Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Хæмпусæг

| Хæмпусæг |
| --- |
|   |
| Зонадон классификаци |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Паддзахад: | Зайæгойтæ |
| Хайад: | Дидинæгджын зайæгойтæ |
| Кълас: | Дыхайон зайæгойтæ |
| Къорд: | Saxifragales |
| Бинонад: | **Paeoniaceae** |
| Мыггаг: | **Хæмпусæг** |

 |
|  Латинаг ном |
| Paeonia L. |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| ITIS **18794** |
| NCBI **13625** |

 |

 |

**Хæмпусæг** (лат. Paeonia, уырыс. Пион) у кæрдæг зайæгойты мыггаг.

## Фиппаинæгтæ
# Мыдгæрдæг

| Мыдгæрдæг |
| --- |
|   |
| Зонадон классификаци |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Паддзахад: | Зайæгойтæ |
| Хайад: | Дидинæгджын зайæгойтæ |
| Кълас: | Дыхайон зайæгойтæ |
| Къорд: | Lamiales |
| Бинонад: | Былдидинон зайæгойтæ |
| Мыггаг: | Мыдгæрдæг |
| Хуыз: | **Мыдгæрдæг** |

 |
|  Латинаг ном |
| Salvia officinalis L. |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| ITIS **32729** |
| NCBI **38868** |

 |

 |

**Мыдгæрдæг** кæнæ **лæсыф**, ст.дыг. ныхас. *арæнгæрдæг* (лат. Salvia officinalis, уырыс. Шалфей лекарственный) у, мыдыбындзытæ мыд кæмæй æмбырд кæнынц, ахæм бирæазон зайæгой.

Йæ бæрзæнд вæййы 70 см онг. Йæ иу гектар мыд дæтты 200 килограммы онг.

## Фиппаинæгтæ
# Бабызвындз

| Бабызвындз |
| --- |
|  |
| Зонадон классификаци |
|
Домен:ЭукариоттæПаддзахад:ЦæрæгойтæДæлпаддзахад:ЭуметазойтæÆнæ ранг:Дыууæрдыгæй-симетрионтæÆнæ ранг:ДыккагдзыхонтæТип:ХордæджынтæДæлтип:РагъыстæгонтæИнфрæтип:ÆфсæрдзыхонтæУæлкълас:ЦыппаркъахонтæКладæ:АмниоттæКълас:ÆхсырæйхæсджытæДæлкълас:PrototheriaКъорд:MonotremataБинонад:БабызфындзджынтæМыггаг:**Бабызвындзтæ** (*Ornithorhynchus* Blumenbach, 1800)Хуыз:**Бабызвындз** |
| Æхсæнадæмон зонадон ном |
| *Ornithorhynchus anatinus* (Shaw, 1799) |
| Синонимтæ |
| * Ornithorhynchus anatinus phoxinus Thomas, 1923
* Ornithorhynchus anatinus triton Thomas, 1923
* Ornithorhynchus brevirostris Ogilby, 1832
* Ornithorhynchus crispus Macgillivray, 1827
* Ornithorhynchus fuscus Péron, 1807
* Ornithorhynchus laevis Macgillivray, 1827
* Ornithorhynchus novaehollandiae Lacépčde, 1800
* Ornithorhynchus paradoxus Blumenbach, 1800
* Ornithorhynchus rufus Péron, 1807
* Platypus anatinus Shaw, 1799
 |
| Ареал |
|  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Викихуызты систематикæ |  Викикъæбицы медиа |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 552524 |
| NCBI   | 9258 |
| EOL   | 323858 |
| FW   | 166835 |

 |

 |

**Бабызвындз** (лат. Ornithorhynchus anatinus) у чысыл цæрæгой, йæ царды стыр хай доны чи ’рвиты.

Бабызвындзтæ сæ лæппынтæ нæ ныййарынц, фæлæ æйччытæ æфтауынц, кæд æхсырæйхæсгæ цæрæгойтæ сты, уæддæр.

Бабызвындзтæ цæрынц æрмæст скæсæйнаг Австралийы.

## Фиппаинæгтæ
# Урс-урсид малусæг

| Урс-урсид малусæг |
| --- |
|  |
| Зонадон классификаци |
|
Домен:ЭукариоттæПаддзахад:ЗайæгойтæДæлпаддзахад:Кæрдæгхуыз зайæгойтæХайад:Дидинæгджын зайæгойтæКълас:Иухайон зайæгойтæКъорд:*Asparagales*Бинонад:АмариллисонтæДæлбинонад:АмариллисонтæТрибæ:*Galantheae*Мыггаг:МалусæгХуыз:**Урс-урсид малусæг** |
| Æхсæнадæмон зонадон ном |
| *Galanthus nivalis* L. |
| Синонимтæ |
| * Galanthus imperati Bertol.,
* Galanthus nivalis subsp. imperati (Bertol.) Baker
 |
| Ареал |
|  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Викихуызты систематикæ |  Викикъæбицы медиа |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 502704 |
| NCBI   | 4670 |
| EOL   | 1088811 |
| GRIN  |  t:70959 |
| IPNI  |  64496-1 |
| TPL  |  kew-307568 |

 |

 |

**Урс-урсид малусæг** (лат. Galanthus nivalis) у малусæджы хуыз.

## Фиппаинæгтæ
# Сократ

| Сократ |
| --- |
| рагон грекъ. Σωκράτης |
|  |
| Райгуырды датæ | ≈ 470 нæ э. а. |
| Райгуырæны бынат | * Алопека[d], Антиохис[d], Рагон Афинæтæ[d] кæнæ
* Афинæтæ
 |
| Мæлæты датæ | 399 нæ э. а. 15 февралы |
| Мæлæты бынат | * Афинæтæ
 |
| Бæстæ | * Рагон Афинæтæ[d]
 |
| Интерестæ | философи[d], эпистемологи[d] æмæ этикæ[d] |
| Тæфагæй | Анаксагор[d], пресократиктæ[d] æмæ софисттæ[d] |
|  Викикъæбицы медиа |

**Сокра́т** (рагон грекъ. Σωκράτης, 469-æм аз нæ э. а., Афинæтæ — 399-æм аз нæ э. а., Афинæтæ) уыдис Рагон Гречъы философ, Платоны зондамонæг. Йæ ахуырад уыдис философийы историйы фæзилæн момент.

## Фиппаинæгтæ
# 1967-æм аз

## Цаутæ

* 7 мартъийы — Коммунистон партийы уынаффæмæ гæсгæ æппæт Советон Цæдисы кусджытæ райдыдтой фондзбонон къуыри кусын, дыууæ æнцойбонтимæ.

## Райгуырдысты

## Амардысты

* 18 майы — Серапион Вацадзе, гуырдзиаг нывгæнæг.
# 1924-æм аз

## Цаутæ

* 26 ноябры — Стыр хурал расидти Монголийы Адæмон Республикæ æмæ сфидар кодта уыцы паддзахадæн йæ конституци. 1924-æм азы конституцимæ гæсгæ Монголи сси дунейы дыккаг социалистон паддзахад.

## Райгуырдысты

* 12 июны — Джордж Буш-хистæр (George Herbert Walker Bush), АИШ-ы 41-æм президент.

## Амардысты

* 21 январы — Владимир Ленин (æцæг мыггаг у *Ульянов*), политикон æмæ паддзахадон архайæг, марксизмы дарддæргæнæг, Советон Цæдисы бындурæвæрæг (р. 1870).
* 3 февралы — Томас Вудро Вильсон (*Thomas Woodrow Wilson*), америкаг паддзахадон архайæг, АИШ-ы 28-æм президент (райгуырд 1856).
* 14 апрелы — Луис Салливан (*Louis Henri Sullivan*) (р. 1856), америкаг архитектор, фыццаг арвысхъауджытæ саразæг.
* 29 декабры — Карл Фридрих Георг Шпиттелер (*Carl Friedrich Georg Spitteler*) (райгуырдис 1845), швейцариаг фыссæг, романист, эссеист, Нобелы премийы 1919-æм азы лауреат.
# Мартиникæ

**МартиникæMartinique**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Тырыса
 | Герб
 |

 |
|  |
|  |
| **Æвзаг** | францаг
 |
| **Сæйраг сахар** | Фор-де-Франс
 |
| **Стырдæр сахартæ** | Фор-де-Франс, Сен-Пьер
 |
| **Хицауиуæджы хуыз** | Францы департамент
  |
| Цæдисы Президент Префект
  | Серж Летчими Анж Мансини
  |
| **Фæзуат** | 1 128 км² |
| **Цæрджытæ** • Бахыгъд (2007) • Æнгомад
 |  397 730 ад. 353 ад./км²
  |
| **ÆМП** • Æдæппæт (2006) • Иу адæймагмæ
  | дунейы -æм 9,61 млрд. $ 875 $ |
| **Валютæ** | евро
 |
| **Интернет-домен** | .mq
 |
| **Телефонон код** | +596 |
| **Сахатон таг** | -4
  |
|  |

**Мартиникæ** (фр. Martinique) у Францы сакъадахон дæлбар территори (департамент) Карибы денджызы. Сæйраг сахар у Фор-де-Франс.
Регионы фæзуат у 1 128 км², цæрынц дзы 397 мин адæймаджы.

Экономикæйы бындурон къабæзтæ сты æртæ: туризм æмæ хъæууон хæдзарад (ананастæ, банантæ).

Картæ
# Сыгъдæг Еленæйы сакъадах

| Сыгъдæг Еленæйы сакъадах |
| --- |
| англ. Saint Helena |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Тырыса | Герб |

 |
|
Гимн: *«God Save the King»* |
|  |
| Официалон æвзаг | англисаг |
| Сæйраг сахар | Джеймстаун |
| Стырдæр сахартæ |
Джеймстаун |
| Хицауиуæджы хуыз |
Стыр Британийы фæсденджызон территори |
| Губернатор |
Найджел Филлипс |
|
Территори |
|  • Æдæппæт | 121,8 км² |
|
Цæрджытæ |
|  • Сфыст (2021) | 4439 ад. |
|  • Æнгомад | 36,5 ад./км² |
| Интернет-домен | .sh |
| Телефонон код | +290 |
| Сахатон таг | +0 |
|  Викикъæбицы медиа |

**Сыгъдæг Еленæйы сакъадах** (англ. Saint Helena) у Африкæмæ хæстæг сакъадах Атлантикон фурды, Стыр Британийы фæсденджызон территори Сыгъдæг Еленæйы сакъадах, Зæрдæвæрæны сакъадах æмæ Тристан-да-Куньяйы хай.
# Футбол

Размæбырсæг хъазæг (10-æм номыр) хъавы пурти дуармæ бакъуырын
Футболон пурти
**Футбол** (**къахпорти** дæр) у дыууæ командæйы æхсæн хъазгæ спорт. Хъазт цæуы дыууæ дуаримæ кæрдæг быдырыл, пуртийæ. Пурти дуæрттæм фылдæр хатт кæцы командæ бакъуыры, уыцы командæ рамбулы. XXI æнусы райдианмæ гæсгæ, футболæй хъазы 250 миллион адæймагмæ æввахс, æмæ уымæй у æппæты популярондæр спорт.

## Этимологи

Футболы ном ирон æвзагмæ бацыд уырыссаг æвзагæй, уырдæм та англисаг æвзагæй. Англисаг æвзаджы хуыйны *football*, æмæ уый у арæзт дыууæ англисаг ныхасæй, *foot* æмæ *ball*-æй, кæдон нысан кæнынц фад æмæ пурти.

## Зынгæ ирон футболисттæ

* Æгайты Алан
* Черчесты Станислав
* Гæззаты Валерæ
* Тедеты Бахвæ
* Пагæты Артур
* Зæгъойты Алан
* Гæбулты Владимир
* Гæтæгты Алан
* Джанайты Сослан
* Хуыдиаты Николай
* Касаты Алан
# Даричин

| Даричин |
| --- |
|   |
| Зонадон классификаци |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Паддзахад: | Зайæгойтæ |
| Хайад: | Дидинæгджын зайæгойтæ |
| Кълас: | Дыхайон зайæгойтæ |
| Къорд: | Caryophyllales |
| Бинонад: | Даричинонтæ |
| Мыггаг: | **Даричин** |

 |
|  Латинаг ном |
| Dianthus L. |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| ITIS **20275** |
| NCBI **3569** |

 |

 |

**Даричин** кæнæ **зæгæлой**, дыгур. *дарикена*, *дарийгун* (лат. Dianthus, уырыс. Гвоздика) у бирæазон зайæгойты мыггаг.

## Фиппаинæгтæ
# Бæмбæггаг

| Бæмбæггаг |
| --- |
|   |
| Зонадон классификаци |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Паддзахад: | Зайæгойтæ |
| Хайад: | Дидинæгджын зайæгойтæ |
| Кълас: | Дыхайон зайæгойтæ |
| Къорд: | Malvales |
| Бинонад: | Чъирифыссæнтæ |
| Мыггаг: | **Бæмбæггаг** |

 |
|  Латинаг ном |
| Gossypium L., 1753 |
|  Синонимтæ |
| * Erioxylum Rose & Standl.
* Ingenhouzia DC.
* Notoxylinon Lewton
* Selera Ulbr.
* Sturtia R.Br.
* Thurberia A.Gray
* Ultragossypium Roberty
 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| ITIS **21709** |
| NCBI **3633** |

 |

 |

**Бæмбæггаг** кæнæ **бæмбæгбæлас** (лат. Gossypium, уырыс. Хлопчатник) у зайæгойты мыггаг.

## Кæс ноджы

* Бæмбæг

## Фиппаинæгтæ
# Термиттæ

| Термиттæ |
| --- |
|  *Coptotermes formosanus* |
| Зонадон классификаци |
|
Домен:ЭукариоттæПаддзахад:ЦæрæгойтæДæлпаддзахад:ЭуметазойтæÆнæ ранг:Дыууæрдыгæй-симетрионтæÆнæ ранг:ProtostomiaÆнæ ранг:EcdysozoaÆнæ ранг:PanarthropodaТип:БирæкъахджынтæДæлтип:TracheataУæлкълас:ÆхсæзкъахджынтæКълас:СасчытæДæлкълас:Базырджын сасчытæИнфрæкълас:НогбазыронтæКладæ:PolyneopteraУæлкъорд:DictyopteraКъорд:ХъæбызахуызтæИнфрæкъорд:**Термиттæ** |
| Æхсæнадæмон зонадон ном |
|
Isoptera Brullé, 1832 |
| Бинонæдтæ |
| * † Arceotermitidae
* † Archeorhinotermitidae
* Archotermopsidae
* † Cratomastotermitidae
* Heterotermitidae
* Hodotermitidae
* Hodotermopsidae
* Kalotermitidae
* † Krishnatermitidae
* Mastotermitidae
* † Melqartitermitidae
* † Mylacrotermitidae
* Psammotermitidae
* Rhinotermitidae
* Serritermitidae
* Stolotermitidae
* Stylotermitidae
* † Tanytermitidae
* Termitidae
* Termitogetonidae
* † Termopsidae
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Викихуызты систематикæ |  Викикъæбицы медиа |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 102430 |
| NCBI   | 7499 |
| EOL   | 742 |
| FW   | 277547 |

 |

 |

**Терми́ттæ** (лат. Isoptera) сты сасчыты инфрæкъорд.
# Мангровæ

Мангровæйы уынд уæлдон æмæ дæлдон
**Мангровæ** у, дæлвæз ламиджын тропикты чи зайы, стæй денджызы æрбаивылды афон доны бын чи фæвæййы æмæ сæ уидæгтæ уæлзæхх кæмæн сты, ахæм æнусонцъæх бæлæстæ æмæ къудзиты пъазбын.