Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Африкæ

|  |
| --- |
|  |
| Африкæ |
|  |
|  Африкæ картæйыл |
|  |
| Территори | 30 221 532 км² |
|  |
| Цæрджытæ | 1 380 541 131 (*2021*) ад. |
|  |
| Æнгомад | 45 ад./км² |
|  |
| Цæрджыты ном | африкæйæгтæ  |
|  |
| Йæ дæлхæйттæ | 55 бæстæйы  |
|  |
| Дæлбар бæстæтæ |
Номхыгъд
Майоттæ Реюньон Канары сакъадæхтæ Сеутæ Мадейрæ Мелилья Сыгъдæг Еленæйы сакъадах
  |
|  |
|  |
| Æвзæгтæ | кæс Африкæйы æвзæгтæ  |
|  |
| Сахатон тæгтæ | UTC-1 — UTC+4  |
|  |
|  |
| Стырдæр сахартæ | Лагос (13,1 млн)
Киншасæ (9,8 млн)
 Каир (9,4 млн)
 Луандæ (5,2 млн)
 Дар-эс-Салам (4,7 млн)
 Александрия (4,5 млн)
 Йоханнесбург (4,4 млн)
 Кано (4,0 млн)
 Абиджан (3,8 млн)
 Гизæ (3,5 млн)
Кейптаун (3,4 млн)  |
|  |
|  |
|  Викикъæбицы медиа |

**Африкæ** у æхсæз континенттæй иу æмæ æхсæз дунейы хæйттæй иу. Континеты фæзуат у 30 065 000 км², ома æппæт дунейы сурзæххы 20,3%. Африкæйы ис 53 паддзахады, 4 ма сты æнæбанымад. Африкæйы цæрынц иу миллиард адæймаджы бæрц.

Африкæ лæууы Европæйæ хуссарырдыгæй æмæ Азийæ хуссар-ныгуылæнырдыгæй. Африкæйы ныгуылæйнаг былгæрон æхсы Атлантикон фурд, скæсæны та — Индийы фурд. Африкæ æмæ Европæйы ’хсæн ис Зæххастæуы денджыз, Африкæ æмæ Азийы ’хсæн — Сырх денджыз æмæ Суэцы къанау.

Африкæйы цæгаты ис дунейы стырдæр æдзæрæгран — Сахарæ. Уыцы ранæй хуссарырдыгæй хъæдтæ æмæ саваннæтæ сты фылдæр.

Африкæйы зындгонддæр цæрæгойтæ сты жираф, зебрæ æмæ пыл.

XV æнусæй фæстæмæ Африкæ уыдис колонизацигонд. 1900-æм азмæ æгас континет дихгонд уыди европæйаг бæстæты ’хсæн — стырдæр колонитæ байстой Стыр Британи, Франц, Герман, Бельги æмæ Итали. Деколонизацийы процесс райдыдта æрмæст Дыккаг дунеон хæсты фæстæ.

Африкæ иртасæг зонад хуыйны африканистикæ.

Африкæ куыд стыр у, уый æвдисæг Зæххы къорийы æртæ къамы
## Фиппаинæгтæ
# Фæныкхуыз уыры

| Фæныкхуыз уыры |
| --- |
|  |
| Зонадон классификаци |
| лыстæгæйДомен:ЭукариоттæПаддзахад:ЦæрæгойтæДæлпаддзахад:ЭуметазойтæÆнæ ранг:Дыууæрдыгæй-симетрионтæÆнæ ранг:ДыккагдзыхонтæТип:ХордæджынтæДæлтип:РагъыстæгонтæИнфрæтип:ÆфсæрдзыхонтæУæлкълас:ЦыппаркъахонтæКладæ:АмниоттæКълас:ÆхсырæйхæсджытæДæлкълас:СырдтæКладæ:ЭутеритæИнфрæкълас:ПлацентаронтæУæлкъорд:EuarchontogliresГрандкъорд:GliresКъорд:ÆхсынджытæДæлкъорд:SupramyomorphaИнфрæкъорд:МыстхуызтæУæлбинонад:MuroideaБинонад:МыстытæДæлбинонад:МыстытæМыггаг:УырытæХуыз:**Фæныкхуыз уыры** |
| Æхсæнадæмон зонадон ном |
| *Rattus norvegicus* (Berkenhout, 1769) |
| Синонимтæ |
| * Mus caraco Pallas, 1779
* Mus caspius Oken, 1816
* Mus decumanoides Hodgson, 1841
* Mus decumanus Pallas, 1779
* Mus griseipectus Milne-Edwards, 1872
* Mus hibernicus Thompson, 1837
* Mus humiliatus Milne-Edwards, 1868
* Mus javanus Hermann, 1804
* Mus magnirostris Mearns, 1905
* Mus maniculatus Wagner, 1848
* Mus maurus Waterhouse, 1837
* Mus ouangthomae Milne-Edwards, 1871
* Mus plumbeus Milne-Edwards, 1874
* Mus surmolottus Severinus, 1779
* Rattus norvegicus albus Hatai, 1907
* Mus sylvaticus discolor Noack, 1918
* Mus decumanus hybridus Bechstein, 1800
* Rattus humiliatus insolatus A. B. Howell, 1927
* Mus decumanus major Hoffmann, 1887
* Rattus norvegicus otomoi Yamada, 1930
* Mus norvegicus praestans Trouessart, 1904
* Rattus norvegicus primarius Kastschenko, 1912
* Epimys norvegicus socer Miller, 1914
* Rattus humiliatus sowerbyi A. B. Howell, 1928
 |
| Ареал |
|  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Викихуызты систематикæ |  Викикъæбицы медиа |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180363 |
| NCBI   | 10116 |
| EOL   | 328448 |
| FW   | 231469 |

 |

 |

**Фæныкхуыз уыры** (лат. Rattus norvegicus) у уырыты хуыз.

## Фиппаинæгтæ
# Сæргæхц

Тиранозавры сæргæхц
**Сæргæхц** (**сæрыкъуыдыр** дæр) у, цæрæгойы цæсгом чи хæссы æмæ сæрымагъз чи хъахъхъæны, ахæм стджыты структурæ.

Сæргæхц 3D
Адæймаджы сæргæхцы ис 28 стæджы.
# Бегемотхуызтæ

| Бегемотхуызтæ |
| --- |
|  |
| Зонадон классификаци |
|
Домен:ЭукариоттæПаддзахад:ЦæрæгойтæДæлпаддзахад:ЭуметазойтæÆнæ ранг:Дыууæрдыгæй-симетрионтæÆнæ ранг:ДыккагдзыхонтæТип:ХордæджынтæДæлтип:РагъыстæгонтæИнфрæтип:ÆфсæрдзыхонтæУæлкълас:ЦыппаркъахонтæКладæ:АмниоттæКълас:ÆхсырæйхæсджытæДæлкълас:СырдтæКладæ:ЭутеритæИнфрæкълас:ПлацентаронтæУæлкъорд:ЛавразиатеритæКладæ:ФерунгуляттæГрандкъорд:Сæфтæгджын цæрæгойтæКъорд:CetartiodactylaКладæ:CetruminantiaДæлкъорд:WhippomorphaИнфрæкъорд:АнкодонттæУæлбинонад:HippopotamoideaБинонад:**Бегемотхуызтæ** |
| Æхсæнадæмон зонадон ном |
|
Hippopotamidae Gray, 1821 |
| Мыггæгтæ |
|

†*Trilobophorous* Geze, 1985
Hippopotaminae Gray, 1821* † *Archaeopotamus*
* Choeropsis — Дæлæмæдзыд бегемоттæ
* † *Hexaprotodon*
* Hippopotamus — Бегемоттæ
* † *Saotherium*

† Kenyapotaminae Pickford, 1983* *Kenyapotamus*
* *Palaeopotamus*
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Викихуызты систематикæ |  Викикъæбицы медиа |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 624917 |
| NCBI   | 9831 |
| EOL   | 7683 |
| FW   | 42479 |

 |

 |

**Бегемотхуызтæ** (лат. Hippopotamidae) сты дысæфтæгон цæрæгойты бинонад.

## Фиппаинæгтæ
# Хуымæтæджы æхсæрсæттæг

| Хуымæтæджы æхсæрсæттæг |
| --- |
|  |
| Зонадон классификаци |
| лыстæгæйДомен:ЭукариоттæПаддзахад:ЦæрæгойтæДæлпаддзахад:ЭуметазойтæÆнæ ранг:Дыууæрдыгæй-симетрионтæÆнæ ранг:ДыккагдзыхонтæТип:ХордæджынтæДæлтип:РагъыстæгонтæИнфрæтип:ÆфсæрдзыхонтæУæлкълас:ЦыппаркъахонтæКладæ:АмниоттæКълас:ÆхсырæйхæсджытæДæлкълас:СырдтæКладæ:ЭутеритæИнфрæкълас:ПлацентаронтæУæлкъорд:EuarchontogliresГрандкъорд:GliresКъорд:ÆхсынджытæДæлкъорд:SciuromorphaИнфрæкъорд:SciuridaБинонад:ÆхсæрæгтæДæлбинонад:SciurinaeТрибæ:SciuriniМыггаг:ÆхсæрсæтджытæХуыз:**Хуымæтæджы æхсæрсæттæг** |
| Æхсæнадæмон зонадон ном |
| *Sciurus vulgaris* (Linnaeus, 1758) |
| Ареал |
|  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Викихуызты систематикæ |  Викикъæбицы медиа |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 632439 |
| NCBI   | 55149 |
| EOL   | 1037909 |
| FW   | 104235 |

 |

 |

**Хуымæтæджы æхсæрсæттæг** кæнæ **хуымæтæджы тыртына** (лат. Sciurus vulgaris, лат. Обыкновенная белка) у æхсæрсæттæджы хуыз.

## Фиппаинæгтæ
# Зæхкъах тæрхъус

| Зæхкъах тæрхъус |
| --- |
|   |
| Зонадон классификаци |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Паддзахад: | Цæрæгойтæ |
| Тип: | Хордæджынтæ |
| Кълас: | Æхсырæйхæсджытæ |
| Къорд: | Æхсынджытæ |
| Бинонад: | **Зæхкъах тæрхъус** |

 |
|  Латинаг ном |
| *Dipodidae* Fischer von Waldheim, 1817 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| ITIS **180399** |
| NCBI **30648** |

 |

 |

**Зæхкъах тæрхъус** (лат. Dipodidae) — цæрæгойты бинонад.

## Фиппаинæгтæ
# Æвзалыдæттæ

Лактозæйы структурон формулæ
**Æвзалыдон**, бирæон нымæц: **æвзалыдæттæ** — органикон буаргъæдтæ; йе сконды ис æвзалыгуыр, туаггуыр æмæ донгуыр. Æвзалыдæттæ (моносахаридтæ, олигосахаридтæ, полисахаридтæ) сты энергийы ахсджиаг гуырæн: уыдон арæзт цæуынц зайæгойтæй, æмæ цæрæгой кæнæ адæймаджы организммæ бахауынц хæринагимæ, хæлцадон продуктты æртæ сæйраг аразæг хайæ сæ иу уæвгæйæ.

## Фиппаинæгтæ
# Зæххы æхсæрæг

| Зæххы æхсæрæг |
| --- |
|   |
| Зонадон классификаци |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Паддзахад: | Цæрæгойтæ |
| Тип: | Хордæджынтæ |
| Кълас: | Æхсырæйхæсджытæ |
| Къорд: | Æхсынджытæ |
| Бинонад: | Æхсæрæгтæ |
| Мыггаг: | **Зæххы æхсæрæг** |

 |
|  Латинаг ном |
| *Marmota*, Blumenbach, 1779 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| ITIS **180136** |
| NCBI **9992** |

 |

 |

**Зæххы æхсæрæг** (лат. Marmota, уырыс. Сурки) у æхсынæгты мыггаг.

Зæххы æхсæрæг
## Фиппаинæгтæ
# Тинуыры

| Тинуыры |
| --- |
|  |
| Зонадон классификаци |
|
Домен:ЭукариоттæПаддзахад:ЦæрæгойтæДæлпаддзахад:ЭуметазойтæÆнæ ранг:Дыууæрдыгæй-симетрионтæÆнæ ранг:ДыккагдзыхонтæТип:ХордæджынтæДæлтип:РагъыстæгонтæИнфрæтип:ÆфсæрдзыхонтæУæлкълас:ЦыппаркъахонтæКладæ:АмниоттæКълас:ÆхсырæйхæсджытæДæлкълас:СырдтæКладæ:ЭутеритæИнфрæкълас:ПлацентаронтæУæлкъорд:EuarchontogliresГрандкъорд:GliresКъорд:ÆхсынджытæДæлкъорд:SciuromorphaИнфрæкъорд:**Glirimorpha** Wood, 1974Бинонад:GliridaeДæлбинонад:GlirinaeМыггаг:**Тинуырытæ** (*Glis* Brisson, 1762)Хуыз:**Тинуыры** |
| Æхсæнадæмон зонадон ном |
| *Glis glis* (Linnaeus, 1766) |
| Ареал |
|  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Викихуызты систематикæ |  Викикъæбицы медиа |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 951305 |
| NCBI   | 41261 |
| EOL   | 327942 |
| FW   | 131651 |

 |

 |

**Тинуыры** (лат. Glis glis, уырыс. Соня-полчок) у æхсынджыты хуыз.

## Фиппаинæгтæ