Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Европæ

|  |
| --- |
|  |
| Европæ |
|  |
|  |
|  |
| Территори | 10 180 000 км² |
|  |
| Цæрджытæ | 746 419 440 (*2018*) ад. |
|  |
| Æнгомад | 72,9 ад./км² |
|  |
| Цæрджыты ном | европæйæгтæ  |
|  |
| Йæ дæлхæйттæ | 50 бæстæйы  |
|  |
|  |
|  |
| Æвзæгтæ | кæс Европæйы æвзæгтæ  |
|  |
| Сахатон тæгтæ | UTC±0:00 — UTC+5  |
|  |
|  |
| Стырдæр сахартæ | Мæскуы, Лондон, Стамбул, Бетъырбух, Берлин, Мадрид, Киев, Ром  |
|  |
|  |
|  Викикъæбицы медиа |

**Европæ** у дунейы хай. Европæ æмæ Ази иумæ кæнынц материк Еврази.

Европæйы фæзуат у 10 млн км²-мæ ’ввахс. Цæрынц дзы 727 млн. адæймаджы.

## Бæстæтæ

Европæйы ис 49 паддзахады.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Абхаз1
* Австри
* Азербайджан1
* Албани
* Андоррæ
* Белорусси
* Бельги
* Болгари
* Босни æмæ Герцеговинæ
* Ватикан
* Стыр Британи
* Венгри
* Герман
* Грекъ
* Гуырдзыстон1
* Дани
* Ирланди
 | * Исланди
* Испани
* Итали
* Хъазахстан2
* Латви
* Литва
* Лихтенштейн
* Люксембург
* Мальтæ
* Молдовæ
* Монако
* Нидерландтæ
* Норвеги
* Польшæ
* Португали
* Румыни
* Сан-Марино
 | * Серби
* Словаки
* Словени
* Сомих1
* Турк4
* Уæрæсе3
* Украинæ
* Финлянди
* Франц
* Хорвати
* Хуссар Ирыстон1
* Цæгат Македони
* Черногори
* Чехи
* Швейцари
* Швеци
* Эстони
 |

1 Кæд æмæ Кавказы хæхтæм гæсгæ Европæйы арæн у, уæд ацы бæстæтæ сты Европæйы. Фæлæ ахæм цæстæнгас тæккæ популярон нæу.

² Хъазахстаны европæйаг хай у цæугæдон Уралæй ныгуылæнырдæм.

³ Уæрæсейы территори, Уралы хæхтæй ныгуылæнырдæм, нымад у Европæйыл.

4 Европæйаг Турк у Босфор æмæ Дарданеллты донкъубалтæй цæгат æмæ ныгуылæнырдæм.

██ Цæгат Европæ

██ Ныгуылæн Европæ

██ Скæсæн Европæ

██ Хуссар Европæ
## Кæс ноджы

* Европæйы Цæдис
# Æхсæрæгтæ

| Æхсæрæгтæ |
| --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| *Callosciurus prevostii* | *Eutamias sibiricus* | *Tamiasciurus hudsonicus* |
| *Sciurus niger* | *Urocitellus columbianus* | *Paraxerus cepapi* |
| *Geosciurus inauris* | *Marmota* sp.  | *Cynomys ludovicianus* |

 |
| Зонадон классификаци |
|
Домен:ЭукариоттæПаддзахад:ЦæрæгойтæДæлпаддзахад:ЭуметазойтæÆнæ ранг:Дыууæрдыгæй-симетрионтæÆнæ ранг:ДыккагдзыхонтæТип:ХордæджынтæДæлтип:РагъыстæгонтæИнфрæтип:ÆфсæрдзыхонтæУæлкълас:ЦыппаркъахонтæКладæ:АмниоттæКълас:ÆхсырæйхæсджытæДæлкълас:СырдтæКладæ:ЭутеритæИнфрæкълас:ПлацентаронтæУæлкъорд:EuarchontogliresГрандкъорд:GliresКъорд:ÆхсынджытæДæлкъорд:SciuromorphaИнфрæкъорд:SciuridaБинонад:**Æхсæрæгтæ** |
| Æхсæнадæмон зонадон ном |
|
Sciuridae Fischer-Waldheim, 1817 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Викихуызты систематикæ |  Викикъæбицы медиа |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180135 |
| NCBI   | 55153 |
| EOL   | 8703 |
| FW   | 41486 |

 |

 |

**Æхсæрæгтæ** (лат. Sciuridae, уырыс. Беличьи) — æхсынджыты къордмæ чи хауы, ахæм цæрæгойты бинонад.
# Саскхортæ

| Саскхортæ |
| --- |
|   |
| Зонадон классификаци |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Паддзахад: | Цæрæгойтæ |
| Тип: | Хордæджынтæ |
| Кълас: | Æхсырæйхæсджытæ |
| Къорд: | **Саскхортæ** |

 |
|  Латинаг ном |
| Eulipotyphla Waddell, Okada & Hasegawa, 1999 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
| NCBI **9362** |

 |

 |

**Саскхортæ** кæнæ **саскхор цæрæгойтæ** (лат. Eulipotyphla) — чысыл æхсырæйхæсгæ цæрæгойты къорд.

## Фиппаинæгтæ
# Тæрхъусонтæ

| Тæрхъусонтæ |
| --- |
|  |
| Зонадон классификаци |
| лыстæгæйДомен:ЭукариоттæПаддзахад:ЦæрæгойтæДæлпаддзахад:ЭуметазойтæÆнæ ранг:Дыууæрдыгæй-симетрионтæÆнæ ранг:ДыккагдзыхонтæТип:ХордæджынтæДæлтип:РагъыстæгонтæИнфрæтип:ÆфсæрдзыхонтæУæлкълас:ЦыппаркъахонтæКладæ:АмниоттæКълас:ÆхсырæйхæсджытæДæлкълас:СырдтæКладæ:ЭутеритæИнфрæкълас:ПлацентаронтæУæлкъорд:EuarchontogliresГрандкъорд:GliresКъорд:ТæрхъусхуызтæБинонад:**Тæрхъусонтæ** |
| Æхсæнадæмон зонадон ном |
|
Leporidae Fischer, 1817 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Викихуызты систематикæ |  Викикъæбицы медиа |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180110 |
| NCBI   | 9979 |
| EOL   | 1689 |
| FW   | 42163 |

 |

 |

**Тæрхъусонтæ** (лат. Leporidae) — тæрхъусхуызты къордмæ чи хауы, ахæм цæрæгойты бинонад.

## Фиппаинæгтæ
# Уыры

| Уырытæ |
| --- |
|   |
| Зонадон классификаци |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Паддзахад: | Цæрæгойтæ |
| Тип: | Хордæджынтæ |
| Кълас: | Æхсырæйхæсджытæ |
| Къорд: | Æхсынджытæ |
| Бинонад: | Мыстытæ |
| Мыггаг: | **Уырытæ** |

 |
|  Латинаг ном |
| *Rattus* Fischer-Waldheim, 1803 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| ITIS **180361** |
| NCBI **10114** |

 |

 |

**Уыры** кæнæ **уырыссаг мыст**, къуайсайаг ныхас — **доны мыст**, дыгур. **гæлæу** (лат. Rattus) — мыстыты бинонадмæ чи хауы, ахæм цæрæгойты мыггаг.

## Фиппаинæгтæ
# Мыстон

| Мыстон |
| --- |
|  Хъæды мыстон |
| Зонадон классификаци |
| лыстæгæйДомен:ЭукариоттæПаддзахад:ЦæрæгойтæДæлпаддзахад:ЭуметазойтæÆнæ ранг:Дыууæрдыгæй-симетрионтæÆнæ ранг:ДыккагдзыхонтæТип:ХордæджынтæДæлтип:РагъыстæгонтæИнфрæтип:ÆфсæрдзыхонтæУæлкълас:ЦыппаркъахонтæКладæ:АмниоттæКълас:ÆхсырæйхæсджытæДæлкълас:СырдтæКладæ:ЭутеритæИнфрæкълас:ПлацентаронтæУæлкъорд:EuarchontogliresГрандкъорд:GliresКъорд:ÆхсынджытæДæлкъорд:SupramyomorphaИнфрæкъорд:МыстхуызтæУæлбинонад:DipodoideaБинонад:**Мыстонтæ** (Sminthidae Brandt, 1855)Мыггаг:**Мыстон** |
| Æхсæнадæмон зонадон ном |
| *Sicista* J. E. Gray, 1827 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Викихуызты систематикæ |  Викикъæбицы медиа |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 609731 |
| NCBI   | 52906 |
| EOL   | 42253 |
| FW   | 41715 |

 |

 |

**Мыстон** (лат. Sicista, уырыс. Мышовки) у æхсынæгты мыггаг.

## Фиппаинæгтæ
# Генетикæ

ДНТ-йы фрагмент
**Гене́тикæ** (арæзт у бердзенаг ныхасæй — *genesis* «равзæрд») у организмты фæлдурæджджын æмæ фæдхаст закъæтты зонад.

## Генетикæйы къабæзтæ

* Иумæйаг генетикæ
* Адæймаджы генетикæ
* Молекулярон генетикæ
* Медицинон генетикæ
* Спортивон генетикæ
* Уылæны генетикæ
* Генон инженери
* Клонкæнынад
* Генотерапи
* Регенеративон терапи

## Æддаг æрмæг

* Уæрæсейы Зонæдты Академи генетикæйы тыххæй Архивгонд æрцыдис 4 ноябры 2005 азы.
* Генотерра
# XIX æнус

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *1790-тæ* | 1790 | 1791 | 1792 | 1793 | 1794 | 1795 | 1796 | 1797 | 1798 | 1799 |
| *1800-тæ* | 1800 | 1801 | 1802 | 1803 | 1804 | 1805 | 1806 | 1807 | 1808 | 1809 |
| *1810-тæ* | 1810 | 1811 | 1812 | 1813 | 1814 | 1815 | 1816 | 1817 | 1818 | 1819 |
| *1820-тæ* | 1820 | 1821 | 1822 | 1823 | 1824 | 1825 | 1826 | 1827 | 1828 | 1829 |
| *1830-тæ* | 1830 | 1831 | 1832 | 1833 | 1834 | 1835 | 1836 | 1837 | 1838 | 1839 |
| *1840-тæ* | 1840 | 1841 | 1842 | 1843 | 1844 | 1845 | 1846 | 1847 | 1848 | 1849 |
| *1850-тæ* | 1850 | 1851 | 1852 | 1853 | 1854 | 1855 | 1856 | 1857 | 1858 | 1859 |
| *1860-тæ* | 1860 | 1861 | 1862 | 1863 | 1864 | 1865 | 1866 | 1867 | 1868 | 1869 |
| *1870-тæ* | 1870 | 1871 | 1872 | 1873 | 1874 | 1875 | 1876 | 1877 | 1878 | 1879 |
| *1880-тæ* | 1880 | 1881 | 1882 | 1883 | 1884 | 1885 | 1886 | 1887 | 1888 | 1889 |
| *1890-тæ* | 1890 | 1891 | 1892 | 1893 | 1894 | 1895 | 1896 | 1897 | 1898 | 1899 |
| *1900-тæ* | 1900 | 1901 | 1902 | 1903 | 1904 | 1905 | 1906 | 1907 | 1908 | 1909 |
| **XVIII æнус — XIX æнус — XX æнус** |