Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Францы фыццаг импери

**Францы Фыццаг империEmpire français**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Тырыса
 | Герб
 |

 |
|  |
|  |
| **Фæзынд** | 1804
 |
| **Ликвидацийы датæ** | 1814, 1815
 |
| **Æвзаг** | францаг
 |
| **Сæйраг сахар** | Париж
 |
| **Стырдæр сахартæ** |  |
| **Хицауиуæджы хуыз** | конституцион монархи
 |
|  | Наполеон I
 |
| **Валютæ** | франк
 |

**Францы Фыццаг импери** (фр. Le Premier Empire) Наполеон Бонапарт Францы кæй сарæзта, уыцы империйы дуг (1804—1815). Империйы агъоммæ бæстæйы сæргъы уыд Консулат.

Импери расидыны агъоммæ Сенат 1804-æм азы ноябры скодта референдум, кæцыйы 3 милуан гражданинæй фылдæр сразы сты, Наполеон император кæй суыдзæн, ууыл. Æрмæстдæр 2572 хъæлæсгæнджыты уыдысты уыцы хъуыдыйы ныхмæ. Афтæмæй Наполеон сси паддзах, фæлæ йæ паддзахады æдде, иннæ паддзæхты цæсты уый Францы революцийы бындар ма уыдис.
# Цавд

**Цавд** хуыйны, дыууæ кæнæ фылдæр-уæнгон дзырды йе та дзырдбасты искæцы уæнг хъæлæсы уагæй иртæст куы цæцæуы, уæд уый.

Ирон æвзаджы цавд фæхауы хицæн сæрмагонд дзырдтыл дæр (кæнæ сæрмагонд дзырд баиу вæййы æххуысгæнæг дзырдимæ), стæй дзырбæстытыл дæр.

Цавды хуызтæ сты:

* динамикон цавд, баст вæййы хъæлæсы тыхимæ;
* музыкалон (тоникон) цавд, бæрзонд хъæлæсы уагимæ баст (зындгонддæр дæнцæгтæ сты китайаг æмæ вьетнамаг æвзæгтæ, фæлæ Европæйы дæр уыцы хуызыл сæмбæлæн ис — шведаг æмæ сербаг æвзæгты);
* бæрцон (квантитативон) цавд иу уæнг иннæтæй фæхицæн кæны йæ хъæлæсоны дæргъватиндзинадæй.

Уырыссаг æвзаджы цавды æрдз дывæр у: динамикон æмæ бæрцон (цавд кæуыл хауы, уыцы хъæлæсонтæ иннæтæй абаргæ дыууæ хатты даргъдæр свæййынц).

## Цавды бынат

Уырыссаг æвзаджы цавд сæрибар у, кæцыфæнды уæнгыл дæр вæййы. Сомихаг æмæ францаг æвзаджы фæхауы æфстаг уæнгыл, финнаг æвзаджы — фыццаг уæнгыл, ироны — фыццаг кæнæ дыккаг уæнгыл.

Иумæйаг цавд кæуыл хауы, ахæм дзырдты къорд хуыйны акцентуалон комплекс (*æд\_ку́сæн\_дзаума*, *ни́чи\_дзуры* æмæ афтæ дарддæр).

## Фиппаинæгтæ
# Джави

Алфавит джави. Таблицæ кæсын хъæуы рахизырдыгæй гæлиуырдæм, сæрæй бынмæ.
**Джави** у сæрмагондæй ивд араббаг алфавит, кæцыйæ пайда кæнынц малайаг æвзагыл фыссынæн. Джави у Брунейы официалон фыссынæдтæй иу, стæй дзы пайда кæнынц, дины тыххæй куы фыссынц, Индонези, Малайзи, Филиппинтæ æмæ Сингапуры.

Алфавит джави малайаг дунейы рагонæй зындгонд у. Ныгуылæнæй пысылмон дин куы парахат кодта, уæд джавийы фыссынад дæр йемæ. Алфавиты мидæг ис араббаг æмæ персайнаг дамгъæтæ, стæй сæрмагонд джавийы нысæнттæ дæр — малайаг мыртæ нысан кæнынмæ.

Рагондæр джавийыл фыст тексттæ сты 1303-æм азæй датæгонд (702 аз пысылмон къалиндармæ гæсгæ), нырыккон латинаг фыссынад та малайæгтæн фæзынди æрмæст XIX æнусы.

## Дамгъæтæ

| Нысан | Хицæнæй | Дзырды райдиан | Дамгъæты ’хсæн | Дзырды кæрон | Ном |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ا | ﺍ |   |   | ﺎ | alif |
| ب | ﺏ | ﺑ | ﺒ | ﺐ | ba |
| ت | ﺕ | ﺗ | ﺘ | ﺖ | ta |
| ة | ة |   |   | ـة‎ | ta marbutah |
| ث | ﺙ | ﺛ | ﺜ | ﺚ | sa (tha) |
| ج | ﺝ | ﺟ | ﺠ | ﺞ | jim |
| چ | ﭺ | ﭼ | ﭽ | ﭻ | ca |
| ح | ﺡ | ﺣ | ﺤ | ﺢ | ha |
| خ | ﺥ | ﺧ | ﺨ | ﺦ | kha (khO) |
| د | ﺩ |   |   | ﺪ | dal |
| ذ | ﺫ |   |   | ﺬ | zal |
| ر | ﺭ |   |   | ﺮ | ra (rO) |
| ز | ﺯ |   |   | ﺰ | zai |
| س | ﺱ | ﺳ | ﺴ | ﺲ | sin |
| ش | ﺵ | ﺷ | ﺸ | ﺶ | syin |
| ص | ﺹ | ﺻ | ﺼ | ﺺ | sad (sOd) |
| ض | ﺽ | ﺿ | ﻀ | ﺾ | dad (dOd) |
| ط | ﻁ | ﻃ | ﻄ | ﻂ | ta (tO) |
| ظ | ﻅ | ﻇ | ﻈ | ﻆ | za (zO) |
| ع | ﻉ | ﻋ | ﻌ | ﻊ | ain |
| غ | ﻍ | ﻏ | ﻐ | ﻎ | ghain |
| ڠ | ڠ | ڠـ | ـڠـ | ـڠ | nga |
| ف | ﻑ | ﻓ | ﻔ | ﻒ | fa |
| ڤ | ﭪ | ﭬ | ﭭ | ﭫ | pa |
| ق | ﻕ | ﻗ | ﻘ | ﻖ | qaf |
| ک | ک | کـ | ـکـ | ـک | kaf |
| ݢ | ݢ | ݢـ | ـݢـ | ـݢ | ga |
| ل | ﻝ | ﻟ | ﻠ | ﻞ | lam |
| م | ﻡ | ﻣ | ﻤ | ﻢ | mim |
| ن | ﻥ | ﻧ | ﻨ | ﻦ | nun |
| و | ﻭ |   |   | ﻮ | wau |
| ۏ | ۏ |   |   | ـۏ | va |
| ه | ﻩ | ﻫ | ﻬ | ﻪ | ha |
| ء | ء |   |   | ء | hamzah |
| ي | ﻱ | ﻳ | ﻴ | ﻲ | ya |
| ی | ی |   |   | ﻰ | ye |
| ڽ | ڽ | ﭘ | ﭙ | ـڽ | nya |

## Æддаг æрмæг

* И. П. Сусов. История языкознания (уырыс.)
* Omniglot.com: малайаг фыссынады тыххæй статья (англ.)
* Малайаг фыссынад æмæ æвзаджы рапарахат (англ.)
# 1891-æм аз

## Цаутæ

## Райгуырдысты

* 27 январы — Илья Эренбург, уырыссаг поэт, фыссæг, тæлмацгæнæг (фæмард 1967).
* 15 майы — Михаил Булгаков — уырыссаг драмæтæ фыссæг.

## Амардысты
# 1906-æм аз

## Цаутæ

* 31 январы — Эквадоры зæххæнкъуыст (8,6 баллы Рихтеры системæйы).
* 15 мартъийы — Компании «Роллс-Ройс» регистрацигонд æрцыд.
* 3 майы
	+ — Николай II сфидар кодта финнаг æмæ шведаг æвзæгты официалон статус Финляндийы.
	+ — Турк Синайы æрдæгсакъадах Мысыры территори базыдта.
* 23 июлы — Дзæуджыхъæуы мыхуырæй рацыди «Ирон газеты» фыццаг номыр; уымæй «Ирон газет» сси фыццаг газет иронау.
* 12 ноябры — рауагъдадон æхсæнад «Ир»-ы фыццаг æмбырд. Æхсæнад мыхуыр кодта ирон чынгуытæ 1914-æм азы онг.
* 24 декабры — фыццаг радиопрограммæ (музыкæ, ныхас).

## Райгуырдысты

* 11 январы — Альберт Гоффман, швейцариаг химик, 1943-æм азы ссардта наркотик ЛСД.
* 4 февралы — Клайд Уильям Томбо, америкаг астроном. Ссардта Хуры системæйы фæрæстæм планетæ — Плутон (1930), стæй ног кометæ æмæ цалдæр астероидты.

## Амардысты

## Нобелы преми
# Хор

Мæнæу
**Хор**, дыгур. *хуар* — нæмыгон зайæгойтæ; сæ нæмгуытæй æрыссынц ссад, ссадæй та скæнынц алыгъуызон хæринæгтæ.

## Литературæ

* Техов Ф. Д. Названия растений в осетинском языке. Цхинвали: Издательство «Ирыстон».

## Фиппаинæгтæ
# Карелаг æвзаг

| Карелаг æвзаг |
| --- |
| karjalan kieli |
|  |
| Бæстæтæ | Уæрæсе, Финлянди |
| Официалон статус |  Карели  Финлянди |
| Дзурджыты нымæц | 35 600 (*2010*) |
| Классификаци |
| Категори |
Евразийы æвзæгтæ |
|
Уралаг æвзæгтæ
Финнаг-угораг æвзæгтæ
Финнаг-волгæйаг æвзæгтæ
Прибалтикæйаг-финнаг æвзæгтæ |
| Фыссынад | латинаг алфавит |
| Æвзæгты кодтæ |
| ISO 639-1 |
— |
| ISO 639-2 | krl |
| ISO 639-3 | krl |
| ГОСТ 7.75–97 | кас 285 |
| WALS | krl |
| Atlas of the World’s Languages in Danger | 1518, 327, 1516 æмæ 1517 |
| Ethnologue | krl |
| ELCat | 2368 |
| IETF | krl |
| Glottolog | kare1335 |

**Карелаг æвзаг** (*karjalan kieli*) у карелаг адæмы мадæлон æвзаг. Дзурынц ыл 40—50 мин адæймаджы, сæ фылдæр — Уæрæсейы æмæ Финляндийы.

## Фиппаинæгтæ
# Гермайнаг æвзæгтæ

**Гермайнаг æвзæгтæ Европæйы**
     Нидерландаг      Дæллаг немыцаг
     Централон немыцаг
     Уæллаг немыцаг
     Англисаг
     Фризаг
     Скæсæйнаг Скандинаваг
     Ныгуылæн Скандинаваг
**Гермайнаг æвзæгтæ** сты индоевропæйаг æвзæгты дæлкъорд, дзурынц сыл 550 милуан адæймаджы Евразийы бирæ бæстæты.

## Гермайнаг æвзæгты классификаци

### Ныгуылæн-гермайнаг æвзæгтæ

* **Англисаг-фризаг** дæлкъорд
	+ - Рагон англисаг æвзаг
		- Астæуккаг англисаг æвзаг
		- Англисаг æвзаг
		- Шотландаг æвзаг
		- Рагон фризаг æвзаг
		- Ныгуылæн фризаг æвзаг
		- Скæсæны фризаг æвзаг
		- Цæгат фризаг æвзаг
* **Хуссар-гермайнаг** дæлкъорд
	+ - Рагон дæллагфранкаг æвзаг
		- Астæуккаг нидерландаг æвзаг
		- Нидерландаг æвзаг
		- Африкаанс
		- Лимбургаг æвзаджы здæхт\*\*\*
		- Рагон сакоснаг æвзаг\*\*\*
		- Астæуккаг дæллаг-немыцаг æвзаг
		- Дæллаг-немыцаг æвзаг,
		- Рагон уæллаг- немыцаг æвзаг
		- Астæуккаг уæллаг-немыцаг æвзаг
		- Астæуккаг-немыцаг диалекттæ
			* Ныгуылæн астæуккаг-немыцаг æвзаджы здæхт
				+ Люксембургаг æвзаг
				+ Астæуккаг франкаг æвзаг
				+ Рейнаг-франкаг æвзаг
			* Идиш
			* Вимæсоришаг æвзаг
			* Немыцаг æвзаг
		- Хуссар-немыцаг диалекттæ
			* Цæгаты-хуссар немыцаг æвзаджы здæхт
			* Алеманнаг æвзаджы здæхт
			* Бавайраг-австриаг æвзаджы здæхт
	+ Цимбраг æвзаг
	+ Лангобардаг æвзаг

### Скандинаваг (цæгат-гермайнаг) æвзæгтæ

* Рагон цæгат æвзаг
* **Сакъадахаг дæлкъорд**
	+ Исландиаг æвзаг
	+ Фарераг æвзаг
	+ Норнаг æвзаг
* **Континенталон дæлкъорд**
	+ Ныгуылæн кластер
		- Рагон норвегиаг æвзаг
		- Норвегиаг æвзаг (нюнорск)
	+ Скæсæйнаг кластер
		- Букмол (даниаг-норвегиаг)
		- Даниаг æвзаг
		- Сканиаг ныхасыздæхт
		- Шведаг æвзаг
		- Рагон гутниаг æвзаг

### Скæсæн-гермайнаг æвзæгтæ

Цъиуæй-бæдулæй скæсæны-гермайнаг дæлкъорды æвзæгтæ скæсæны-гермайнаг дæлкъорд мард у. Чи зоны, уый хæстæг скандинваг дæлкъорды тыххæй сты.

* Готаг æвзаг
* Вандалаг æвзаг
* Бургундиаг æвзаг
* Герулаг æвзаг
* Гепидаг æвзаг
# 1989-æм аз

## Цаутæ

* Чиныгуадзæн «Ир»-ы рацыд Хъайтыхъты Азæмæты таурæгьты дыккаг чиныг — «Фыййауы лæдзæг».
* 15 февралы — Советон Цæдис йе ’фсад Афгъанистанæй рацæуын скодта.
* 9 ноября — фехæлд Берлины быру, Герман баиу.
* 29 декабры — Вацлав Гавел сси Чехословакийы президент.

## Райгуырдысты

* 17 июны — Цæрикъаты Тарас — «Аланийы» футболист, къорды капитан.
* 31 мартъийы — Джиголаты Дауыт, «Аланийы» футболист, дуаргæс.

## Амардысты

* 23 январы — Сальвадор Дали (Salvador Dalí), испайнаг нывгæнæг-сюрреалист (р. 1904).
* 2 февралы — Богатырёв Юрий, театр æмæ кинойы артист
* 30 июны — Плятт Ростислав, театр æмæ кинойы артист
* 14 декабры— Сахаров Андрей, советон физик, академик, политикон архайæг
# Фæныкдон згъæртæ

**Фæныкдонзгъæртæ** (уырыс. щелочные металлы) сты химион элементты периодон системæйы 1-æм къорды элементтæ.

## Сконд

* Литий (Li)
* Натрий (Na)
* Калий (K)
* Рубидий Rb)
* Цезий (Cs)
* Франций (Fr)

## Фиппаинæгтæ