Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Астрономи

**Астроно́ми** (рагон грекъ. ἄστρον — «стъалы» æмæ νόμος — «закъон») у æрвон буæрттæ æмæ сæ системæтæ чи иртасы, ахæм зонад.

Астрономи иртасы Хур, Хуры системæйы планетæтæ æмæ сæ æмбæлццæттæ, астероидтæ, кометæтæ, стъалытæ, галактикæтæ æмæ бирæ æндæр цыдæртæ.

Астрономийæн йæ сæйраг хайтæ сты:

* Астрометри — æрвон буæртты уынгæ ран æмæ змæлынад иртасы.
* Астрофизикæ — æрвон буæртты арæзт, сконд æмæ физикон миниуджытæ иртасы.
* Космогони — æрвон буæртты равзæрд æмæ эволюци иртасы.
* Космологи — дун-дунейы эволюци иртасы.
* Æрвон механикæ — уæзтырнæн тыхæй æрвон буæрттæ куыд змæлынц, уый иртасы.

## Ирон нæмттæ

Æрмæст иуцалдæр стъалыбардз æмæ стъалыйæн ис ирон нæмттæ: Фисынмæдзæуджытæ, Арвы цæджындз, Галгæс (Арктур), Авдхойы, Фыййауы Лæдзджытæ (Орион), Æрфæныфæд. Планетæтæй ирон ном ис æрмæст иуæн — Бонвæрнон.

## Æддаг æрвитæнтæ

* Уæрæсейаг Астрономион Хыз (Astronet)
# Компьютер

Советон компьютер
**Компью́тер** (англ. computer, [kəmˈpjuː.tə(ɹ)] — «нымайæг») — фæрæз æви системæ, кæцыйæн йæ бон у сæххæст кæнын бæлвырд бæрæг ивгæ операциты фæдфæдондзинад. Арæхдæр нымæцон операциты кой кæнынц æви æвдисæйнæгтыл манипуляциты кой. Уырдæм хауынц баконд-раконды операцитæ дæр. Операциты фæдфæдондзинады афыст та хуыйны *программæ*.

**Компьютерон системæ** — цыфæнды фæрæз æви æмкъул æви кæрæдзимæ баст фæрæзты къорд, кæдонæй иу кæнæ фылдæр, автоматикон æгъдауæй кусынц æвдисæйнæгтимæ, программæмæ гæсгæ.

## Фиппаинæгтæ
# Исландиаг æвзаг

| Исландиаг æвзаг |
| --- |
| íslenska |
|  |
| Бæстæтæ | Исланди, Дани, Норвеги |
| Официалон статус |  Исланди |
| Дзурджыты нымæц | 320 000 |
| Классификаци |
| Категори |
Евразийы æвзæгтæ |
|
Индоевропæйаг æвзæгтæ
Гермайнаг къорд
Скандинаваг къорд
Сакъадæхты дæлкъорд |
| Фыссынад | латинаг алфавит |
| Æвзæгты кодтæ |
| ISO 639-1 | is |
| ISO 639-2 | isl |
| ISO 639-3 | isl |
| ГОСТ 7.75–97 | исл 225 |
| WALS | ice |
| Ethnologue | isl |
| Linguasphere | 52-AAA-aa |
| ABS ASCL | 1502 |
| IETF | is |
| Glottolog | icel1247 |
|  Википеди ацы æвзагыл |

**Исландиаг æвзаг** (íslenska) у исландиаг адæмы мадæлон æвзаг. Дзурынц ыл 320 000 адæймаджы.

Исландиаг текст
# Рагон англисаг æвзаг

| Рагон англисаг æвзаг |
| --- |
| Englisċ Ænglisċ |
| Бæстæтæ | Англис |
| Дзурджыты нымæц | * 0 ад.
 |
| Классификаци |
| Категори |
Евразийы æвзæгтæ |
|
Индоевропæйаг æвзæгтæ
Гермайнаг къорд
Ныгуылæн-гермайнаг дæлкъорд
Ингевонаг дæлкъорд |
| Фыссынад | латинаг алфавит, футарк |
| Æвзæгты кодтæ |
| ISO 639-1 |
— |
| ISO 639-2 | ang |
| ISO 639-3 | ang |
| ISO 639-6 | ango |
| ГОСТ 7.75–97 | ста 623 |
| LINGUIST List | ang |
| IETF | ang |
| Glottolog | olde1238 |
|  Википеди ацы æвзагыл |

**Рагон англисаг æвзаг** (Ænglisc spræc, англ. Old English) у англисаг æвзаджы фыццагон формæ, XII æнусмæ уыдис хæлиугонд Англисы æмæ хуссар Шотландийы. Рагон англисаг æвзаг у ныгуылæйнаг гермайнаг æвзаг.
# Немыцаг æвзаг

| Немыцаг æвзаг |
| --- |
| Deutsch [dɔʏtʃ] |
|  |
| Бæстæтæ | Герман, Австри, Швейцари, Лихтенштейн, Бельги, Итали, Люксембург, Уæрæсе |
| Официалон статус |
Герман, Австри, Лихтенштейн, Швейцари, Люксембург, Бельги, ЕЦ |
| Дзурджыты нымæц | 95 млн |
| Рейтинг |
11 |
| Классификаци |
| Категори |
Евразийы æвзæгтæ |
| Индоевропæйаг æвзæгтæ
Гермайнаг æвзæгтæ
Ныгуылæн-гермайнаг æвзæгтæ |
| Фыссынад | латинаг алфавит |
| Æвзæгты кодтæ |
| ISO 639-1 | de |
| ISO 639-2 | ger (B); deu (T) |
| ISO 639-3 | deu |
| ГОСТ 7.75–97 | нем 481 |
| WALS | ger, gbl, gha, gma, gth æмæ gti |
| Ethnologue | deu |
| ABS ASCL | 1301 |
| IETF | de |
| Glottolog | stan1295 |
|  Википеди ацы æвзагыл |

**Немыцаг æвзаг** (*Deutsch*, *deutsche Sprache*) у немыцаг адæмы мадæлон æвзаг.

Немыцаг æвзаджы ахæлиу
# Норвегиаг æвзаг

| Норвегиаг æвзаг |
| --- |
| norsk |
|  |
| Бæстæтæ | Норвеги |
| Официалон статус |
Норвеги (2 официалон æвзаджы — букмол æмæ нюнорск) |
| Дзурджыты нымæц | 4,7 млн. |
| Рейтинг |
111 |
| Классификаци |
| Категори |
Евразийы æвзæгтæ |
|
Индоевропæйаг æвзæгтæ
Гермайнаг къорд
Скандинаваг къорд
Континенталон дæлкъорд |
| Фыссынад | латинаг алфавит |
| Æвзæгты кодтæ |
| ISO 639-1 | no — норвегиаг nb — букмол nn — нюнорск |
| ISO 639-2 | nor — норвегиаг nob — букмол nno — нюнорск |
| ISO 639-3 | nor — норвегиаг nob — букмол nno — нюнорск |
| ГОСТ 7.75–97 | нор 506 — норвегиаг нно 513 — нюнорск |
| Ethnologue | nor |
| LINGUIST List | nor |
| ABS ASCL | 1503 |
| IETF | no |
| Glottolog | norw1258 |
|  Википеди ацы æвзагыл |

**Норвегиаг æвзаг** (*norsk*) у норвегиаг адæмы мадæлон æвзаг. Дзурынц ыл 4,7 милуан адæймаджы. Норвегиаг æвзаг у гермайнаг æвзаг.

Букмол æмæ нюнорск Норвегийы
# Даниаг æвзаг

| Даниаг æвзаг |
| --- |
| dansk |
|  |
| Бæстæтæ | Дани, Герман (Шлезвиг-Гольштейн), Гренланди, Норвеги, Фареры сакъадæхтæ |
| Официалон статус |  Дани
 Гренланди
 Фареры сакъадæхтæ
 Европæйы Цæдис |
| Дзурджыты нымæц | 6 млн. |
| Рейтинг |
102 |
| Классификаци |
| Категори |
Евразийы æвзæгтæ |
|
Индоевропæйаг æвзæгтæ
Гермайнаг æвзæгтæ
Скандинаваг æвзæгтæ
Скæсæйнаг-скандинаваг дæлкъорд |
| Фыссынад | латинаг алфавит (даниаг алфавит) |
| Æвзæгты кодтæ |
| ISO 639-1 | da |
| ISO 639-2 | dan |
| ISO 639-3 | dan |
| ГОСТ 7.75–97 | дат 178 |
| WALS | dsh |
| Ethnologue | dan |
| Linguasphere | 52-AAA-cc |
| ABS ASCL | 1501 |
| IETF | da |
| Glottolog | dani1284 æмæ dani1285 |
|  Википеди ацы æвзагыл |

**Даниаг æвзаг** (*dansk*) у даниаг адæмы мадæлон æвзаг. Дзурынц ыл 5,7 млн адæймаджы Дани æмæ йæ фæсденджыз территоритыл: Фарертæ æмæ Гренландийы. Даниаг æвзаг у скандинаваг æвзаг.

Даниаг диалекты картæ
# Шведаг æвзаг

| Шведаг æвзаг |
| --- |
| svenska |
|  |
| Бæстæтæ | Швеци, Финлянди |
| Официалон статус | * Аланды сакъадæхтæ
* Финлянди
* Швеци (де-факто)
* Европæйы Цæдис
 |
| Дзурджыты нымæц | 9 млн. |
| Рейтинг |
89 |
| Классификаци |
| Категори |
Евразийы æвзæгтæ |
|
Индоевропæйаг æвзæгтæ
Гермайнаг æвзæгтæ
Скандинаваг æвзæгтæ
Континенталон дæлкъорд |
| Фыссынад | латинаг алфавит |
| Æвзæгты кодтæ |
| ISO 639-1 | sv |
| ISO 639-2 | swe |
| ISO 639-3 | swe |
| ГОСТ 7.75–97 | шве 805 |
| WALS | swe |
| Ethnologue | swe |
| ABS ASCL | 1504 |
| IETF | sv |
| Glottolog | swed1254 |
|  Википеди ацы æвзагыл |

**Шведаг æвзаг** кæнæ **швециаг æвзаг** (svenska) у Швецийы де-факто официалон æвзаг æмæ шведаг адæмы мадæлон æвзаг.

Шведаг æвзаг у Финляндийы дыууæ официалон æвзагæй иу, цалдæр былгæрон коммунæты у сæйраг æвзаг. Шведаг æвзаг уыд ахуырад æмæ культурæйы æвзаг Финляндийы, уый тыххæй финнаг литературæйы классиктæ (зæгъæм, Топелиус) фыстой шведагау — æмæ сæ финляндиаг скъоладзаутæ ныр ахуыр кæнынц финнагмæ тæлмацтæй.

## Фиппаинæгтæ
# Нидерландаг æвзаг

| Нидерландаг æвзаг |
| --- |
| Nederlands |
|  |
| Бæстæтæ | Нидерландтæ, Бельги, Суринам, Нидерландты Антилы сакъадæхтæ, Арубæ |
| Официалон статус |  Арубæ
 Бельги
 Нидерландты Антильтæ
 Нидерландтæ
 Суринам |
| Дзурджыты нымæц | 22 милуан ад. |
| Рейтинг |
37—48 |
| Классификаци |
| Категори |
Евразийы æвзæгтæ |
|
Индоевропæйаг æвзæгтæ
Гермайнаг æвзæгтæ
Ныгуылæн-гермайнаг æвзæгтæ |
| Фыссынад | латинаг алфавит |
| Æвзæгты кодтæ |
| ISO 639-1 | nl |
| ISO 639-2 | nld æмæ dut |
| ISO 639-3 | nld |
| ГОСТ 7.75–97 | нид 495 |
| WALS | dut, dbr æмæ dli |
| Ethnologue | nld |
| Linguasphere | 52-ACB-a |
| LINGUIST List | nld |
| ABS ASCL | 1401 |
| IETF | nl |
| Glottolog | dutc1256 |
|  Википеди ацы æвзагыл |

**Нидерландаг æвзаг** (*de Nederlandse taal, het Nederlands*) у нидерландаг адæмы мадæлон æвзаг. Дзурынц ыл 22 милуан адæймаджы.

Нидерландаг æвзаг дунейы
# Дæргъад

Дæргъады бынат координатон сферæйыл
**Дæргъад** WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 — лæвæрд тæппы уылты цы мередианы фæзой цæуы, æмæ райдайæн нулон мередианы (уымæй райдайы дæргъады нымад) астæу къул. Ныр Зæххыл нулоныл нымад у Гринвичы зæронд обсерваторийы уылты, Лондоны хуссар-цæгаты цы меридиан цæуы, уый. Уымæ гæсгæ хуыйны Гринвичы меридиан. Дæргъæдтæ 0 -æй 180° скæсæны ’рдæм нулон меридианæй, хонынц скæсæйнæгтæ, ныгуылæны ’рдæм та ныгуылæйнæгтæ. Бахахх кæнын хъæуы æмæ уæрхæдтæй хъауджыдæр, дæргъæдты системæйы райдайæны меридиан хибар у, æмæ баст вæййы исты меридианыл фидыдмæ гæсгæ. Афтæ, Гринвич йæдтæмæ, раздæр нулонтæй æвзæрст цыдысты меридиантæ обсерваториты Парижы, Кадисы, Пулковойы (Уæрæсейы паддзахады территорийыл) æмæ а.д.

Дæргъады дæлбар у бынæттон рæстæг

Къорийы хуыз.
Экватор (цъæх) дих кæны къори æмæ лыг кæны Меридиантæ (бур) 90° къуымæй. Ацы нывы иугуыр хæххытæ — ортодомитæ. Бур хæххытæ — æмхуызон дæргъады хæххытæ.
## Кæс ноджы

* Параллель
* Бæрзæнд
* Географион координатæтæ
* Уæрхад
* Навигаци
# Меркурий

|  |
| --- |
| Планетæ |
| Меркурий  |
|  |
| Ссард |
| Байгомгæнæг | *бæрæг нæу* |
| Ссарды датæ | *бæрæг нæу* |
| Орбиталон характеристикæтæ |
|
Дуг: J2000.0 |
| Перигелий | 46 001 009 км 0,30749951 а. и. |
| Афелий | 69 817 445 км 0,46670079 а. и. |
| Стыр æрдсæмæн ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 ) | 57 909 227 км 0,38709927 а. и. |
| Орбитæйы эксцентриситет ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_1 ) | 0,20563593 |
| Æрзилыны сидерон период | 87,969 боны |
| Æрзилыны синодон период | 115,88 боны |
| Орбиталон тагъдад ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 ) |
47,36 км/с (рæстæмбис) |
| Рæстæмбис аномали ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_3 ) |
174,795884° |
| Æртаст ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 ) | 0,12226 рад |
| Уæлæмæдзог æлхынцъы дæргъад ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_5 ) | 48,33167° |
| Перицентры аргумент ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 ) | 29,124279° |
| Кæй æмбæлццон у | Хур |
| Æмбæлццæттæ | нæй |
| Физикон характеристикæтæ |
| Полярон æлвæст | 0 |
| Экваториалон радиус |
2439,7 км |
| Полярон радиус |
2439,7 км |
| Рæстæмбис радиус |
2439,7 ± 1,0 км (0,3829 зæххон) |
| Стыр зылды зиллакк |
15 329,1 км |
| Уæлцъары фæзуат ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_7 ) |
7,48⋅107 км² 0,147 зæххон |
| Гуырахст ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 ) |
6,083⋅1010 км3 0,056 зæххон |
| Массæ ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_9 ) | 3,33022⋅1023 кг 0,055274 зæххон |
| Рæстæмбис æнгомад ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 ) |
5,427 г/см3 0,984 зæххон |
| Уæгъдибар хауды атагъдад экваторыл ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_11 ) |
3,7 м/с2 0,377 g |
| Фыццаг космосон тагъдад ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 1) |
3,1 км/с |
| Дыккаг космосон тагъдад ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_13 2) |
4,25 км/с |
| Зилынады экваториалон тагъдад |
10,892 км/сах (3,026 м/с) (экваторыл) |
| Зилынады период ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 ) |
58,646 боны (1407,5 сахаты) |
| Сæмæны уырдыг |
2,11′ ± 0,1′ |
| Цæгаты полюсы комкоммæ скаст ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_15 ) |
18 сах 44 мин 2 с 281,01° |
| Цæгаты полюсы азылд ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 ) |
61,45° |
| Альбедо |
0,068 (Бонд) 0,142 (геометрион) |
| Цæстуынон стъалыйон ас | −2,6m — 5,7m |
| Стъалыйы абсолютон ас | -0.01ᵐ |
| Къуымон диаметр |
4,5–13" |
| Температурæ |
| Уæлцъарыл |
80 — 700 К (−190 — +430 °C) |
|   |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| мин. | рæстæм. | макс. |

 |
| 0°N, 0°W |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 100 K (−173 °C) | 340 К (67 °C) | 700 К (427 °C) |

 |
| 85°N, 0°W |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 80 К (−193 °C) | 200 К (−73 °C) | 380 К (107 °C) |

 |
| Атмосферæ |
| Атмосферон æлхъывд |
≲ 5⋅10−15 бар |
| **Сконд:** 42,0 % туаггуыр 29,0 % натрий 22,0 % донгуыр 6,0 % гелий |
|  Викикъæбицы медиа |

**Мерку́рий** кæнæ **Меркури** у Хуры системæйы чысылдæр планетæ, Хурмæ тæккæ хæстæг.

## Фиппаинæгтæ
# Бонвæрнон

|  |
| --- |
| Планетæ |
| Бонвæрнон  |
|  Бонвæрноны къори |
| Æндæр нæмттæ |
Боброн, Кæрдæджы стъалы, Сæууон стъалы, Райсомы стъалы |
| Орбиталон характеристикæтæ |
|
Дуг: J2000.0 |
| Перигелий | 107 476 259 км 0,71843270 а. и. |
| Афелий | 108 942 109 км 0,72823128 а. и. |
| Стыр æрдсæмæн ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 ) | 108 208 930 км 0,723332 а. и. |
| Орбитæйы эксцентриситет ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_1 ) | 0,0068 |
| Æрзилыны сидерон период | 224,701 боны |
| Æрзилыны синодон период | 583,92 боны |
| Орбиталон тагъдад ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 ) |
35,02 км/с |
| Æртаст ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_3 ) | 0,059248 рад, 0,059 рад æмæ 0,038 рад |
| Уæлæмæдзог æлхынцъы дæргъад ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 ) | 76,67069° |
| Перицентры аргумент ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_5 ) | 54,85229° |
| Кæй æмбæлццон у | Хур |
| Æмбæлццæттæ | нæй |
| Физикон характеристикæтæ |
| Полярон æлвæст | 0 |
| Рæстæмбис радиус |
6051,8 ± 1,0 км
0,9499 зæххон |
| Уæлцъары фæзуат ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 ) |
4,60⋅108 км² 0,902 зæххон |
| Гуырахст ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_7 ) |
9,38⋅1011 км³ 0,857 зæххон |
| Массæ ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 ) | 4,8675⋅1024 кг 0,815 зæххон |
| Рæстæмбис æнгомад ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_9 ) |
5,24 г/см³ |
| Уæгъдибар хауды атагъдад экваторыл ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 ) |
8,87 м/с² 0,904 g |
| Фыццаг космосон тагъдад ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_11 1) |
7,328 км/с |
| Дыккаг космосон тагъдад ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 2) |
10,363 км/с |
| Зилынады экваториалон тагъдад |
6,52 км/сах |
| Зилынады период ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_13 ) |
243,023±0,002 боны |
| Сæмæны уырдыг |
177,36° |
| Цæгаты полюсы комкоммæ скаст ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 ) |
18 сах 11 мин 2 с 272,76° |
| Цæгаты полюсы азылд ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_15 ) |
67,16° |
| Альбедо |
0,67 (геометрион), 0,77 (Бонд) |
| Цæстуынон стъалыйон ас | −4,6 |
| Къуымон диаметр | 9,7"–66,0" |
| Температурæ |
| Уæлцъарыл |
737 К (464 °C) |
| Атмосферæ |
| Атмосферон æлхъывд |
9,3 МПа (93 бар) |
| **Сконд:** ~96,5 % æвзалытуаг газ (CO2) ~3,5 % азот (N2) 0,018 % сондоны диоксид (SO2) 0,007 % аргон (Ar) 0,003 % доны тæф (H2O) 0,0017 % сыгъды газ (CO) 0,0012 % гелий (He) 0,0007 % неон (Ne) |
|  Викикъæбицы медиа |

**Бонвæрнон** у Хурæй дардмæ дыккæгæм планетæ Хуры системæйы. Æрвон буæрттæй Хур æмæ Мæйæ фæстæмæ Бонвæрнонæй тынгдæр ничи рухс кæны. Атмосферæйæн йæ ~96,5 % сты æвзалытуаг газ, азот — ~3,5 %.

Бонвæрноны диаметр у 12092 км, йæ массæ у Зæххы массæйы 81,5%.

## Нæмттæ

Æндæр нæмттæ: **Боброн**, **Кæрдæджы стъалы**, **Сæууон стъалы**, **Райсомы стъалы**. Æндæр дыгурон вариант: *Бонвæрнæ*.

Йæ рæсугъд хуызы тыххæй йæ схуыдтой **Венерæ** — афтæ хуынди ромаг мифологийы уарзондзинады æмæ рæсугъддзинады хуыцау.

### Этимологи

Бонвæрнон = *боны фарн* + фæсæфтуан -*он*.

## Фиппаинæгтæ
# Юпитер

|  |
| --- |
| Планетæ |
| Юпитер  |
|  Юпитеры къам (2019-æм азы 27 июны, телескоп «Хаббл») |
| Орбиталон характеристикæтæ |
| Перигелий | 7,405736⋅108 км (4,950429 а. и.) |
| Афелий | 8,165208⋅108 км (5,458104 а. и.) |
| Стыр æрдсæмæн ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 ) | 7,785472⋅108 км (5,204267 а. и.) |
| Орбитæйы эксцентриситет ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_1 ) | 0,048775 |
| Æрзилыны сидерон период | 4332,589 боны (11,8618 азы) |
| Æрзилыны синодон период | 398,88 боны |
| Орбиталон тагъдад ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 ) |
13,07 км/с |
| Æртаст ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_3 ) | 1,304 ± 0,001 ° |
| Уæлæмæдзог æлхынцъы дæргъад ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 ) | 100,55615° |
| Перицентры аргумент ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_5 ) | 275,066° |
| Кæй æмбæлццон у | Хур |
| Æмбæлццæттæ | 95 |
| Физикон характеристикæтæ |
| Полярон æлвæст | 0,06487 |
| Экваториалон радиус |
71 492 ± 4 км |
| Полярон радиус |
66 854 ± 10 км |
| Рæстæмбис радиус |
69 911 ± 6 км |
| Уæлцъары фæзуат ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 ) |
6,21796⋅1010 км² 121,9 зæххон |
| Гуырахст ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_7 ) |
1,43128⋅1015 км³ 1321,3 зæххон |
| Массæ ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 ) | 1,8986⋅1027 кг 317,8 зæххон |
| Рæстæмбис æнгомад ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_9 ) |
1326 кг/м³ |
| Уæгъдибар хауды атагъдад экваторыл ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 ) |
24,79 м/с² (2,535 g) |
| Фыццаг космосон тагъдад ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_11 1) |
42,58 км/с |
| Дыккаг космосон тагъдад ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 2) |
59,5 км/с |
| Зилынады экваториалон тагъдад |
12,6 км/с кæнæ 45 300 км/сах |
| Зилынады период ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_13 ) |
9,925 сахаты |
| Сæмæны уырдыг |
3,13° |
| Цæгаты полюсы комкоммæ скаст ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 ) |
17 сах 52 мин 14 с 268,057° |
| Цæгаты полюсы азылд ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_15 ) |
64,496° |
| Альбедо |
0,343 (Бонд) 0,52 (геом. альбедо) |
| Цæстуынон стъалыйон ас | −1,61 — −2,94 |
| Стъалыйы абсолютон ас | −9,4 |
| Къуымон диаметр |
29,8″—50,1″ |
| Атмосферæ |
| Атмосферон æлхъывд |
20—220 кПа |
| Бæрзæнды шкала |
27 км |
| **Сконд:**

|  |  |
| --- | --- |
|
89,8±2,0 % | донгуыр (H2)
 |
|
10,2±2,0 % | гелий (He)
 |
|
~0,3 % | метан (CH4)
 |
|
~0,026 % | аммоний (NH4+)
 |
|
~0,003 % | донгуыры дейтерид (HD)
 |
|
0,0006 % | этан (CH3−CH3)
 |
|
0,0004 % | дон (H2O)
 |
| **Ихтæ**: |  |
|  | аммоний
 |
|  | дон
 |
|  | аммонийы гидросульфид (NH4SH)
 |

 |
|  Викикъæбицы медиа |

**Юпи́тер** у Хуры системæйы стырдæр планетæ, газон гигант.

## Юпитеры æмбæлццæттæ

Юпитерæн ис 95 æмбæлццоны (2023-æм азы).

Юпитеры стырдæр æмбæлццæттæ (Галилейаг æмбæлццæттæ):

* Ганимед
* Каллисто
* Ио
* Европæ

## Галерей

* Юпитер
* Зæхх æмæ Юпитер
* Юпитеры мидæггаг арæзт
* Юпитеры зилдух

## Фиппаинæгтæ
# Геологи

**Геологи** (гр. γη «зæхх» + λόγος «дзырд, зонд») у, зæххы цъар куыд фæзынди, куыд ивы æмæ йæ сконды цы у, уый иртасæг зонæдты системæ.

Геологийы къабæзты ’хсæн:

* Хуры системæ чи иртасынц, уыцы космохими, космологи, космосы геологи æмæ планетологи.
* Зæххы химион сконд æмæ, химион элементтæ чи ’мбырд æмæ пырх кæны, уыцы процесстæ иртасæг геохими.
* Зæххы планетæйы физикон миниуджытæ чи иртасы, уыцы геофизикæ.
* Минералтæ, сæ равзæрд æмæ сæ классификаци чи иртасы, уыцы минералоги. Уыимæ петрологи, хæххон мыггæгтæ чи иртасы, уый.
* Палеонтологи, стратиграфи æмæ æндæртæ.
# Еврази

|  |
| --- |
|  |
| Еврази |
|  |
|  |
|  |
| Территори | 55 000 000 км² |
|  |
| Цæрджытæ | 5 360 351 985 (*2019*) ад. |
|  |
| Æнгомад | 93 ад./км² |
|  |
|  |
| Йæ дæлхæйттæ | 94 бæстæйы  |
|  |
|  |
|  |
| Æвзæгтæ | кæс Евразийы æвзæгтæ  |
|  |
| Сахатон тæгтæ | UTC±0:00 — UTC+12  |
|  |
|  |
| Стырдæр сахартæ | Шанхай, Токио, Мæскуы, Лондон, Стамбул, Джакартæ, Дели, Мумбаи, Тегеран, Калькуттæ, Осакæ, Сеул, Пекин, Тяньцзинь, Манилæ, Карачи  |
|  |
|  |
|  Викикъæбицы медиа |

**Евра́зи** (*Европæ* + *Ази*) у дунейы стырдæр материк. Йæ фæзуат у 55 млн км².

## Фиппаинæгтæ
# Камели

| Камели |
| --- |
|  |
| Зонадон классификаци |
|
Домен:ЭукариоттæПаддзахад:ЗайæгойтæДæлпаддзахад:Кæрдæгхуыз зайæгойтæХайад:Дидинæгджын зайæгойтæКълас:Дыхайон зайæгойтæКъорд:*Ericales*Бинонад:*Theaceae*Трибæ:*Theeae*Мыггаг:**Камели** |
| Æхсæнадæмон зонадон ном |
| *Camellia* L., 1753 |
| Синонимтæ |
| * Calpandria Blume
* Piquetia (Pierre) Hallier f.
* Stereocarpus (Pierre) Hallier f.
* Thea L.
* Tsubaki Adans.
 |
| Типон хуыз |
| Camellia japonica L.  — Япойнаг камели |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Викихуызты систематикæ |  Викикъæбицы медиа |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 500689 |
| NCBI   | 4441 |
| GRIN  |  t:1985 |
| IPNI  |  39017-1 |
| FW   | 414759 |

 |

 |

**Каме́ли** (лат. Camellia) у æнусонцъæх зайæгойты мыггаг.

## Фиппаинæгтæ
# 1955-æм аз

## Цаутæ

* 14 майы — Советон Цæдис, Албани, Болгари, Венгри, ГДР, Польшæ, Румыни æмæ Чехословаки бафыстой Варшавæйы бадзырд.
* 17 июлы — Калифорнийы байгом Диснейленд.

## Райгуырдысты

* 18 январы — Кевин Костнер.
* 14 мартъийы — Кодзырты Таймураз, Дзæуджыхъæуы «Спартачы» футболист (1973-1986)
* 28 октябры — Билл Гейтс, америкаг амалиуæгдар; компани «Майкрософты» сфæлдисæгтæй иу.

## Амардысты

* 18 апрелы — Альберт Эйнштейн, немыцаг физик, Ахастады теорийы автор, Нобелы премийы лауреат (1921).
# 9 апрелы

| ←→Апрель |
| --- |
|

| Къ | Дц | Æр | Цп | Мр | Сб | Хц |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 27 | 28 | 29 | 30 |   |   |   |

 |
| 2026-æм аз |

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

* Боливи — Конституцийы бон.
* Гуырдзыстон — Чи фæмард, уыдоны мысæн бон; Хæдбардзинады бон.
* Финлянди — Финнаг æвзаджы бон (кæнæ Агриколæйы бон).

## Цаутæ

* 1799 — Англисаг химик Хемфри Дэви ссардта хъæлдзæггæнæн газы анестезийы миниуджытæ.
* 1928 — Турк сфидар кодта пысылмон дин куыд официалон дин.
* 1989 — Тбилисы митинг фæсырдæуы, йæ архайджытæй 19 фæмардысты — адæмы æнгомдзинад ахæм уыдис, æмæ сæ риутæ ныцъцъæл æрцыдысты.

## Ацы бон райгуырдысты

## Ацы бон амардысты
# Аргон

| Аргон |
| --- |
| ← Хлор | Калий → |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **18** | Ne ↑ **Ar** ↓ Kr | Периодическая система элементов18Ar |

 |
| Хуымæтæг буаргъæды æдде бакаст |
|  |
| Атомы миниуджытæ |
| Ном, символ, номыр |
Аргон / Argon (Ar), 18 |
| Къорд, период, блок |
18, 3, p-элемент |
| Атомон массæ (молярон массæ) |
39,948(1) а. м. и. (г/моль) |
| Электронон конфигураци |
[Ne] 3s23p6 1s22s22p63s23p6 |
| Атомы радиус |
? (71) пм |
| Химион миниуджытæ |
| Ковалентон радиус |
106 пм |
| Ионы радиус |
154 пм |
| Электроæппæрцц. |
4,3 (Полинджы шкала) |
| Электродон потенциал |
0 |
| Туагкæнынады степентæ |
0 |
| Ионизацийы энерги (фыццаг электрон) |
1519,6(15,76) кДж/моль (эВ) |
| Хуымæтæг буаргъæды термодинамикон миниуджытæ |
| Æнгомад (н. д.) |
1,784⋅10−3 г/см³ |
| Æнгомад (т. т.) |
1,40 г/см³ |
| Тайынады температурæ |
83,81 K (−189,34 °C) |
| Фыцыны температурæ |
87,3 K (−185,85 °C) |
| Мол. тайынады хъæрмад |
7,05 кДж/моль |
| Мол. сысынады хъæрмад |
6,45 кДж/моль |
| Молярон хъæрмистад |
20,79 Дж/(K·моль) |
| Молярон гуырахст |
22,4⋅103 см³/моль |
| Хуымæтæг буаргъæды кристаллон хызхаст |
| Хызхасты структурæ |
кубикон тигъ-центрон |
| Хызхасты параметртæ |
5,260 Å |
| Дебайы температурæ |
85 K |
| Иннæ характеристикæтæ |
| Хъæрмуадзынад |
(300 K) 0,0164 Вт/(м·К) |
| CAS-ы номыр | 7440-37-1 |

**Арго́н** (*Argon* — **Ar**) у химион элемент, элементты периодон системæйы ахсы 18 бынат.

## Фиппаинæгтæ
# Венгриаг æвзаг

| Венгриаг æвзаг |
| --- |
| magyar nyelv |
|  |
| Бæстæтæ | Венгри, Румыни, Словаки, Украинæ, Серби, Хорвати, Австри, Словени |
| Официалон статус |  Венгри
 ЕЦ
Регионалон æвзаг:
 Австри
 Серби
 Словени |
| Дзурджыты нымæц | 14,5 милуан ад. |
| Рейтинг |
52 |
| Классификаци |
| Категори |
Евразийы æвзæгтæ |
|
Уралаг æвзæгтæ
Финнаг-угораг къорд
Угораг æвзæгтæ |
| Фыссынад | латинаг алфавит |
| Æвзæгты кодтæ |
| ISO 639-1 | hu |
| ISO 639-2 | hun |
| ISO 639-3 | hun |
| ГОСТ 7.75–97 | вен 133 |
| WALS | hun |
| Ethnologue | hun |
| Linguasphere | 41-BAA-a |
| ABS ASCL | 3301 æмæ 33 |
| IETF | hu |
| Glottolog | hung1274 |
|  Википеди ацы æвзагыл |

**Венгриаг æвзаг**, вариант: *венграг æвзаг* (*magyar nyelv*) у венгриаг адæмы мадæлон æвзаг. Дзурынц ыл 14,5 милуан адæймаджы. Венгриаг æвзаг у финнаг-угораг æвзæгтæй иу, йæ хæстæгдæр æвзагтæ сты марийаг æмæ хантыйаг.

## Алфавит

| Дамгъæ | Ном | Фонемæ |
| --- | --- | --- |
| A a | *a* | [ɒ] |
| Á á | *á* | [a:] |
| B b | *bé* | [b] |
| C c | *cé* | [ʦ] |
| Cs cs | *csé* | [ʧ] |
| D d | *dé* | [d] |
| Dz dz | *dzé* | [ʣ] |
| Dzs dzs | *dzsé* | [ʤ] |
| E e | *e* | [ɛ] |
| É é | *é* | [e:] |
| F f | *ef* | [f] |
| G g | *gé* | [g] |
| Gy gy | *gyé* | [ɟ] |
| H h | *há* | [h] |
| I i | *i* | [i] |
| Í í | *í* | [i:] |
| J j | *jé* | [j] |
| K k | *ká* | [k] |
| L l | *el* | [l] |
| Ly ly | *el ipszilon* | [j] |
| M m | *em* | [m] |
| N n | *en* | [n] |
| Ny ny | *eny* | [ɲ] |
| O o | *o* | [o] |
| Ó ó | *ó* | [o:] |
| Ö ö | *ö* | [ø] |
| Ő ő | *ő* | [ø:] |
| P p | *pé* | [p] |
| R r | *er* | [r] |
| S s | *es* | [ʃ] |
| Sz sz | *esz* | [s] |
| T t | *té* | [t] |
| Ty ty | *tyé* | [c] |
| U u | *u* | [u] |
| Ú ú | *ú* | [u:] |
| Ü ü | *ü* | [y] |
| Ű ű | ű | [y:] |
| V v | *vé* | [v] |
| Z z | *zé* | [z] |
| Zs zs | *zsé* | [ʒ] |
| Айдагъ фæсарæйнаг равзæрды дзырдтæн пайдагонд цæуынц |
| Q q | *kú* |  |
| W w | *dupla vé* |  |
| X x | *iksz* |  |
| Y y | *ipszilon* |  |

## Фиппаинæгтæ
# Цæгат Марианæйы сакъадæхтæ

| Цæгат Марианæйы сакъадæхтæ |
| --- |
| Northern Mariana Islands |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Тырыса | Герб |

 |
|
Гимн: *«Gi Talo Gi Halom Tasi»* |
|  |
| Официалон æвзаг | чаморро, англисаг æмæ каролинæйаг |
| Сæйраг сахар | Сайпан |
| Стырдæр сахартæ |
Сайпан |
| Хицауиуæджы хуыз |
АИШ-ы дæлбар территори |
|
Территори |
|  • Æдæппæт | 477 км² |
|
Цæрджытæ |
|  • Бахыгъд  | 44 582 ад. |
|  • Æнгомад | 173 ад./км² |
| Валютæ | АИШ-ы доллæр (USD) |
| Интернет-домен | .mp |
| Код ISO | MP |
| Телефонон код | +1 670 |
| Сахатон таг | +10 |
|  Викикъæбицы медиа |

**Цæгат Марианæйы сакъадæхтæ** (англ. Northern Mariana Islands) у Сабыр фурды сакъадæхтæ, АИШ-ы дæлбар территори. Цæгат Марианæйы сакъадæхты сæйраг сахар у Сайпан.

Йе сконды ис Сайпан, Тиниан, Ротæ æмæ иуæндæс чысыл сакъадахы.

Сайпан
## Цæрджытæ

Цæрджыты нымæц азмæ гæсгæ:

* 1970 — 9 640
* 1980 — 16 780
* 1990 — 43 345
* 2000 — 69 221