Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Плацентаронтæ

| Плацентаронтæ |
| --- |
|  |
| Зонадон классификаци |
|
Домен:ЭукариоттæПаддзахад:ЦæрæгойтæДæлпаддзахад:ЭуметазойтæÆнæ ранг:Дыууæрдыгæй-симетрионтæÆнæ ранг:ДыккагдзыхонтæТип:ХордæджынтæДæлтип:РагъыстæгонтæИнфрæтип:ÆфсæрдзыхонтæУæлкълас:ЦыппаркъахонтæКладæ:АмниоттæКълас:ÆхсырæйхæсджытæДæлкълас:СырдтæКладæ:ЭутеритæИнфрæкълас:**Плацентаронтæ** |
| Æхсæнадæмон зонадон ном |
|
Placentalia Owen, 1837 |
| Уæлкъордтæ |
| * Афротеритæ (Afrotheria)
* Ксенартртæ (Xenarthra)
* Euarchontoglires
* Лавразиатеритæ (Laurasiatheria)
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Викихуызты систематикæ |  Викикъæбицы медиа |

|  |  |
| --- | --- |
| EOL   | 42399417 |
| FW   | 91965 |

 |

 |

**Плацента́ронтæ** (лат. Placentalia) сты æхсырæйхæсджыты инфрæкълас.
# Тæрхъусхуызтæ

| Тæрхъусхуызтæ |
| --- |
|  |
| Зонадон классификаци |
|
Домен:ЭукариоттæПаддзахад:ЦæрæгойтæДæлпаддзахад:ЭуметазойтæÆнæ ранг:Дыууæрдыгæй-симетрионтæÆнæ ранг:ДыккагдзыхонтæТип:ХордæджынтæДæлтип:РагъыстæгонтæИнфрæтип:ÆфсæрдзыхонтæУæлкълас:ЦыппаркъахонтæКладæ:АмниоттæКълас:ÆхсырæйхæсджытæДæлкълас:СырдтæКладæ:ЭутеритæИнфрæкълас:ПлацентаронтæУæлкъорд:EuarchontogliresГрандкъорд:GliresКъорд:**Тæрхъусхуызтæ** |
| Æхсæнадæмон зонадон ном |
|
Lagomorpha Brandt, 1855 |
| Ареал |
|  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Викихуызты систематикæ |  Викикъæбицы медиа |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180105 |
| NCBI   | 9975 |
| EOL   | 1686 |
| FW   | 42151 |

 |

 |

**Тæрхъусхуызтæ** (лат. Lagomorpha) — æхсырæйхæсджыты къласмæ чи хауы, ахæм цæрæгойты къорд.

## Фиппаинæгтæ
# Антарктидæ

|  |
| --- |
|  |
| Антарктидæ |
|  |
|  |
|  |
| Территори | 14 107 000 км² |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Интернет-доментæ | .aq  |
|  |
|  |
|  |
|  Викикъæбицы медиа |

**Антарктидæ** (гр. ἀνταρκτικός — «Арктикæйы фаллаг») у Зæххыл æппæты хуссардæр континент. Йæ фæзуат у 14,4 млн км² (уымæй 1,6 млн км² шельфы цъититæ).

*
*
*
*
*
# Къухбазыронтæ

| Къухбазыронтæ |
| --- |
|  |
| Зонадон классификаци |
|
Домен:ЭукариоттæПаддзахад:ЦæрæгойтæДæлпаддзахад:ЭуметазойтæÆнæ ранг:Дыууæрдыгæй-симетрионтæÆнæ ранг:ДыккагдзыхонтæТип:ХордæджынтæДæлтип:РагъыстæгонтæИнфрæтип:ÆфсæрдзыхонтæУæлкълас:ЦыппаркъахонтæКладæ:АмниоттæКълас:ÆхсырæйхæсджытæДæлкълас:СырдтæКладæ:ЭутеритæИнфрæкълас:ПлацентаронтæУæлкъорд:ЛавразиатеритæКъорд:**Къухбазыронтæ** |
| Æхсæнадæмон зонадон ном |
|
Chiroptera Blumenbach, 1779 |
| Ареал |
|  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Викихуызты систематикæ |  Викикъæбицы медиа |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 179985 |
| NCBI   | 9397 |
| EOL   | 7631 |
| FW   | 40622 |

 |

 |

**Къухбазыронтæ** (лат. Chiroptera) сты тæхаг æхсырæйхæсджыты къорд.

## Кæс ноджы

* Хæлынбыттыртæ

## Фиппаинæгтæ
# Бобыртæ

| Бобыртæ |
| --- |
|  |
| Зонадон классификаци |
|
Домен:ЭукариоттæПаддзахад:ЦæрæгойтæДæлпаддзахад:ЭуметазойтæÆнæ ранг:Дыууæрдыгæй-симетрионтæÆнæ ранг:ДыккагдзыхонтæТип:ХордæджынтæДæлтип:РагъыстæгонтæИнфрæтип:ÆфсæрдзыхонтæУæлкълас:ЦыппаркъахонтæКладæ:АмниоттæКълас:ÆхсырæйхæсджытæДæлкълас:СырдтæКладæ:ЭутеритæИнфрæкълас:ПлацентаронтæУæлкъорд:EuarchontogliresГрандкъорд:GliresКъорд:ÆхсынджытæДæлкъорд:SupramyomorphaИнфрæкъорд:CastorimorphiУæлбинонад:CastoroideaБинонад:CastoridaeМыггаг:**Бобыртæ** |
| Æхсæнадæмон зонадон ном |
| *Castor* Linnaeus, 1758 |
| Синонимтæ |
| * Fiber Dumeril, 1806
* Mamcastorus Herrera, 1899
 |
| Хуызтæ |
| * Castor canadensis — Канадæйаг бобыр
* Castor fiber — Хуымæтæджы бобыр
 |
| Ареал |
|
     Канадæйаг бобыр      Хуымæтæджы бобыр |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Викихуызты систематикæ |  Викикъæбицы медиа |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180211 |
| NCBI   | 10184 |
| EOL   | 42276 |
| FW   | 41539 |

 |

 |

**Бобыртæ** (лат. Castor, уырыс. Бобры) — æхсынджыты къордмæ чи хауы, ахæм цæрæгойты мыггаг.

## Фиппаинæгтæ
# Денджызон хъыбыл

| Денджызон хъыбыл |
| --- |
|  |
| Зонадон классификаци |
|
Домен:ЭукариоттæПаддзахад:ЦæрæгойтæДæлпаддзахад:ЭуметазойтæÆнæ ранг:Дыууæрдыгæй-симетрионтæÆнæ ранг:ДыккагдзыхонтæТип:ХордæджынтæДæлтип:РагъыстæгонтæИнфрæтип:ÆфсæрдзыхонтæУæлкълас:ЦыппаркъахонтæКладæ:АмниоттæКълас:ÆхсырæйхæсджытæДæлкълас:СырдтæКладæ:ЭутеритæИнфрæкълас:ПлацентаронтæУæлкъорд:EuarchontogliresГрандкъорд:GliresКъорд:ÆхсынджытæДæлкъорд:HystricomorphaИнфрæкъорд:HystricognathiПарвкъорд:CaviomorphaУæлбинонад:CavioideaБинонад:CaviidaeДæлбинонад:CaviinaeМыггаг:*Cavia*Хуыз:**Денджызон хъыбыл** |
| Æхсæнадæмон зонадон ном |
| *Cavia porcellus* Linnaeus, 1758 |
| Синонимтæ |
| * *Mus porcellus*
* *Cavia cobaya*
* *Cavia anolaimae*
* *Cavia cutleri*
* *Cavia leucopyga*
* *Cavia longipilis*
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Викихуызты систематикæ |  Викикъæбицы медиа |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 584713 |
| NCBI   | 10141 æмæ 10144 |
| EOL   | 326924 |
| FW   | 233628 |

 |

 |

**Денджызон хъыбыл** (лат. Cavia porcellus, уырыс. Морская свинка) — æхсынджыты къордмæ чи хауы, ахæм цæрæгойты хуыз.

## Фиппаинæгтæ
# Хъулон уыры

| Хъулон уыры |
| --- |
|   |
| Зонадон классификаци |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Паддзахад: | Цæрæгойтæ |
| Тип: | Хордæджынтæ |
| Кълас: | Æхсырæйхæсджытæ |
| Къорд: | Æхсынджытæ |
| Бинонад: | Cricetidae |
| Дæлбинонад: | **Хъулон уыры** |

 |
|  Латинаг ном |
| Cricetinae Fischer-Waldheim, 1817 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| ITIS **632545** |
| NCBI **10026** |

 |

 |

**Хъулон уыры** кæнæ **æнæдым гæлæу**, **къуда уыры** (лат. Cricetinae, уырыс. Хомяки) у æхсынæгты дæлбинонад.

## Фиппаинæгтæ
# Тæрхъус

| Тæрхъус |
| --- |
|   |
| Зонадон классификаци |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Паддзахад: | Цæрæгойтæ |
| Тип: | Хордæджынтæ |
| Кълас: | Æхсырæйхæсджытæ |
| Къорд: | Тæрхъусхуызтæ |
| Бинонад: | Тæрхъусонтæ |
| Мыггаг: | **Тæрхъус** |

 |
|  Латинаг ном |
| Lepus Linnaeus, 1758 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| ITIS **180111** |
| NCBI **9980** |

 |

 |

**Тæрхъус**, дыгур. *тæрхъос* (лат. Lepus) у æхсырæйхæссæг цæрæгойты мыггаг.

## Этимологи

Тæрхъус = *дæргъ* + *хъус*.

## Фиппаинæгтæ
# Хуссар Америкæ

|  |
| --- |
|  |
| Хуссар Америкæ |
|  |
|  |
|  |
| Территори | 17 840 000 км² |
|  |
| Цæрджытæ | 438 039 139 (*2021*) ад. |
|  |
| Æнгомад | 21,4 ад./км² |
|  |
|  |
| Йæ дæлхæйттæ | 13 бæстæйы  |
|  |
| Дæлбар бæстæтæ | 3 бæстæйы  |
|  |
|  |
| Æвзæгтæ | португайлаг, испайнаг, англисаг, нидерландаг, индейаг æвзæгтæ  |
|  |
| Сахатон тæгтæ | UTC-2 — UTC-5  |
|  |
|  |
| Стырдæр сахартæ | Сан-Паулу (11,1 млн)
Лимæ (9,6 млн)
 Богота (7,3 млн)
 Рио-де-Жанейро (6,1 млн)
 Сантьяго (5,4 млн)
 Каракас (3,1 млн)
 Буэнос-Айрес (3,0 млн)
 Салвадор (2,9 млн)
 Бразилиа (2,4 млн)
Форталезæ (2,4 млн)  |
|  |
|  |
|  Викикъæбицы медиа |

**Хуссар Америкæ** у Зæххы континенттæй иу, Панамæйы зæхкъубалæй баст у Цæгат Америкæимæ. Йæ фæзуат у 17,84 млн км2, цæрджыты нымæц — 438 милуанæй фылдæр. Континенты скæсæн фарс у Атлантикон фурд, йæ ныгуылæн фарс та — Сабыр фурд. Йæ былгæрæттæ сты лæгъз, æрмæст континентæн йæ хуссары сты бирæ бакалæнтæ æмæ сакъадæхтæ.

Хуссар Америкæйы цæрынц алы расæты минæвæрттæ. Сæ фылдæр дзурынц испайнагау кæнæ португайлагау (уый тыххæй регион схуындæуыд Латинаг Америкæ), фæлæ ма уым пайдагонд цæуынц бынæттон æвзæгтæ дæр (æппæты фылдæр — кечуаг).

## Политикон дих

1530-æм азæй фæстæ бынæттон цæрджытæ систы испайнаг æмæ португайлаг тыхæйисджыты дæлбар. Европæйæ чи ’рбацыдис, уыдон радих кодтой сæхицæн колонитæ Хуссар Америкæйы территорийæ. XIX æнусы дæргъы уыцы колонитæй фылдæр хай систы хæдбар паддзахæдтæ.

Хуссар Америкæйы паддзахæдтæй, куыд йæ фæзуатæй афтæ йæ цæрджыты нымæцæй дæр, уыдонæй стырдæр у Бразили.

| Бæстæйы ном | Фæзуат (км²) | Цæрджытæ (2002) | Цæрджыты æнгомад (иу кв. километрæн) |
| --- | --- | --- | --- |
| Аргентинæ | 2 766 890 | 37 812 817 | 14 |
| Боливи | 1 098 580 | 8 445 134 | 7,7 |
| Бразили | 8 511 965 | 176 029 560 | 21 |
| Венесуэлæ | 912 050 | 24 287 670 | 27 |
| Гайанæ | 214 970 | 698 209 | 3,2 |
| Колумби | 1 138 910 | 41 008 227 | 36 |
| Парагвай | 406 750 | 5 884 491 | 14 |
| Перу | 1 285 220 | 27 949 639 | 22 |
| Суринам | 163 270 | 436 494 | 2,7 |
| Уругвай | 176 220 | 3 386 575 | 19 |
| Фолкленды сакъадæхтæ (Стыр Британи) | 12 173 | 2967 | 0,24 |
| Францы Гвианæ (Франц) | 91 000 | 182 333 | 2,0 |
| Чили | 756 950 | 15 498 930 | 20 |
| Эквадор | 283 560 | 13 447 494 | 47 |