Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Æхсæнадæмон фонетикон алфавит

Фонетикон алфавиты дæнцæг: аббревиатурæ IPA куыд зæлы англисагау
**Æхсæнадæмон фонетикон алфавит** (англ. International Phonetic Alphabet, IPA; фр. Alphabet phonétique international, API) у латинаг алфавиты бындурыл конд нысæнтты системæ æвзæгты зæлтæ транскрипци кæнынмæ. Уыцы алфавит сарæзта æмæ йæ дарддæр парахат кæны Æхсæнадæмон фонетикон ассоциаци.

## Фонетикон афлавиты таблицæтæ англисагау

**Æмхъæлæсонтæ** (англ. Consonants):

Æхсæнадæмон фонетикон алфавит:Æмхъæлæсонтæ

| Place → | Labial | Coronal | Dorsal | Laryngeal |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Manner ↓ | Bi­labial | Labio­dental | Linguo­labial | Dental | Alveolar | Post­alveolar | Retro­flex | Alve­olo-palatal | Palatal | Velar | Uvular | Pharyn­geal/epi­glottal | Glottal |
| Nasal | m̥ | m | ɱ̊ | ɱ |  | n̼ | n̪̊ | n̪ | n̥ | n | n̠̊ | n̠ | ɳ̊ | ɳ |  |  | ɲ̊ | ɲ | ŋ̊ | ŋ | ɴ̥ | ɴ |  |  |  |  |
| Plosive | p | b | p̪ | b̪ | t̼ | d̼ | t̪ | d̪ | t | d |  |  | ʈ | ɖ |  |  | c | ɟ | k | ɡ | q | ɢ | ʡ |  | ʔ |  |
| Sibilant affricate |  |  |  |  |  |  | t̪s̪ | d̪z̪ | ts | dz | t̠ʃ | d̠ʒ | tʂ | dʐ | tɕ | dʑ |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| Non-sibilant affricate | pɸ | bβ | p̪f | b̪v |  |  | t̪θ | d̪ð | tɹ̝̊ | dɹ̝ | t̠ɹ̠̊˔ | d̠ɹ̠˔ |  |  |  |  | cç | ɟʝ | kx | ɡɣ | qχ | ɢʁ | ʡʜ | ʡʢ | ʔh |  |
| Sibilant fricative |  |  |  |  |  |  | s̪ | z̪ | s | z | ʃ | ʒ | ʂ | ʐ | ɕ | ʑ |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| Non-sibilant fricative | ɸ | β | f | v | θ̼ | ð̼ | θ | ð | θ̠ | ð̠ | ɹ̠̊˔ | ɹ̠˔ | ɻ̊˔ | ɻ˔ |  |  | ç | ʝ | x | ɣ | χ | ʁ | ħ | ʕ | h | ɦ |
| Approximant |  | β̞ |  | ʋ |  |  |  | ð̞ |  | ɹ |  | ɹ̠ |  | ɻ |  |  |  | j |  | ɰ |  |  |  |  |  | ˷ |
| Tap/flap |  | ⱱ̟ |  | ⱱ |  |  |  |  | ɾ̥ | ɾ |  |  | ɽ̊ | ɽ |  |  |  |  |  |  |  | ɢ̆ |  | ʡ̮ |  |  |
| Trill | ʙ̥ | ʙ |  |  |  |  |  |  | r̥ | r |  | r̠ | ɽ̊r̥ | ɽr |  |  |  |  |  |  | ʀ̥ | ʀ | ʜ | ʢ |  |  |
| Lateral affricate |  |  |  |  |  |  |  |  | tɬ | dɮ |  |  | tꞎ | d𝼅 |  |  | c𝼆 | ɟʎ̝ | k𝼄 | ɡʟ̝ |  |  |  |  |  |  |
| Lateral fricative |  |  |  |  |  |  | ɬ̪ |  | ɬ | ɮ |  |  | ꞎ | 𝼅 |  |  | 𝼆 | ʎ̝ | 𝼄 | ʟ̝ |  |  |  |  |  |  |
| Lateral approximant |  |  |  |  |  |  |  | l̪ | l̥ | l |  | l̠ | ɭ̊ | ɭ |  |  | ʎ̥ | ʎ | ʟ̥ | ʟ |  | ʟ̠ |  |  |  |  |
| Lateral tap/flap |  |  |  |  |  |  |  |  | ɺ̥ | ɺ |  |  | 𝼈̊ | 𝼈 |  |  |  | ʎ̮ |  | ʟ̆ |  |  |  |  |  |  |

**Хъæлæсонтæ** (англ. Vowels):

Хуызæг:IPA vowels
# Хань (адæм)

| Хань |
| --- |
|  |
| Хином | 漢族 / 汉族 |
| Нымæц | 1,3 млрд |
| Ахæлиу |  Китай: 1 207 542 000
 Тайван: 22 575 365
 Гонконг: 6 593 000
 Индонези: 7 566 000
 Таиланд: 7 053 000
 Малайзи: 6 591 000
 Сингапур: 3 685 000
 АИШ: 3 376 000
 Канадæ: 1 612 000 |
| Æвзаг | китайаг æвзаг |
| Дин | буддизм, даосизм[d], чырыстон дин, пысылмон дин, конфуциад[d], фыдæлты культ[d] æмæ китайаг адæмон дин[d] |
|  Викикъæбицы медиа |

**Хань** кæнæ **ханæгтæ** (кит. трад. 漢族, хуымæтæг 汉族, пиньинь: *hànzú* кæнæ кит. трад. 漢人, хуымæтæг 汉人, пиньинь: *hànrén*) сты Китайы бындурон адæм, Зæххы стырдæр адæм.

## Фиппаинæгтæ
# Литературæ

Брокгаузы дзырдуат (1910)
**Литерату́рæ** (лат. lit(t)eratura — «фыст») у кæцыдæриддæр текстты æмдзыгуыр.

## Кæс

* Ирон фысджыты номхыгъд.
* Рифмæ
* Комеди
# Номдар

**Номдар** у, дзаума чи нысан кæны æмæ фарстатæн «чи? цы?» чи дзуапп дæтты, ахæм дзырдты хуыз (ныхасы хай). Номдар у сæйраг лексикæйы категоритæй иу. Хъуыдыйады мидæг номдар фылдæр хатт вæййы сæйрат кæнæ æххæстæгæнæны ролы.

Номдар нысан кæны предмет уыцы дзырды уæрæх æмбарæны: дзауматæ (стъол, рудзынг), гоймæгтæ (сывæллон, ус), буаргъæдтæ (ссад, дон), цæрæгойтæ æмæ организмтæ (гæды, кæсаг, вирус), факттæ æмæ цаутæ (ныхас, зынгсирвæзт, æрхæндæг), миниуджытæ, архæйдтытæ, уавæртæ.

Номдартæ вæййынц **иумæйаг** æмæ **сæрмагонд**. Иумæйаг нæмттæ сты, бирæ иумыггаг предметты нæмттæ чи нысан кæнынц, уыдон (гæды, тетрад). Сæрмагонд номдартæ сты, иугай предметты нæмттæ чи амонынц, уыдон (Мæскуы, Япон, Уырызмаг). Ирон, уырыссаг æмæ бирæ æндæр æвзæгты сæрмагонд нæмттæ фыссынц стыр дамгъæйæ.

Ирон æвзаджы номдар хицæн кæнынæн ис æрмæст семантикон æмæ синтаксикон бындур — грамматикæты фыссынц *номы* категорийы тыххæй. Иу дзырдæн, йæ хъуыдыйады ролмæ гæсгæ, ирон æвзаджы уавæн и миногон æмæ номдар:

* Арвы цъæх. (*цъæх* куыд номдар)
* Арв цъæх у. (*цъæх* куыд миногон)

Номдарæн ис грамматикон категоритæ, æвзагæй-æвзагмæ иухуызон не сты. Зæгъæм, ирон æвзаджы номдартæн ис нымæц æмæ хауæны категоритæ. Уырыссаг æвзаджы уыцы категориты йеддæмæ ис ма æрды категори дæр. Китайаг æвзаджы та нæдæр нымæцы категори, нæдæр хауæнтæ ис.

## Фиппаинæгтæ
# Миногон

**Миногон** у, предметы миниуæг, æууæл цы ныхасы хай æвдисы, уый. Грамматикон категоритæй йын ис бæрцбарæн, æрд (ирон æвзаджы нæй), нымæц æмæ хауæн. Дзуапп дæтты фæрстытæн: *цавæр? цы хуызæн? кæцы? цахæм?*

Хъуыдыйады мидæг миногон арæхдæр вæййы бæрæггæнæн æмæ зæгъинаджы номон хай.
# Мивдисæг

**Мивдисæг** у предметы архайд æвдисæг ныхасы хай. Йæ сæйрагдæр морфологион миниуджытæ сты хуыз, афон, здæхæн æмæ цæсгом. Хъуыдыйады уæнгтæм гæсгæ арæхдæр вæййы зæгъинаг.

* æнæцæсгом мивдисæг
* мивдисæджы æбæлвырд формæ
* æххуысгæнæг мивдисæг
* ифтындзæг