# କୁଶାଣ ସାମ୍ରାଜ୍ଯ

| କୁଶାଣ ସାମ୍ରାଜ୍ଯ Κυϸανο  (Bactrian) Βασιλεία Κοσσανῶν (ଗ୍ରୀକ୍) |
| --- |
| ୩୦–୩୭୫ |
| ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ କନିଶ୍କଙ୍କ ଶାସନକାଳରେ କୁଶାଣ ସାମ୍ରାଜ୍ଯର (ହଳଦିଆ) ବିସ୍ତାର ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଥିବା ଭାରତର ଏକ ମାନଚିତ୍ର । |
| Status | ଯାଯାବର ସାମ୍ରାଜ୍ଯ |
| ରାଜଧାନୀ | ବାଗ୍ରାମ (*କପିସୀ*) ପେଶାବର (*ପୁରୁଷପୁର*) ତକ୍ଷଶୀଳା ମଥୁରା |
| ସାଧାରଣ ଭାଷା | ଗ୍ରୀକ୍ (ପ୍ରାୟ ୧୨୭ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଧିକାରିକ ଭାଷା) ବାକ୍ତ୍ରୀୟ (ପ୍ରାୟ ୧୨୭ରୁ ଆଧିକାରିକ ଭାଷା) ସଂସ୍କୃତ |
| ଧର୍ମ  | ବୌଦ୍ଧଧର୍ମ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ ଜୋରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ |
| Government | ରାଜତନ୍ତ୍ର |
| ସମ୍ରାଟ |   |
|  |
| • ୩୦–୮୦  | କୁଜୁଲା କାଡଫିସେସ |
| • ୩୫୦–୩୭୫  | କିପୁନଦ |
|  |
| Historical era | ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପ୍ରାଚୀନ |
|  |
| • କୁଜୁଲା କାଡଫିସେସ, ୟୁଏଝି ଜାତିଗୁଡ଼ିକୁ ଏକତ୍ରୀତ କରି ସଙ୍ଘରେ ପରିଣତ କଲେ  | ୩୦ |
| • ସାସାନୀୟ, ଗୁପ୍ତ, ଓ ହେପ୍ଥାଲୀୟମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ଅଧୀକୃତ ହେଲା,  | ୩୭୫ |
|  |
| କ୍ଷେତ୍ରଫଳ |
| ଅନୁମାନିକ ୨୦୦ |  |
| ଅନୁମାନିକ ୨୦୦ |  |
| ମୁଦ୍ରା | କୁଶାଣ ଦ୍ରାଚ୍ମା |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Preceded by** | **Succeeded by** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | ଭାରତୀୟ-ଗ୍ରୀକ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ଯ |
|  | ଭାରତୀୟ-ପାର୍ଥୀୟ ସାମ୍ରାଜ୍ଯ |
|  | ଭାରତୀୟ-ଶକ ସାମ୍ରାଜ୍ଯ |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ସାସାନୀୟ ସାମ୍ରାଜ୍ଯ |  |
| ଗୁପ୍ତ ସାମ୍ରାଜ୍ଯ |  |
| ପଦ୍ମାବତୀର ନାଗ ବଂଶ |  |
| କିଦାରୀୟ |  |

 |

 |

**କୁଶାଣ ସାମ୍ରାଜ୍ଯ** (ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରୀକ: Βασιλεία Κοσσανῶν; ଛାଞ୍ଚ:Lang-xbc, *Kushano*; ବ୍ରାହ୍ମୀ ସଂସ୍କୃତ:   ; ଦେବନାଗରୀ ସଂସ୍କୃତ: कुषाण राजवंश, (କୁଷାଣ ରାଜବଂଶ); ବୌମିସଂ: (ଗୁଷାଣ-ବମ୍ସ); ଛାଞ୍ଚ:Lang-xpr, *Kušan-xšaθr*; Chinese: 貴霜), ୟୁହେଜୀମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ବାକ୍ତ୍ରିଆରେ ସ୍ଥାପିତ ଏକ ସାମ୍ରାଜ୍ଯ ଥିଲା । ଆଧୁନିକ ଆଫଗାନିସ୍ତାନ, ପାକିସ୍ଥାନ ତଥା ଉତ୍ତର ଭାରତରେ ଏହି ସାମ୍ରାଜ୍ଯ ବିସ୍ତାର ଲାଭ କରିଥିଲା । ଏପରିକି ବାରାଣସୀ ନିକଟସ୍ଥ ସକେତ ଓ ସାରନାଥ ନିକଟରୁ କୁଶାଣ ସମ୍ରାଟ ମହାନ କନିଶ୍କଙ୍କ ସମୟର ଶୀଳାଲେଖ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି, ଅର୍ଥାତ୍ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ଯ ତାଙ୍କ ଅଧିନରେ ଥିବାର ଅନୁମାନ କରାଯାଇ ପାରେ ।

କୁଶାଣମନେ ସମ୍ଭବତଃ ୟୁହେଜୀ ସଙ୍ଘର କୌଣସି ଏକ ଶାଖା ହୋଇପାରନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଚୀନରୁ (ଜିଞ୍ଜିଆଂ ଓ ଗାଁଶୁ) ପ୍ରବ୍ରଜନ କରି ପ୍ରାଚୀନ ବାକ୍ତ୍ରିଆରେ ରହିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିବୋ । ଏହି ସାମ୍ରାଜ୍ଯର ସ୍ଥାପକ କୁଜୁଲା କାଡଫିସେସ, ଗ୍ରୀସୀୟ ଧାର୍ମିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ସହ ହିନ୍ଦୁ ଧାର୍ମିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ସେ ଶିବଙ୍କର ଏକ ଭକ୍ତ ଥିଲେ । ସାଧାରଣତଃ କୁଶାଣମାନେ ବୌଦ୍ଧଧର୍ମର ପୃଷ୍ଠପୋଷକ ଥିଲେ, ଏବଂ କନିଶ୍କଙ୍କ କାଳରୁ ତାଙ୍କ ଦେବତାଙ୍କ ସୂଚୀରେ ଜୋରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ଧର୍ମର କେତେକ ସଙ୍କେତ ମିଳେ । କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଏସିଆ ଓ ଚୀନରେ ବୌଦ୍ଧଧର୍ମର ପ୍ରସାରରେ ସେମାନେ ମୁଖ୍ଯ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।

ପ୍ରଥମେ ଗ୍ରୀକ୍ ଭାଷାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା କୁଶାଣମାନେ କ୍ରମେ ବାକ୍ତ୍ରୀୟ ଭାଷାର ବ୍ୟବହାର ଆରମ୍ଭ କଲେ । କନିଶ୍କ ନିଜର ସୈନ୍ଯବାହିନୀକୁ କାରାକୋରମ ପର୍ବତମାଳାର ଉତ୍ତରକୁ ପଠେଇଥିଲେ । ପ୍ରାୟ ଏକ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଗାନ୍ଧାରଠାରୁ ଚୀନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥିବା ଏକ ପଥ କୁଶାଣମାନଙ୍କ ଅଧିନରେ ରହିଥିଲା । ଫଳରେ କାରାକୋରମ ମଧ୍ଯ ଦେଇ ଯାତାୟତର ସୁବିଧା ହେଲା ଏବଂ ଚୀନରେ ମହାଯାନ ବୌଦ୍ଧଧର୍ମର ପ୍ରସାର ହେଲା । ରୋମୀୟ ସାମ୍ରାଜ୍ଯ, ସାସାନୀୟ ପାରସ୍ଯ ଆକ୍ଷୁମୀୟ ସାମ୍ରାଜ୍ଯ ଓ ଚୀନର ହାନ୍ ରାଜବଂଶ ସହିତ କୂଟନୈତିକ ସମ୍ପର୍କ ରହିଥିଲା । କୁଶାଣ ସାମ୍ରାଜ୍ଯ ରୋମ ଓ ଚୀନ ମଧ୍ଯସ୍ଥ ବାଣିଜ୍ଯ ବ୍ୟବସାୟର କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥଳ ହୋଇ ରହିଥିଲା: ଆଲେନ ଡାନିଏଲୌଙ୍କ ମତରେ , "ଏକ ସମୟରେ, କୁଶାଣ ସାମ୍ରାଜ୍ଯ, ମୁଖ୍ଯ ସଭ୍ଯତାମାନଙ୍କର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ସାଜିଥିଲା ।

ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀ ବେଳକୁ ପଶ୍ଚିମରୁ ସାସାନୀୟମାନଙ୍କ ଆକ୍ରମଣ ଯୋଗୁଁ କୁଶାଣ ସାମ୍ରାଜ୍ଯ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ୱଳ୍ପ-ସ୍ୱାଧୀନ ରାଜ୍ଯମାନଙ୍କରେ ଖଣ୍ଡବିଖଣ୍ଡିତ ହୋଇଗଲା । ଏଥିଯୋଗୁଁ ସୋଗ୍ଡିନିଆ, ବାକ୍ତ୍ରିଆ ତଥା ଗାନ୍ଧାର ଅଞ୍ଚଳରେ କୁଶାଣ-ସାସାନୀୟ ରାଜ୍ୟ ସ୍ଥାପନ ହେଲା । ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ଚତୁର୍ଥ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଏକ ଭାରତୀୟ ରାଜବଂଶ ଗୁପ୍ତ ରାଜବଂଶ ପୂର୍ବ ଆଡୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ । କୁଶାଣ ଓ କୁଶାଣ-ସାସାନୀୟ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଶେଷରେ କିଦାରୀୟ ଓ ପରେ ହେପ୍ଥାଲୀୟମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ଧ୍ବଂସ ହେଲା ।

## ଉତ୍ପତ୍ତି

ଏକ ଅଗ୍ନିପୀଠ ପାଖରେ ଜଣେ ୟୁହେଜୀ ସାମନ୍ତ ।ନୋଇନ୍-ଉଲା.
ଚୀନୀ ଉତ୍ସଗୁଡିକ ଅନୁସାରେ *ଗୁଇଶ୍ୱାଂ* (貴霜), *ବା* କୁଶାଣମାନେ, ୟୁହେଜୀର ପାଞ୍ଚଟି ସାମନ୍ତବାଦୀ ଜାତି ମଧ୍ଯରୁ ଗୋଟିଏ । ୟୁହେଜୀ ଲୋକମାନେ ଇଣ୍ଡୋ-ୟୁରୋପୀୟ ଜାତିର ହୋଇପାରନ୍ତି ବୋଲି ଅନେକ ଇତିହାସକାର ସହମତ ହୁଅନ୍ତି । ଅନେକ ସମୟରେ ଏମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ତୋଚାରୀୟମାନଙ୍କଠାରୁ ହୋଇଥିବ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ । କେତେକ ଇତିହାସକାର, ଏମାନଙ୍କଇରାନୀ ଏବଂ ବିଶେଷକରି ଶକ, ଉତ୍ପତ୍ତିର ମଧ୍ଯ ସମର୍ଥନ କରନ୍ତି । ଅନ୍ଯମାନେ କୁହନ୍ତି ଯେ - ୟୁହେଜୀମାନେ ମୂଳତଃ ଯାଯାବର ଇରାନୀ ଲୋକ ହୋଇଥିବେ, ଯେଉଁମାନେ ପରେ ତୋଚାରୀୟମାନଙ୍କ ସହ କିଛି ମାତ୍ରାରେ ମିଶିଯାଇଥିବେ । ଫଳରେ ତାଙ୍କଠାରେ ଉଭୟ ଇରାନୀ ଓ ତୋଚାରୀୟ ସଂସ୍କୃତି ପ୍ରତିଫଳିତ ହେଉଥିବ ।

*ମହାନ ଇତିହାସକାରଙ୍କ ପାଞ୍ଜି* ଏବଂ *ହାନର ପୁସ୍ତକ*ରେ ୟୁହେଜୀମାନଙ୍କୁ ପୂର୍ବ ଜିଞ୍ଜିଆଂ ଓ ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଗାଁଶୁର ଘାସଭୂମିରେ ରହୁଥିବାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୧୭୬-୧୬୦ ମଧ୍ଯରେ ସେମାନେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ପ୍ରବ୍ରଜନ କରିଗଲେ, କାରଣ ଜିଓଂନୁମାନେ (匈奴) ତାଙ୍କର ରାଜାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଛେଦ କରିଥିଲେ । ୟୁହେଜୀର ପଞ୍ଚଜାତି ଚୀନୀ ଭାଷାରେ *ଜ୍ୟୁମି* (休密), *ଗୁଇଶ୍ୱାଂ* (貴霜), *ଶ୍ୱାଙ୍ଗ୍ମୀ* (雙靡), *ଜିଦୁନ୍* (肸頓), ଓ *ଦୁମୀ* (都密) ବୋଲି କୁହାଯାଇଥିଲା ।

ପ୍ରଥମ ଜ୍ଞାତ କୁଶାଣ ସମ୍ରାଟ ହେରାଇଓସଙ୍କ ଏକ ମୁଦ୍ରା ଉପରେ ଗ୍ରୀସୀୟ ଲିପିରେ ଜାତିନାମ "କୋϷϷଆନୋବ" (*କୋଶ୍-ଶନୋୟ୍*, "କୁଶାଣ") (ଏକ ଅଧିକ ଅକ୍ଷର Ϸ, "*ଶ୍*" ସହିତ) ଖୋଦିତ ।
ୟୁହେଜୀମାନେ ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୧୩୫ ବେଳକୁ ହେଲେନୀୟ ରାଜ୍ଯ ଗ୍ରେକୋ-ବାକ୍ତ୍ରିଆରେ (ଉତ୍ତରୀୟ ଆଫଗାନିସ୍ତାନ ଓ ଉଜବେକିସ୍ତାନ) ପହଞ୍ଚି ସାରିଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ବିସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିବା ଗ୍ରୀସୀୟ ବଂଶଜମାନେ ହିନ୍ଦୁ କୁଶର ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏବଂ ସିନ୍ଧୁ ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ବସବାସ କଲେ ।

ଭାରତରେ, କୁଶାଣ ସମ୍ରାଟମାନେ ନିଜ ମୁଦ୍ରାଗୁଡ଼ିକରେ ରାଜବଂଶୀୟ ନାମ *କୋଶାନୋ*ର ବ୍ଯବହାର କରୁଥିଲେ । ଭୀମ କାଡଫିସେସଙ୍କ ମଥୁରାସ୍ଥ ଶୀଳାଲେଖ ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରତିମା ଭଳି ଅନେକ ଶୀଳାଲେଖରେ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାରେ ବ୍ରାହ୍ମୀ ଲିପିରେ କୁଶାଣ ସମ୍ରାଟମାନଙ୍କୁ   , *କୁ-ଷା-ଣ* ("କୁଶାଣ") ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରାଯାଇଛି । ପରବର୍ତ୍ତୀ କେତେକ ସାହିତ୍ୟିକ ଉତ୍ସଗୁଡିକ କୁଶାଣମାନଙ୍କୁ *ତୁରୁସ୍କ* ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିଲା । ଏହି ନାମକୁ କ୍ରମେ ତୁର୍କୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ଯବହାର କରାଗଲା, କାରଣ ସପ୍ତମ ଶତାବ୍ଦୀ ବେଳକୁ ତୁଖାରିସ୍ତାନ ପଶ୍ଚିମ ତୁର୍କୀମାନଙ୍କ ହାତକୁ ଚାଲିଯାଇଥିଲା । କିନ୍ତୁ, ୱିଙ୍କ ମତରେ, "ଏବେ କୌଣସି ଐତିହାସିକ କୁଶାଣମାନଙ୍କର ମୂଳ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଏସିଆରେ ଥିଲେ ମଧ୍ଯ, ତୁର୍କୀ-ମୋଙ୍ଗୋଲୀୟ କିମ୍ବା ହୁଣ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ ।"

## ପ୍ରାଥମିକ କୁଶାଣମାନ

କୁଶାଣ ଚିତ୍ରସମୂହଜଣେ ୟୁହେଜୀ ରାଜକୁମାରଙ୍କ ମସ୍ତକ (ଖଲଚୟନ ପ୍ରାସାଦ, ଉଜବେକିସ୍ତାନ).ନିଜ ମୁଦ୍ରାରେ ନିଜକୁ "କୁଶାଣ" ବୋଲି କହିଥିବା ପ୍ରଥମ ରାଜା: ହେରାଇଓସ (ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ୧–୩୦).କୁଶାଣ ଭକ୍ତ(ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀ).କୁଶାଣ ସମ୍ରାଟ ବିମ କାଡଫିସେସଙ୍କ ଚିତ୍ର, ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ୧୦୦-୧୨୭
କୁଶାଣମାନେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଦ୍ୱିତୀୟରୁ ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ଯରେ ବାକ୍ତ୍ରିଆ ଓ ସୋଗ୍ଡିନିଆରେ ରହୁଥିବା ଶକମାନଙ୍କୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିଥିବାର କିଛି ପ୍ରମାଣ ମିଳିଛି । ତଖ୍ତ୍-ଈ ସାଙ୍ଗୀନ୍, ସୁର୍ଖ କୋଟାଳ ଓ ଖାଲ୍ଚୟନ ପ୍ରାସାଦରେ ଐତିହାସିକ ସ୍ଥପତି ସବୁ ମିଳିଅଛି । ଆଇ-ଖାନୁମ୍ ପରି ପ୍ରାଚୀନ ହେଲେନୀୟ ସହରଗୁଡ଼ିକର ଅବଶେଷ ଉପରେ କୁଶାଣମାନେ ଦୁର୍ଗ ନିର୍ମାଣ କରିଥିବାର ପ୍ରମାଣ ମିଳେ । ଅଶ୍ବାେରାହୀ ଧନୁର୍ଦ୍ଧର ଓ କୃତ୍ରିମ ରୂପେ ବିକୃତିତ ଖପୁରୀ ସହ ଖାଲ୍ଚୟନର କୁଶାଣ ରାଜକୁମାରଙ୍କ କେତେକ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ କଳାର ସନ୍ଧାନ ମିଳିଛି, ଯାହା କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଯାଯାବର ଜାତିମାନଙ୍କର ଏକ ମୁଖ୍ଯ ପରମ୍ପରା । କେତେକ ଖାଲ୍ଚୟନ ମୂର୍ତ୍ତିକଳା, ଶକ ଓ କୁଶାଣଙ୍କ ମଧ୍ଯରେ ହୋଇଥିବା ଯୁଦ୍ଧକୁ ଦର୍ଶାଉଛନ୍ତି ।

## ଆଧାର

ଆଧାର ଭୁଲ: `<ref>` ଟ୍ୟାଗସବୁ କେବଳ "note" ନାମକ ଦଳ ପାଇଁ ରହିଥିଲେ ହେଁ କୌଣସି ସମ୍ବନ୍ଧିତ `<references group="note"/>` ଟ୍ୟାଗ ମିଳିଲା ନାହିଁ କିମ୍ବା `</ref>` ବନ୍ଦ କରିବା ଟ୍ୟାଗଟି ନାହିଁ ।