Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Никсон, Ричард

| Ричард Никсон |
| --- |
| англ. Richard Nixon |
|  |
|  |
|
 АИШ-ы 37-æм президент
 |
| 1969-æм азы 20 январы — 1974-æм азы 9 августы |
| Раздæр чи уыд | Линдон Джонсон |
| Фæстæдæр | Джеральд Форд |
|
 АИШ-ы 36-æм вице-президент
 |
| 1953-æм азы 20 январы — 1961-æм азы 20 январы |
| Президент | Дуайт Эйзенхауэр |
| Раздæр чи уыд | Олбен Баркли |
| Фæстæдæр | Линдон Джонсон |
|
 Калифорнийы штатæй сенатор
 |
| 1950-æм азы 4 декабры — 1953-æм азы 1 январы |
| Раздæр чи уыд | Шеридан Дауни |
| Фæстæдæр | Томас Катчел |
|
 АИШ-ы минæвæртты палатæйы уæнг Калифорнийы 12-æм æвзарæн зылдæй
 |
| 1947-æм азы 3 январы — 1950-æм азы 1 декабры |
| Раздæр чи уыд | Хорас Вурхис |
| Фæстæдæр | Патрик Хиллингс |
|

---

 |
| Райгуырдис | 1913-æм азы 9 январы(1913-01-09)[…]* Йорбæ-Линдæ, Оринджы зылд, Калифорни, Америкæйы Иугонд Штаттæ
 |
| Амардис | 1994-æм азы 22 апрелы(1994-04-22)[…] (81 азы)* Манхэттен, Нью-Йорк, Нью-Йорк, Америкæйы Иугонд Штаттæ
 |
| Ныгæныны бынат | Ричард Никсоны президентон библиотекæ-музей |
| Гуырæн ном | англ. Richard Milhous Nixon |
| Фыд | Фрэнсис Никсон |
| Мад | Ханна Милхауз Никсон |
| Æмкъай | Тельма Кэтрин Райан «Пэт» |
| Сывæллæттæ | чызджытæ: Трисия Никсон-Кокс æмæ Джулия Никсон-Эйзенхауер |
| Парти | Республикон парти |
| Ахуырад | Уиттьеры колледж Дьючы университет |
| Професси |
юрист, адвокат, фыссæг, политик |
| Дин | квакер |
| Къухæрфыст |  |
| Хорзæхтæ |      Похвальная медаль[d]    Афæдзы адæймаг журнал «Time»-ы версимæ гæсгæ[d] (1971) Афæдзы адæймаг журнал «Time»-ы версимæ гæсгæ[d] (1972)  Navy and Marine Corps Commendation Medal[d] |
| Æфсæддон куыст |
| Æфсæддон куысты азтæ |
1942—1946 |
| Хуындад |  лейтенант-коммандер |
| Командæ кодта | Главнокомандующий Вооружёнными силами США (1969—1974) |
|  Викикъæбицы медиа |

**Ри́чард Ми́лхауз Ни́ксон** (англ. Richard Milhous Nixon)

## Фиппаинæгтæ
# 8 мартъийы

| ←→Мартъи |
| --- |
|

| Къ | Дц | Æр | Цп | Мр | Сб | Хц |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   | 1 |
| 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 |
| 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 |
| 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 |
| 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 |
| 30 | 31 |   |   |   |   |   |

 |
| 2026-æм аз |

## Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ

* Сылгоймæгты дунеон бон
* Замбийы — Фæсивæды бон

## Цаутæ

* 1722 — Пётр I-ы указмæ гæсгæ Бетъырбухы райдыдтой боныхъæд фæлгæсын.
* 1944 — Сталины указмæ гæсгæ балхъайраг адæмы Хъазахстан æмæ Хъиргъизмæ ласын байдыдтой.
* 1966 — Советон Цæдисы Сылгоймæгты дунеон бон сси æнцойбон.

## Ацы бон райгуырдысты

* 1877 — Александр Ященко, уæрæсейаг дзыллон архайæг, библиограф.
* 1894 — Вяйнё Валдемар Аалтонен, финнаг скульптор (фæмард 1966-æм азы).
* 1914 — Яков Зельдович, советон физик.
* 1928 — Эфраим Севела, фыссæг.

## Ацы бон амардысты
# Латинаг æвзаг

| Латинаг æвзаг |
| --- |
| lingua Latina |
|  |
| Бæстæтæ | Ныгуылæн Европæ |
| Официалон статус |
Ватикан |
| Дзурджыты нымæц | * *бæрæг нæу*
 |
| Классификаци |
| Категори |
Евразийы æвзæгтæ |
|
Индоевропæйаг æвзæгтæ
Итайлаг æвзæгтæ
Латинаг-фалискаг къорд |
| Фыссынад | латинаг алфавит |
| Æвзæгты кодтæ |
| ISO 639-1 | la |
| ISO 639-2 | lat |
| ISO 639-3 | lat |
| ГОСТ 7.75–97 | лат 380 |
| Ethnologue | lat |
| ABS ASCL | 2902 |
| IETF | la |
| Glottolog | lati1261 |
|  Википеди ацы æвзагыл |

**Латинаг æвзаг** (*lingua Latina* [ˈlɪŋɡʷa ɫaˈtiːna]) у рагон ромæгты æвзаг. Кæд латинаг никæцы адæмæн у мадæлон æвзаг, уæддæр у бирæ европæйаг æвзæгты бындур. Латинаг æвзагæй чи равзæрдис, уыцы æвзæгтæ хуыйнынц ромайнаг æвзæгтæ.

Латинаг æвзаг у Ватикан æмæ католикон еклезийы официалон æвзаг.

Уымæй пайда кæнынц биологи, медицинæ æмæ æндæр зонæдтæ.
# Огайо (цæугæдон)

| Огайо |
| --- |
| англ. Ohio River |
|  |
| Характеристикæ |
| Дæргъ | 2102 км |
| Бассейны фæзуат | 528 100 км² |
| Доны хардз | 7973 м³/с |
| Цæугæдоны цыд |
| Гуырæн | Аллегени æмæ Мононгахелæйы баиу |
| Донæфтæн | Миссисипи |
| Ран |
|  |
| Паддзахад |  АИШ |
| Регион | Пенсильвани, Огайо, Ныгуылæн Вирджини, Кентукки, Индианæ, Иллинойс |
| гуырæн
донæфтæн
 Викикъæбицы медиа |

**Огайо** (англ. Ohio River) у АИШ-ы цæугæдон. Йæ дæргъ у 1 579 километры, бассейны фæзуат — 490 574 км². Огайо галиуырдыгæй бакæлы Миссисипимæ.
# Ромы республикæ

|  |
| --- |
| Рагон Ром |
| Ромы республикæ |
| Res publica Romana |
|  Ромы республикæ 44-æм азы нæ э. а. |
| ←
 →
510 нæ э. а. — 27 нæ э. а. |
| Сæйраг сахар | Ром |
| Æвзаг | латинаг æвзаг |
| Официалон æвзаг | латинаг æвзаг |
| Дин | Рагон Ромы дин[d] |
| Æхцайы иуæг | Рагон Ромы монетон системæ[d] |
| Фæзуат | * 10 000 км² (326 нæ э. а.)
* 1 950 000 км² (50 нæ э. а.)
 |
| Хицауиуæджы хуыз | аристократон республикæ[d] |
| Алгонд |
|
← Рагон Ромы паддзæхтæ |
|
Ромы импери → |
|  Викикъæбицы медиа |

**Ромы республикæ** (лат. Res publica Populi Romani) уыдис Рагон Ромы историон дуг (510 нæ э. а. — 27 27 нæ э. а.).

## Фиппаинæгтæ
# Чырыстон дин

**Чырыстон дин**, **Чырыстонад** дæр, дыгуронау: *киристон дин* (грекъаг дзырдæй Χριστιανισμος), æртæ дунеон динтæй иу.

## Чырыстонад Ирыстоны

Ирон адæмæн сæ рагон фыдæлтæ уыдысты, æппæт фыццаг Чырыстийы фæстæ чи ацыди, уыдонимæ. Фыццаг анусы аланты хсæн удис чырыстон сыгъдæджытæ — Сукиас, Риммæ, Пиннæ, Иннæ, Андрей æмæ иннæтæ. Ныр дæр Ирыстоны цæрджыты фылдæр хай 'сты чырыстæттæ.

## Куывдытæ

Чырыстонады сæйраг куывд у «Мах Фыд»:

### Мах Фыд

Нæ Уæларвон Фыд, сыгъдæг уæд дæ ном.
Æрцæуæд дæ Паддзахад.
Уæларвы куыд у,
афтæ зæххыл дæр уæд дæ фæндон.
Абон дæр нын ратт цæрынваг къæбæр,
Ныббар нын нæ хæстæ,
Мах нæ хæсджынтæн куыд барам, афтæ.
Ма нæ бафтау фæлварæны,
Фыдбылызай нæ бахиз.
Уымæн æмæн Паддзахад,
Тых амæ нæмыс мыггагмæ дæр Дæу сты.
Амен.
Уыцы куывды тæлмацы æндæр вариант:

«Мæ Фыд, ныббар сын, уымæн æмæ цы аразынц, уый нæ зонынц» (Лк. 23:34) Нæ Уæларвон Фыд, сыгъдæг уæд Дæ ном. 10 Æрцæуæд Дæ Паддзахад. Уæларвы куыд у, афтæ зæххыл дæр уæд Дæ фæндон. 11 Абон дæр нын ратт цæрынваг къæбæр. 12 Ныббар нын нæ хæстæ, мах нæ хæсджынтæн куыд барæм, афтæ. 13 Ма нæ бафтау фæлварæны, фыдбылызæй нæ бахиз. [Уымæн æмæ Паддзахад, тых æмæ намыс мыггагмæ дæр Дæу сты. Амен.]“ (Мф. 6:9–13)

### Дины нысан

Уырны мæ Иунæг Хуыцау, Фыд, Æппæтылхæцæг, арвы æмæ зæххы, кæй уынæм æмæ кæй нæ уынæм, уыдон æппæты Сфæлдисæг.
Æмæ Иунæг Хицау Йесо Чырысти, Хуыцауы Фырт, иунæггуырд, Фыдæй гуырд Чи у афонты æппæт фыццаг.
Рухс Рухсæй, æцæг Хуыцау æцæг Хуыцауæй, гуырд, æнæсфæлдыст, Фыдимæ Иуонон, Кæмæй æппæт сысты.
Мах адæмы тыххæй æмæ нæ фервæзыны тыххаей уæлæрвтæй Чи æрцыди, æмæ Сыгъдæг Удæй æмæ Чызг Мариамæй буарджын Чи сси, æмæ адæймаг Чи сси.
Æмæ мах тыххæй дзуарыл тыгъд Чи уыди Понти Пилаты рæстæджы, æмæ фыдæбон Чи фæкодтæ æмæ ныгæд Чи уыди.
Æмае чи райгас æртыккаг бон, фыстытæм гæсгæ.
Æмæ Чи ссыди уæлæрвтæм, æмæ Фыдæн рахизфарсæрдыгæй Чи бады.
Æмæ ноджыдæр æрцæуинаг Чи у стырадимæ, æгæстæн æмæ мæрдтæн тæрхон кæныны тыххæй, Кæй Паддзахадæн нæ уыдзæн кæрон.
Æмæ Сыгъдæг Уд, Æгасгæнæг Хицау, Фыдæй цæуæг, Фыдимæ æмæ Фыртимæ æмкувинаг æмæ æмкадджынкæнинæг Чи у æмæ пахумпарты дзурынгæнæг.
Иунæг Сыгъдæг, Æмбырдон æмæ Минæварон Аргъуан.
Æргомæй исын донæй аргъуыд иунæг хатт, тæригъæдтæ ныууадзыны тыххæй.
Æнхъæлмæ кæсын мæрдты райгасмæ æмæ суинаг æнусмæйы цардмæ. Оммен.
### Йесойы куывд

Хицау Йесо Чырысти, Хуыцау фырт, тæригъæд мын бакæн.

## Кæс

* Алайнаг епархи
* Чырыстонад Ирыстоны

## Æддаг æрмæг

* Ног фæдзæхст ирон æвзагыл
* Библийы иртасæн сайт Архивгонд æрцыдис 1 апрелы 2005 азы.
# Хæбуз

**Хæбуз** (лат. variola, variola vera) у, адæймагæн тынг тæссаг чи у, ахæй хæцгæ низ. Дунейы алы адæмæн дæр уыд стыр азары аххос, ирон адæм хæбузы хуыдтой **дзуар**, **стырдзуар** дæр (уымæн хæстæг сты иуæй-иу æндæр адæмтæн хæбузы нæмттæ — зæгъæм, хуссар славяйнæгтæ хонынц æй *богине*, ома, усхуыцау).

Низ чи расайы, уыцы вирустæ вæййынц дыууæ хуызы: *Variola major* (уымæй чи фæрынчын, уыдонæй 20—90 % мæлынц) æмæ *Variola minor* (мæлынц 1—3 %). Хæбузæй чи рынчын уыди, уыцы адæймæгтæй бирæтæ куырм кæнынц, иууылдæрæн сæ цармыл баззæйынц ностæ.

Хæбузы ныхмæ æдасæй æфтауын фыццаг базыдта Эдуард Дженнер XVIII æнусы кæрон. Уый пайда кодта хъуджы хæбузы æрмæгæй. Уæдæй европæйаг бæстæты хæбузы ныхмæ æфтауын байдыдтой парахатæй, æмæ уыцы тæссаг низ баззад æрмæст Ази æмæ Африкæйы (уым XX æнусы дæргъы дæр хæбузæй амарди 300 милуан адæймаджы бæрц).

1980-æм азы официалонæй фехъусын чындæуыд, хæбуз кæй нал баззади дунейы, уый тыххæй.

2022-æм азы адæймæгтæ райдыдтой маймулийы хæбузæй рынчын уæвын. Кæд адæймаджы хæбузимæ абаргæйæ афтæ хæцгæ низ нæу, уæддæр у тæссаг.

## Фиппаинæгтæ