Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Дарвин, Чарльз

| Чарльз Дарвин |
| --- |
| англ. Charles Robert Darwin |
|  |
| Гуырæн ном | англ. Charles Robert Darwin |
| Райгуырды датæ | 1809-æм азы 12 февралы(1809-02-12)[…] |
| Райгуырæны бынат | * Шрусбери, Шропшир, Англис, Стыр Британи æмæ Ирландийы иугонд къаролад[d]
 |
| Мæлæты датæ | 1882-æм азы 19 апрелы(1882-04-19)[…] (73 азы) |
| Мæлæты бынат | * Даун Хаус[d]
 |
| Бæстæ | * Стыр Британи æмæ Ирландийы иугонд къаролад[d]
 |
| Зонады къабаз | биологи, æрдззонæн[d] æмæ зоологи |
| Куысты бынат | * Къароладон географион æхсæнад[d]
 |
| Альмæ-матер | * Чырыстийы колледж[d]
* Эдинбурджы университеты медицинон скъола[d]
* Шрусберийы скъола[d] (1825)
* Кембриджы университет[d]
* Эдинбурджы университет[d]
 |
| Ахуырадон къæпхæн | аивæдты бакалавр[d] (1832), магистр искусств[d] (1837) æмæ барады доктор[d] |
| Хорзæхтæ æмæ премитæ | Королевская медаль[d] (1853)     член Линнеевского общества[d] член Королевского географического общества[d] Лондоны къароладон æхсæнады уæнг[d] Baly Medal[d] (1879) член Лондонского геологического общества[d] Брессайы преми[d] (1875) почетный доктор Лейденского университета[d] (1875)  почётный член Королевского общества Те Арапанги[d] (1871) медаль Дарвина[d] |
| Къухфыст |  |
|  Викикъæбицы медиа |

**Чарльз Ро́берт Да́рвин** (англ. Charles Robert Darwin [tʃɑrlz ˈdɑrwɪn]; 1809-æм азы 12 февралы — 1882-æм азы 19 апрелы) уыдис англисаг натуралист æмæ бæлццон. Йæ хъуыдытæ æрдзон æвзæрсты тыххæй систы нырыккон эволюцийы синтетикон теорийы бындур.

## Дарвин æмæ дин

Чарльз Дарвин рацыд нонкомформистонты æхсæнæй. Кæд æмæ йæ иуæй-иу бинонтæ æргомæй идæудтой традицион дины уырнынæдтæ, сæрæй йæхæдæг дæр нæ дызæрдыггаг кодта Библийы буквалон уацады. Цыдис англикайнаг скъоламæ, фæстæдæр та, Кембриджы, ахуыр кодта англикайнаг теологи, цæмæй пастыр суа, æмæ уыди Уильям Пейлийы телеологикон аргументы фыдуырнæг, кæцымæ гæсгæ, æрдзы зынгæ рæзумон арæзт, бæлвырд кæны Хуыцауы уæвынад. Фæлæ йæ уырнынад райдыдта æнкъуысын фурдбалцы «Биглыл». Дарвин гуырысхойыл æфтыдта ахæм фæлгондзтæ, дисгæнгæ, зæгъæм, арфдоны æвиллон фæлдисондтыл, кæдон-иу ахæм æрфыты цæрынц æмæ сын сæ рæсугъддзинадæй дæр ничи бафсæддзæн; барызтис-иу, куы-иу федта дыдынбындзы сынтъыты æндзыггæнгæйæ, цæмæй сæ фæстæдæр æгасæй йæ быртæн, йæ едзæтæн, бахæрын кæна. Фæстаг дæнцы уыдта æргом ныхмæдзырдтæ Пейлийы ныхæстæм хæрзæгас дунескондыл. «Биглыл» дондзæугæйæ, Дарвин ма ортодоксалон хъуыдытыл хæцæг уыди æмæ йæ бон бæргæ уыди Библийы авторитет моралы фарстаты æрхæссын, фæлæ куыд фæстагæй-фæстагмæ, афтæ райдыдта креацион концепцимæ кæсын куыд мæнгонмæ æмæ æнæууæнкмæ: «… æрцыдтæн уый æмбарынадмæ æмæ Зæронд Фæдзæхст, йæ дунейы историйы тыххæй æргом сайдимæ, йæ Вавилоны мæсыгимæ, арвыронимæ, фæдзæхсты „нысаны“ бæсты æмæ а.д… Нæу индусæгты чингуытæй, кæнæ та исты хъæддаг адæмы уырнынандтæй, фылдæр æууæнчы аккаг».

## Фиппаинæгтæ
# Биологи

Animalia - Bos primigenius taurus
Planta - Triticum
Fungi - Morchella esculenta
Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
Archaea - Halobacteria
Virus - Gamma phage
**Биологи** (бердзенаг дзырдтæ βίος æмæ λόγος-æй, ома «царды иртасынад») у удæгас æрдз чи иртасы, ахæм зонад. Биологи ахуыр кæны дун-дунейы фæлдисондты конд, сæ равзæрд, сæ бирæкæнынад æмæ сæ рæзт.

## Биологийы къабæзтæ

* Анатоми
* Антропологи
* Бактериологи
* Биогеографи
* Фурды биологи
* Биометри
* Бионикæ
* Биофизикæ
* Биохими
* Ботаникæ
* Бриологи
* Вирусологи
* Генетикæ
* Гидробиологи
* Гистологи
* Зоологи
* Иммунологи
* Ихтиологи
* Микологи
* Микробиологи
* Морфологи
* Нейробиологи
* Палеонтологи
* Систематикæ
* Таксономи
* Токсикологи
* Фенологи
* Физиологи
* Цитологи
* Экологи
* Эмбриологи
* Эндокринологи
* Энтомологи
* Этологи

æмæ æндæртæ.
# Зонад

**Зонад** (бирæон нымæц: **зонæдтæ**) кæнæ **наукæ** у ахæм архайд, кæцы тымбыл кæны зонынад æмæ йын уаг æвæры. Уыцы архайды бындуры ис факттæ æмбырдкæнын, систематизаци, критикон анализ æмæ ног зонæнты синтез. Зонады фæрцы адæймагæн фадат фæзыны прогнозтæ кæнын.
# Анатоми

Адæймаджы ныв: пропорцитæ
**Анато́ми** (бердзенаг дзырд *anatome*-æй «афадын») у буары сконд чи иртасы, уыцы зонад, биологийы къабаз.

Адæймаджы анатомийæ дарддæр ма ис цæрæгойты æмæ зайæгойты анатоми.

Анатомийы бындурвæрджытыл нымад сты антикон дуджы ахуыргæндтæ Аристотель æмæ К. Гален. Мах æмдугонтæй та А. Вазелий æмæ У. Гарвей.
# Географи

Дунейы физикон картæ
**Географи** (бердз. γεωγραφία «зæххы сфыст») у, литосферæ, атмосферæ, гидросферæ æмæ биосферæ чи иртасы, уыцы зонæдты системæ. Фыццаг географион иртасæнтæ фæзынди рагон бердзенаг ахуыргæндтæ (Геродот, Страбон, Птолемей æмæ æндæрты куыстыты).

## Политикон географи

* Бæстæ
* Паддзахад
* Бæстæты номхыгъд алфавитмæ гæсгæ
* Бæстæты номхыгъд цæрджыты нымæцмæ гæсгæ
* Бæстæты телефонон префиксты номхыгъд
* Историон бæстæтæ (чи нал ис, ахæмтæ)
* Паддзахæдты цæдистæ

## Физикон географи

* Быдыр
* Вулкан
* Денджыз
* Донкъубал
* Континент
* Сакъадах
	+ Ног Зæхх
* Фурд
* Хох
* Цад
* Цæугæдон
# Рагон Грекъ

**Рагон Грекъ**, **Элла́дæ** (рагон грекъ. Ἑλλάς) у рагон грекъаг сахарты-паддзахæдты иумæйаг ном.

## Истори

Рагон Грекъ нымад у ныгуылæн цивилизацийы авдæныл. III миназы нæ эрæйы агъоммæ ’ввахс Криты сакъадахы размæцыд минойаг цивилизаци фæзындис, фæстæмæ сæ культурæ фæхæлиу ис материкыл. Фæстæдæр райдыдта критаг-микенаг (æндæр ныхасæй эгейаг) цивилизацийы эпохæ. Фæзындысты грекъаг полистæ; Стыр Грекъ, Къаннæг Ази æмæ Цæгат Сау денджызы былы антикон колонитæ дæр.

Полистæ Афинæтæ æмæ Спартæ фæуæлахиз сты Персийыл, фæлæ цæ уый фæстæ Фивтæ ныппырх кодтой.