæгтæ

* Уырыссаг æвзаг
* Украинаг æвзаг
* Русинаг æвзаг
* Белорусаг æвзаг
* Рагон уырыссаг æвзаг †

### Ныгуылæныславяйнаг æвзæгтæ

* Польшæйаг æвзаг
* Силезиаг æвзаг
* Чехаг æвзаг
* Словакаг æвзаг
* Кашубаг æвзаг
* Уæллаг лужицаг æвзаг
* Дæллаг лужицаг æвзаг‎
* Полабаг æвзаг †

### Хуссарыславяйнаг æвзæгтæ

* Рагон-славяйнаг æвзаг †
* Аргъуаны-славяйнаг æвзаг
* Болгайраг æвзаг
* Македойнаг æвзаг
* Словенаг æвзаг‎
* Сербаг-хорватаг æвзаг, Югославийы фехæлды фæстæ уый бæсты хонынц, æвзагзонынады цæстæнæгасæй тынг хæстæг чи сты, ахæм цыппар ног æвзаджы:
	+ Сербаг æвзаг
	+ Черногориаг æвзаг
	+ Хорватаг æвзаг
	+ Боснийаг æвзаг

### Аразгæ

* Æхсæнславяйнаг æвзаг

## Фиппаинæгтæ
# Чехаг æвзаг

| Чехаг æвзаг |
| --- |
| čeština, český jazyk |
|  |
| Бæстæтæ | Чехи |
| Официалон статус |  Чехи
 Европæйы Цæдис |
| Дзурджыты нымæц | * 10 700 000 ад. (2019)
 |
| Классификаци |
| Категори |
Евразийы æвзæгтæ |
|
Индоевропæйаг æвзæгтæ
Славяйнаг æвзæгтæ
Ныгуылæн-славяйнаг æвзæгтæ |
| Фыссынад | латинаг алфавит (чехаг алфавит) |
| Æвзæгты кодтæ |
| ISO 639-1 | cs |
| ISO 639-2 | ces æмæ cze |
| ISO 639-3 | ces |
| ГОСТ 7.75–97 | чеш 790 |
| WALS | cze |
| Ethnologue | ces |
| ABS ASCL | 3601 |
| IETF | cs |
| Glottolog | czec1258 |
|  Википеди ацы æвзагыл |

**Чехаг æвзаг** (čeština) у чехаг адæмы мадæлон æвзаг. Дзурынц ыл 12 милуан адæймаджы бæрц. Уый у славяйнаг æвзæгтæй иу.

## Фиппаинæгтæ
# Хъæлæсæвзæрд

**Хъæлæсæвзæрд** фæзыны рæуджытæй уæлдæф раулæфгæ фындз æмæ комæй, уыйимæ ма, хъæлæсон дæгътæ вибраци кæнынц æмæ се 'хсæн цæуæг уæлдæфæй кæнынц зæлон æнкъуысæнтæ.
# Аффикс

**Аффикс** у грамматикон кæнæ дзырдаразæг нысаниуæг кæмæн ис, дзырды уыцы хай: разæфтуан (*префикс* дæр йæ хонынц), фæсæфтуан (*постфикс* дæр), кæрон (*флекси* дæр). Аффикстæ дзырды бындурмæ афтаугæйæ ног дзырдтæ аразынц.
# Километр

**Километр** (цыбыргондæй **км**, **km**) — уæрæхгонд метрмæ хаттон дæрддзæгы барыны иуæг.

1 **км** = 1000 м = 0,621 милы = 1094 ярды = 3281 футы.

Юникоды километрæн ис сæрмагонд символ ㎞, квадратон километры символ — ㎢, кубон километры — ㎦; уымæ нæ кæсгæйæ ацы симвлотæй пайда кæнынæн рекомендаци нæ дæттынц

## Фиппаинæгтæ
# Гуджарати

| Гуджарати |
| --- |
| ગુજરાતી / gujarātī |
|  |
| Бæстæтæ | Инди, Танзани, Угандæ, Кени, Пакистан, АИШ |
| Официалон статус |
Гуджарат |
| Дзурджыты нымæц | 46 млн |
| Рейтинг |
22 |
| Статус |
Индийы официалон æвзæгтæй иу |
| Классификаци |
| Категори |
Евразийы æвзæгтæ |
|
Индоевропæйаг æвзæгтæ
Индоариаг къорд
Хуссар-ныгуылæн дæлкъорд |
| Фыссынад | гуджаратийы фыссынад |
| Æвзæгты кодтæ |
| ISO 639-1 | gu |
| ISO 639-2 | guj |
| ISO 639-3 | guj |
| ГОСТ 7.75–97 | гуд 165 |
| WALS | guj |
| Ethnologue | guj |
| Linguasphere | 59-AAF-h |
| ABS ASCL | 5202 |
| IETF | gu |
| Glottolog | guja1252 |
|  Википеди ацы æвзагыл |

**Гуджара́ти**, **гуджаратаг æвзаг** (ગુજરાતી, gujarātī) у гуджаратæгты æвзаг, индоевропæйаг мыггаджы индоариаг къорды æвзæгтæй иу. Æдæппæт дзурджыты нымæц у 46 милуаны бæрц, уыдонæй фылдæр хай цæрынц Индийы ныгуылæны — Аравийы денджыз æмæ Пакистанимæ арæнмæ ’ввахс. Мингай дзурджытæ цæрынц Африкæйы (Танзани, Угандæ, Кени) æмæ АИШ-ы.

Гуджаратаг æвзаг у штат Гуджараты официалон æвзаг.

Зындгонд индиаг политик Махатмæ Гандийы мадæлон æвзаг уыдис гуджаратаг.
# Республикæ

**Республикæ** (лат. res publica «иумæйаг хъуыддаг») у паддзахадон хицауиуæджы хуыз, кæцы йæ сæйраг хицауад æххæст кæнынц бæрæг æмгъуыдмæ æвзаргæ оргæнтæ.

Дунейы паддзахæдтæй сæ фылдæр сты республикæтæ.

Рагондæр республикæтæ фæзындысты антикон заманы (Афинæты демократи æмæ Ромы республикæ). Астæузаманы нырыккон Уæрæсейы Федерацийы зæххытыл дæргъвæтин уыдысты Новгороды республикæ æмæ Псковы республикæ (чысыл æмгъуыды дæргъы уыдысты Тверь æмæ Мæскуыйы дæр).

## Бындурон миниуджытæ

Республикæйы бындурон миниуджытæ сты:

* хицæуæттæ дихгонд
* сæйраг оргæнты æвзаргæдзинад

## Республикæйы хуызтæ

* Парламетон республикæ
* Президентон республикæ
* Хæццæ республикæ
* Советон республикæ
* Адæмон республикæ
* Пысылмон республикæ
# Саамаг æвзæгтæ

| Саамаг æвзæгтæ |
| --- |
|  |
| Бæстæтæ | Норвеги, Уæрæсе, Финлянди, Швеци |
| Регионтæ |
Лапланди |
| Дзурджыты нымæц | * ≈ 25 000 ад.
 |
| Классификаци |
| Категори |
Евразийы æвзæгтæ |
|
Уралаг æвзæгтæ
Финнаг-угораг æвзæгтæ
Финнаг-пермаг æвзæгтæ
Финнаг-волгæйаг æвзæгтæ |
| Фыссынад | латинаг алфавит, кириллон алфавит |
| ISO 639-5 | smi |
| ГОСТ 7.75–97 | саа 575 |
| Linguasphere | 41-AAB |
| IETF | smi |
| Glottolog | saam1281 |

**Саамаг æвзæгтæ** (*sámegiella*) сты саамаг адæмы мадæлон æвзаг, финнаг-угораг æвзæгтæй иу.

## Диалекттæ

* Инари-саамаг æвзаг
* Йоканьгæйаг-саамаг æвзаг
* Кеми-саамаг æвзаг
* Кильдинаг саамаг æвзаг
* Колтта-саамаг æвзаг
* Луле-саамаг æвзаг
* Пите-саамаг æвзаг
* Уме-саамаг æвзаг
* Хуссар саамаг æвзаг
* Цæгат саамаг æвзаг
# Сербаг адæм

| Сербæгтæ |
| --- |
|  |
| Хином | серб. Срби |
| Нымæц | 10 млн |
| Ахæлиу |  Серби 5 900 000
 Босни æмæ Герцеговинæ 1 239 019
 Герман 700 000
 Швейцари 191 500
 Австри 300 000
 АИШ 199 080
 Канадæ 100 000-125 000
 Швеци 120 000
 Австрали 95 000
 Франц 80 000
 Итали 78 174
 Словени 38 964
 Цæгат Македони 35 939
 Румыни 22 518
 Грекъ 15 000
 Венгри 10 038  |
| Æвзаг | сербаг |
| Дин | чырыстон дин |
| Хæстæг адæмтæ |
славяйнæгтæ |
|  Викикъæбицы медиа |

**Сербæгтæ** (серб. Срби) сты хуссар славяйнæгтæ æмæ Серби, Босни æмæ Герцеговинæ, Черногорийы бындурон адæм. Уыдон дзурынц сербаг æвзагыл.

## Фиппаинæгтæ