# ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ

ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ|  |
| ସାଧାରଣ ସୂଚନା |
| ବର୍ଗ | ସଂଘୀୟ ରାଜ୍ୟ |
| ଦେଶ | ଭାରତ |
| ସଂଖ୍ୟା | ୨୮ଟି ରାଜ୍ୟ ଓ ୮ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ |
| ପ୍ରଶାସନ | ରାଜ୍ୟ ସରକାର (ରାଜ୍ୟ) / କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର (କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ) |
| ଉପ-ବିଭାଜନ | ଜିଲ୍ଲା |
| ଜନସଂଖ୍ୟା ପରିସର |
| ରାଜ୍ୟ | ସିକ୍କିମ (ନ୍ୟୂନତମ) - ୬,୧୦,୫୭୭ ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ (ସର୍ବାଧିକ) - ୧୯,୯୮,୧୨,୩୪୧ |
| କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ | ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ (ନ୍ୟୂନତମ) - ୬୪,୪୭୩ ଦିଲ୍ଲୀ (ସର୍ବାଧିକ) - ୧,୬୭,୮୭,୯୪୧ |
| କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ପରିସର |
| ରାଜ୍ୟ | ଗୋଆ (କ୍ଷୁଦ୍ରତମ) - ୩,୭୦୨ ବର୍ଗ କି.ମି. ରାଜସ୍ଥାନ (ବୃହତ୍ତମ) - ୩,୪୨,୨୬୯ ବର୍ଗ କି.ମି. |
| କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ | ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ (କ୍ଷୁଦ୍ରତମ) - ୩୨ ବର୍ଗ କି.ମି. ଲଦାଖ (ବୃହତ୍ତମ) - ୫୯,୧୪୬ ବର୍ଗ କି.ମି. |

**ଭାରତ** ଏକ ସଂଘୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ର, ଯାହା ୨୮ଟି ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ୮ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ନେଇ ଗଠିତ। ମୋଟ ଉପରେ ଏହି ୩୬ଟି ଉପ-ଜାତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ ରହିଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପୁନଶ୍ଚ ଅନେକ ଜିଲ୍ଲାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି। ସମଗ୍ର ଭାରତରେ ସମୁଦାୟ ୭୮୪ଟି ଜିଲ୍ଲା ରହିଛି, ଯାହାର ଅଧୀନରେ ଆହୁରି ଅନେକ ପ୍ରଶାସନିକ ସ୍ତର ସ୍ଥିର କରାଯାଇଛି।

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଏବଂ ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ, ଭାରତର ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱୟଂଶାସିତ ପ୍ରଶାସନିକ ଏକକ, ଯେଉଁଠାରେ ନିଜସ୍ୱ ରାଜ୍ୟ ସରକାର କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ରାଜ୍ୟର କାର୍ଯ୍ୟ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ଆଇନଗତ କ୍ଷମତା, ରାଜ୍ୟ ସରକାର ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥାଏ। କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ସିଧାସଳଖ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୁଏ। ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ସାଧାରଣତଃ ରାଜ୍ୟ ସ୍ତରୀୟ ସରକାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନଥାଏ, ମାତ୍ର କେତେକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ନିଜସ୍ୱ ପ୍ରତିନିଧିମୂଳକ ସରକାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି।

## ରାଜ୍ୟ ସମୂହ

ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ଭାରତର ୨୮ଟି ରାଜ୍ୟର ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି:

| ମାନଚିତ୍ର | ରାଜ୍ୟ | ରାଜଧାନୀ | ସ୍ଥାପନା ବର୍ଷ | ଆୟତନ (କି.ମି.୨) | ଜନସଂଖ୍ୟା (୨୦୧୧) | ସାକ୍ଷରତା ହାର | ମୁଖ୍ୟ ଭାଷା | ଜିଲ୍ଲା ସଂଖ୍ୟା (୨୦୨୬) | ଲୋକ ସଭା ଆସନ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | **ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ** | ଇଟାନଗର | ୧୯୮୭ | ୮୩,୭୪୩ | ୧୩,୮୨,୬୧୧ | ୬୫.୩୮% | ଇଂରାଜୀ | ୨୬ | ୨ |
|  | **ଆସାମ** | ଦିସପୁର | ୧୯୫୦ | ୭୮,୫୫୦ | ୩,୧୧,୬୯,୨୭୨ | ୭୨.୧୯% | ଅସମୀୟା | ୩୫ | ୧୪ |
|  | **ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ** | ଅମରାବତୀ | ୧୯୫୬ | ୧,୬୨,୯୭୫ | ୪,୯୩,୮୬,୭୯୯ | ୬୭.୦୨% | ତେଲୁଗୁ | ୨୬ | ୨୫ |
|  | **ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ** | ଲକ୍ଷ୍ନୌ | ୧୯୫୦ | ୨,୪୩,୨୯୬ | ୧୯,୯୫,୮୧,୪୭୭ | ୬୭.୬୮% | ହିନ୍ଦୀ | ୭୫ | ୮୦ |
|  | **ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ** | ଡେରାଡୁନ | ୨୦୦୦ | ୫୩,୫୬୬ | ୧,୦୧,୧୬,୭୫୨ | ୭୮.୮୨% | ହିନ୍ଦୀ | ୧୭ | ୫ |
|  | **ଓଡ଼ିଶା** | ଭୁବନେଶ୍ୱର | ୧୯୩୬ | ୧,୫୫,୮୨୦ | ୪,୧୯,୪୭,୩୫୮ | ୭୨.୮୭% | ଓଡ଼ିଆ | ୩୦ | ୨୧ |
|  | **କର୍ଣ୍ଣାଟକ** | ବେଙ୍ଗାଳୁରୁ | ୧୯୫୬ | ୧,୯୧,୭୯୧ | ୬,୧୧,୩୦,୭୦୪ | ୭୫.୩୬% | କନ୍ନଡ | ୩୧ | ୨୮ |
|  | **କେରଳ** | ଥିରୁଅନନ୍ତପୁରମ | ୧୯୫୬ | ୩୮,୮୬୩ | ୩,୩୩,୮୭,୬୭୭ | ୯୪.୦୦% | ମାଲାୟାଲମ | ୧୪ | ୨୦ |
|  | **ଗୁଜରାଟ** | ଗାନ୍ଧୀନଗର | ୧୯୬୦ | ୧,୯୬,୦୨୪ | ୬,୦୩,୮୩,୬୨୮ | ୭୮.୦୩% | ଗୁଜରାଟୀ | ୩୩ | ୨୬ |
|  | **ଗୋଆ** | ପାଣାଜୀ | ୧୯୮୭ | ୩,୭୦୨ | ୧୪,୫୭,୭୨୩ | ୮୮.୭୦% | କୋଙ୍କଣୀ | ୨ | ୨ |
|  | **ଛତିଶଗଡ଼** | ରାୟପୁର | ୨୦୦୦ | ୧,୩୫,୧୯୪ | ୨,୫୫,୪୦,୧୯୬ | ୭୦.୨୮% | ହିନ୍ଦୀ | ୩୩ | ୧୧ |
|  | **ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ** | ରାଞ୍ଚି | ୨୦୦୦ | ୭୪,୬୭୭ | ୩,୨୯,୬୬,୨୩୮ | ୬୬.୪୧% | ହିନ୍ଦୀ | ୨୪ | ୧୪ |
|  | **ତାମିଲନାଡୁ** | ଚେନ୍ନାଇ | ୧୯୫୦ | ୧,୩୦,୦୫୮ | ୭,୨୧,୩୮,୯୫୮ | ୮୦.୦୯% | ତାମିଲ | ୩୮ | ୩୯ |
|  | **ତେଲେଙ୍ଗାନା** | ହାଇଦ୍ରାବାଦ | ୨୦୧୪ | ୧,୧୨,୦୭୭ | ୩,୮୦,୦୩,୬୭୪ | ୬୬.୫୪% | ତେଲୁଗୁ | ୩୩ | ୧୭ |
|  | **ତ୍ରିପୁରା** | ଅଗରତାଲା | ୧୯୭୨ | ୧୦,୪୯୧ | ୩୬,୭୧,୦୩୨ | ୮୭.୨୨% | ବଙ୍ଗଳା | ୮ | ୨ |
|  | **ନାଗାଲାଣ୍ଡ** | କୋହିମା | ୧୯୬୩ | ୧୬,୫୭୯ | ୧୯,୮୦,୬୦୨ | ୭୯.୫୫% | ଇଂରାଜୀ | ୧୬ | ୧ |
|  | **ପଞ୍ଜାବ** | ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼ | ୧୯୬୬ | ୫୦,୩୬୨ | ୨,୭୭,୦୪,୨୩୬ | ୭୫.୮୪% | ପଞ୍ଜାବୀ | ୨୩ | ୧୩ |
|  | **ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ** | କୋଲକାତା | ୧୯୪୭ | ୮୮,୭୫୨ | ୯,୧୩,୪୭,୭୩୬ | ୭୬.୨୬% | ବଙ୍ଗଳା | ୨୩ | ୪୨ |
|  | **ବିହାର** | ପାଟଣା | ୧୯୫୦ | ୯୯,୨୦୦ | ୧୦,୩୮,୦୪,୬୩୭ | ୬୧.୮୦% | ହିନ୍ଦୀ | ୩୮ | ୪୦ |
|  | **ମଣିପୁର** | ଇମ୍ଫାଲ | ୧୯୭୨ | ୨୨,୩୪୭ | ୨୭,୨୧,୭୫୬ | ୭୬.୯୪% | ମଇତେଇ | ୧୬ | ୨ |
|  | **ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ** | ଭୋପାଳ | ୧୯୫୬ | ୩,୦୮,୨୫୨ | ୭,୨୫,୯୭,୫୬୫ | ୬୯.୩୨% | ହିନ୍ଦୀ | ୫୫ | ୨୯ |
|  | **ମହାରାଷ୍ଟ୍ର** | ମୁମ୍ବାଇ | ୧୯୬୦ | ୩,୦୭,୭୧୩ | ୧୧,୨୩,୭୨,୯୭୨ | ୮୨.୩୪% | ମରାଠୀ | ୩୬ | ୪୮ |
|  | **ମିଜୋରାମ** | ଆଇଜୋଲ | ୧୯୮୭ | ୨୧,୦୮୧ | ୧୦,୯୧,୦୧୪ | ୯୧.୩୩% | ମିଜୋ | ୧୧ | ୧ |
|  | **ମେଘାଳୟ** | ଶିଲଂ | ୧୯୭୨ | ୨୨,୭୨୦ | ୨୯,୬୪,୦୦୭ | ୭୪.୪୩% | ଇଂରାଜୀ | ୧୨ | ୨ |
|  | **ରାଜସ୍ଥାନ** | ଜୟପୁର | ୧୯୫୦ | ୩,୪୨,୨୩୯ | ୬,୮୬,୨୧,୦୧୨ | ୬୬.୧୧% | ହିନ୍ଦୀ | ୫୫ | ୨୫ |
|  | **ସିକିମ** | ଗାଙ୍ଗଟକ | ୧୯୭୫ | ୭,୦୯୬ | ୬,୦୭,୬୮୮ | ୮୧.୪୨% | ନେପାଳୀ | ୬ | ୧ |
|  | **ହରିଆଣା** | ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼ | ୧୯୬୬ | ୪୪,୨୧୨ | ୨,୫୩,୫୩,୦୮୧ | ୭୫.୫୫% | ହିନ୍ଦୀ | ୨୨ | ୧୦ |
|  | **ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ** | ଶିମଲା | ୧୯୭୧ | ୫୫,୬୭୩ | ୬୮,୫୬,୫୦୯ | ୮୨.୮୦% | ହିନ୍ଦୀ | ୧୨ | ୪ |

## କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ସମୂହ

ଭାରତର ଏହି ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ସିଧାସଳଖ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ। ନିମ୍ନରେ ଭାରତର ୮ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା:

| ମାନଚିତ୍ର | କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ | ରାଜଧାନୀ | ଆୟତନ (କି.ମି.୨) | ଜନସଂଖ୍ୟା (ଅନୁମାନିତ) | ସାକ୍ଷରତା ହାର |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | **ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ** | ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟର | ୮,୨୪୯ | ୪,୧୯,୯୭୮ | ୮୬.୨୭% |
|  | **ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼** | ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼ | ୧୧୪ | ୧୩,୬୪,୦୦୦ | ୮୬.୪୩% |
|  | **ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ ଏବଂ ଡାମନ ଓ ଦିଉ** | ଡାମନ | ୬୦୩ | ୭,୪୭,୦୦୦ | ୮୨.୩୬% |
|  | **ଦିଲ୍ଲୀ** | ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ | ୧,୪୮୪ | ୩,୩୮,୦୭,୦୦୦ | ୮୮.୭୦% |
|  | **ଜମ୍ମୁ ଓ କଶ୍ମୀର** | ଶ୍ରୀନଗର / ଜାମ୍ମୁ | ୪୨,୨୪୧ | ୧,୫୮,୬୭,୦୧୩ | ୭୭.୩୦% |
|  | **ଲଦାଖ** | ଲେହ / କାରଗିଲ | ୫୯,୧୪୬ | ୩,୦୩,୯୨୮ | ୭୪.୨୭% |
|  | **ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ** | କବରତ୍ତୀ | ୩୨ | ୬୯,୮୭୩ | ୯୨.୨୮% |
|  | **ପୁଡୁଚେରୀ** | ପୁଡୁଚେରୀ | ୪୮୩ | ୧୬,୪୩,୦୦୦ | ୮୬.୫୫% |

## କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ବିଭାଗ ଓ ଦାୟିତ୍ୱ

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ ଅନୁଯାୟୀ କ୍ଷମତାକୁ ତିନୋଟି ତାଲିକାରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: ସଂଘ ସୂଚୀ (କେନ୍ଦ୍ର), ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ ଏବଂ ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ ।

**ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା: କେନ୍ଦ୍ର ବନାମ ରାଜ୍ୟ**| ବିଭାଗ | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ (ସଂଘ ସୂଚୀ) | ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ (ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ) |
| --- | --- | --- |
| **ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଓ ସୁରକ୍ଷା** | ସେନା, ନୌସେନା, ବାୟୁସେନା ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସୀମା ସୁରକ୍ଷା । | ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଶାନ୍ତି ରକ୍ଷା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ପୋଲିସ ବାହିନୀ । |
| **ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର** | ଅନ୍ୟ ଦେଶ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ, ଚୁକ୍ତିନାମା ଏବଂ କୂଟନୀତି । | କୌଣସି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦାୟିତ୍ୱ ନାହିଁ (କେନ୍ଦ୍ରର ନିୟମ ପାଳନ କରନ୍ତି) । |
| **ଅର୍ଥ ଓ ମୁଦ୍ରା** | ମୁଦ୍ରା ଛାପିବା, ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ଆୟକର । | ବିକ୍ରୟ କର, ଜମି ରାଜସ୍ୱ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଅବକାରୀ ଶୁଳ୍କ । |
| **ପରିବହନ** | ଭାରତୀୟ ରେଳବାଇ, ଜାତୀୟ ରାଜପଥ ଏବଂ ବିମାନ ଚଳାଚଳ । | ରାଜ୍ୟ ପରିବହନ ନିଗମ , ଗ୍ରାମ୍ୟ ରାସ୍ତା ଓ ପଞ୍ଚାୟତ ପଥ । |
| **ନ୍ୟାୟପାଳିକା** | ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ପରିଚାଳନା । | ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଓ ଜିଲ୍ଲା କୋର୍ଟ । |
| **ଲୋକସେବା** | ସର୍ବଭାରତୀୟ ସେବା । | ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା । |

### ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ :

ଏହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଉଭୟ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ନିୟମ ପ୍ରଣୟନ କରିପାରିବେ:

* ଶିକ୍ଷା: ବିଦ୍ୟାଳୟ ଓ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ତରୀୟ ଶିକ୍ଷାଦାନ ।
* ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ: ଡାକ୍ତରଖାନା ପରିଚାଳନା ଏବଂ ମହାମାରୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ।
* ଅରଣ୍ୟ ଓ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ: ଜଙ୍ଗଲ ସଂରକ୍ଷଣ ଏବଂ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ।
* ବିବାହ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାର: ସାମାଜିକ ନିୟମାବଳୀ ଏବଂ ପଞ୍ଜୀକରଣ ।

## ଇତିହାସ

ଭାରତର ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଜନର ଇତିହାସ ଅତି ପ୍ରାଚୀନ, ମାତ୍ର ଆଧୁନିକ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଭାଷା ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଆଧାରରେ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ଗଠନ କରାଯାଇଛି ।

**ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ଐତିହାସିକ କ୍ରମବିକାଶ**| ସମୟକାଳ | ମୁଖ୍ୟ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀ |
| --- | --- |
| ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତ (୧୯୪୭ ପୂର୍ବରୁ) | ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳରେ ଭାରତ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଥିଲା: **ପ୍ରଦେଶ** ଯାହା ସିଧାସଳଖ ବ୍ରିଟିଶଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହେଉଥିଲା ଏବଂ **ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ** ଯାହା ସ୍ଥାନୀୟ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହେଉଥିଲା । ୧୯୩୬ରେ ଓଡ଼ିଶା ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ ପ୍ରଥମ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଦେଶ ଭାବେ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା । |
| ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ (୧୯୪୭–୧୯୫୦) | ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ସର୍ଦ୍ଦାର ବଲ୍ଲଭଭାଇ ପଟେଲଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ୫୬୨ଟି ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟକୁ ଭାରତ ସଂଘରେ ମିଶ୍ରଣ କରାଗଲା । ୧୯୫୦ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କୁ ୪ଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା । |
| ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ (୧୯୫୬) | ୧୯୫୩ରେ ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ **ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ** ପ୍ରଥମ ରାଜ୍ୟ ଭାବେ ଗଠିତ ହେଲା । ଏହାପରେ ୧୯୫୬ରେ **ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ** ପାରିତ ହେଲା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଦେଶକୁ ୧୪ଟି ରାଜ୍ୟ ଓ ୬ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ପୁନଃବିଭକ୍ତ କରାଗଲା । |
| ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିଭାଜନ (୧୯୬୦–୨୦୦୦) | **୧୯୬୦:** ବମ୍ବେ ପ୍ରଦେଶ ବିଭାଜିତ ହୋଇ ଗୁଜରାଟ ଓ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଗଠିତ । **୧୯୬୬:** ପଞ୍ଜାବରୁ ହରିୟାଣା ପୃଥକ ହେଲା । **୨୦୦୦:** ତିନୋଟି ନୂଆ ରାଜ୍ୟ ଗଠିତ: ଛତିଶଗଡ଼, ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ଏବଂ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ । |
| ଆଧୁନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ (୨୦୧୪–ବର୍ତ୍ତମାନ) | **୨୦୧୪:** ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶରୁ ପୃଥକ ହୋଇ **ତେଲେଙ୍ଗାନା** ୨୯ତମ ରାଜ୍ୟ ହେଲା । **୨୦୧୯:** ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀରର ରାଜ୍ୟ ମାନ୍ୟତା ରଦ୍ଦ ହୋଇ ଏହାକୁ **ଦୁଇଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ (ଜମ୍ମୁ ଏବଂକାଶ୍ମୀର ଓ ଲଦାଖ**)ରେ ପରିଣତ କରାଗଲା । **୨୦୨୦:ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହବେଳୀ ଏବଂ ଡାମନ ଓ ଦିଉ ମିଶ୍ରଣ** କରାଗଲା । |

### ମୁଖ୍ୟ ମାଇଲଖୁଣ୍ଟ

* ୧୯୩୬: ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଥମ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପ୍ରଦେଶ ।
* ୧୯୫୩: ଫଜଲ ଅଲି କମିଶନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ପାଇଁ ସୁପାରିଶ ।
* ୨୦୧୯: ଧାରା ୩୭୦ ଉଚ୍ଛେଦ ଏବଂ ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ପୁନର୍ଗଠନ ।

## ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ, ଦେଶରେ ଏକ ଦ୍ୱିସ୍ତରୀୟ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଚଳିତ । ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନ କରୁଥିବା ବେଳେ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ସିଧାସଳଖ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୁଅନ୍ତି ।

**ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ଶାସନଗତ ପ୍ରଭେଦ**| ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ | ରାଜ୍ୟ | କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ |
| --- | --- | --- |
| **ସାମ୍ବିଧାନିକ ମୁଖ୍ୟ** | **ରାଜ୍ୟପାଳ** | **ଉପରାଜ୍ୟପାଳ** କିମ୍ବା **ପ୍ରଶାସକ** |
| **ପ୍ରଶାସନିକ ମୁଖ୍ୟ** | **ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ** (ନିର୍ବାଚିତ) | ଭାରତର **ରାଷ୍ଟ୍ରପତି** (କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କ ଜରିଆରେ) |
| **ବିଧାନସଭା** | ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟରେ ନିଜସ୍ୱ ବିଧାନସଭା ରହିଛି । | କେବଳ ଦିଲ୍ଲୀ, ପୁଡୁଚେରୀ ଏବଂ ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀରରେ ବିଧାନସଭା ରହିଛି । |
| **ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ** | ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀରେ ଥିବା ବିଷୟ ଉପରେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ଆଇନ ଗଢ଼ିପାରିବେ । | ସଂସଦ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଣୀତ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପରିଚାଳିତ ହୁଅନ୍ତି । |
| **ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ** | ସଂସଦର ଉଭୟ ସଦନ (ଲୋକ ସଭା ଓ ରାଜ୍ୟ ସଭା)ରେ ପ୍ରତିନିଧି ରହନ୍ତି । | ସମସ୍ତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜ୍ୟ ସଭାରେ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ନାହିଁ । |

### ମୁଖ୍ୟ ଶାସନ ସଂସ୍ଥା

* **ରାଜ୍ୟ ସରକାର:** ପ୍ରତି ରାଜ୍ୟର ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ତିନୋଟି ଅଙ୍ଗକୁ ନେଇ ଗଠିତ: ବିଧାୟିକା, କାର୍ଯ୍ୟପାଳିକା ଏବଂ ନ୍ୟାୟପାଳିକା ।
* **କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଭୂମିକା:** କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକରେ ଗୃହ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ପ୍ରଶାସନିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାରେ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ ।
* **ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ:** ଉଭୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପଞ୍ଚାୟତିରାଜ ଏବଂ ପୌରପାଳିକା ବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ତୃଣମୂଳ ସ୍ତରରେ ଶାସନ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ ।

## ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ଭୌଗୋଳିକ ସ୍ଥିତି

ଭାରତ ବିଶ୍ୱର ସର୍ବାଧିକ ଜନସଂଖ୍ୟା ବିଶିଷ୍ଟ ଦେଶ ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସପ୍ତମ ବୃହତ୍ତମ ଦେଶ । ଦେଶର ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଟେ ।

### ଭୌଗୋଳିକ ରୂପରେଖ

**ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ତଥ୍ୟ**| ବିଷୟ | ସର୍ବବୃହତ | ସର୍ବନିମ୍ନ |
| --- | --- | --- |
| **କ୍ଷେତ୍ରଫଳ** | ରାଜସ୍ଥାନ (୩,୪୨,୨୩୯ ବର୍ଗ କିମି ) | ଗୋଆ (୩,୭୦୨ ବର୍ଗ କିମି) |
| **ଜନସଂଖ୍ୟା (୨୦୧୧-୨୦୨୪)** | ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ (~୨୪ କୋଟି) | ସିକିମ (~୬.୯ ଲକ୍ଷ) |
| **ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ** | ବିହାର (୧,୧୦୬ ବ୍ୟକ୍ତି/ବର୍ଗ କିମି) | ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ (୧୭ ବ୍ୟକ୍ତି/ବର୍ଗ କିମି) |
| **ସାକ୍ଷରତା ହାର** | କେରଳ (୯୪% +) | ବିହାର (~୭୦%) |

### ଜନସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ପରିସଂଖ୍ୟାନ (ଅପଡେଟେଡ୍)

ଭାରତର ଜନସଂଖ୍ୟା ବିତରଣ ମାନଚିତ୍ର
* **ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ:** ୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଭାରତର ହାରାହାରି ଲିଙ୍ଗ ଅନୁପାତ ୯୪୩ ଥିବାବେଳେ, କେରଳରେ ଏହା ସର୍ବାଧିକ (୧୦୮୪) ଅଟେ ।
* **ସହରୀକରଣ:** ତାମିଲନାଡୁ ଏବଂ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ସହରୀକୃତ ରାଜ୍ୟ ।
* **କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ:** କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଲଦାଖ ସର୍ବବୃହତ ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦିଲ୍ଲୀ ସର୍ବବୃହତ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ।

### ପ୍ରମୁଖ ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା

| ଦିଗ | ସୀମାବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳ | ରାଜ୍ୟ / କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ |
| --- | --- | --- |
| **ଉତ୍ତର** | ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳା | ଲଦାଖ, ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର, ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ |
| **ଦକ୍ଷିଣ** | ଭାରତ ମହାସାଗର | ତାମିଲନାଡୁ (କନ୍ୟାକୁମାରୀ) |
| **ପୂର୍ବ** | ବଙ୍ଗୋପସାଗର | ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ, ଓଡ଼ିଶା, ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ |
| **ପଶ୍ଚିମ** | ଆରବ ସାଗର | ଗୁଜରାଟ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ଗୋଆ |

## ସାଂସ୍କୃତିକ ବିବିଧତା

ଭାରତ "ବିବିଧତା ମଧ୍ୟରେ ଏକତା"ର ଏକ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଉଦାହରଣ । ପ୍ରତିଟି ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ନିଜସ୍ୱ ଭାଷା, ପୋଷାକ, ଖାଦ୍ୟପେୟ ଏବଂ ପରମ୍ପରା ରହିଛି, ଯାହା ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରିଥାଏ ।

**ଭାରତର ରାଜ୍ୟଭିତ୍ତିକ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ**| ସାଂସ୍କୃତିକ ଦିଗ | ପ୍ରମୁଖ ଉଦାହରଣ ଓ ବିବରଣୀ |
| --- | --- |
| **ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟ** | ଓଡ଼ିଶାର **ଓଡ଼ିଶୀ**, କେରଳର **କଥକଳି**, ତାମିଲନାଡୁର **ଭାରତନାଟ୍ୟମ୍**, ଆସାମର **ସତ୍ରିୟା** ଏବଂ ଉତ୍ତର ଭାରତର **କଥକ** । |
| **ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବପର୍ବାଣୀ** | ଓଡ଼ିଶାର **ରଥଯାତ୍ରା**, ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର **ଦୁର୍ଗା ପୂଜା**, ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର **ଗଣେଶ ଚତୁର୍ଥୀ**, କେରଳର **ଓଣମ** ଏବଂ ପଞ୍ଜାବର **ବୈଶାଖୀ** । |
| **ଭାଷାଗତ ବିବିଧତା** | ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନରେ ୨୨ଟି ଆଧିକାରିକ ଭାଷା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ଉତ୍ତରରେ **ହିନ୍ଦୀ**, ଦକ୍ଷିଣରେ **ଦ୍ରାବିଡ଼ ଭାଷାଗୋଷ୍ଠୀ** (ତାମିଲ, ତେଲୁଗୁ, କନ୍ନଡ, ମାଲାୟାଲାମ) ଏବଂ ପୂର୍ବରେ **ଓଡ଼ିଆ** ଓ **ବଙ୍ଗାଳୀ** ପ୍ରମୁଖ । |
| **ଖାଦ୍ୟଶୈଳୀ** | ଦକ୍ଷିଣର **ଇଡ୍‌ଲି-ଦୋସା**, ପଞ୍ଜାବର **ମକ୍କେ ଦି ରୋଟି**, ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର **ମାଛ ଭାତ** ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ **ପଖାଳ** ଓ **ରସଗୋଲା** । |
| **ହସ୍ତଶିଳ୍ପ** | ଓଡ଼ିଶାର **ପଟ୍ଟଚିତ୍ର**, ରାଜସ୍ଥାନର **ବାନ୍ଧନୀ** ଶାଢ଼ୀ, କାଶ୍ମୀରର **ପଶ୍ମିନା** ଶଲ୍ ଏବଂ ଗୁଜରାଟର **କଚ୍ଛି** କାମ । |

### ୟୁନେସ୍କୋ (UNESCO) ଐତିହାସିକ ସ୍ଥଳ

ଓଡ଼ିଶାର କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର
ଭାରତର ପ୍ରତିଟି କୋଣରେ ୟୁନେସ୍କୋ ଦ୍ୱାରା ମାନ୍ୟତା ପ୍ରାପ୍ତ ଅନେକ ବିଶ୍ୱ ଐତିହାସିକ ସ୍ଥଳ ରହିଛି ।

* **ସ୍ଥାପତ୍ୟ:** ଓଡ଼ିଶାର **କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର**, ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର **ତାଜମହଲ** ଏବଂ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର **ଖଜୁରାହୋ** ମନ୍ଦିର ।
* **ପ୍ରାକୃତିକ ଐତିହ୍ୟ:** ଆସାମର **କାଜିରଙ୍ଗା** ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଏବଂ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର **ସୁନ୍ଦରବନ** ।

## କ୍ଷମତା ବିଭାଜନ ଓ ସମ୍ବିଧାନ

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର **ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ** ଅନୁଯାୟୀ, କେନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଧାନିକ କ୍ଷମତାକୁ ତିନୋଟି ସୂଚୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।

**ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ: କ୍ଷମତା ବଣ୍ଟନ**| ସୂଚୀର ନାମ | କ୍ଷମତା | ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ବିଷୟ (ଉଦାହରଣ) |
| --- | --- | --- |
| **ସଂଘ ସୂଚୀ** | କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର | ପ୍ରତିରକ୍ଷା, ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର, ରେଳବାଇ, ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ଏବଂ ଜାତୀୟ ରାଜପଥ । |
| **ରାଜ୍ୟ ସୂଚୀ** | ରାଜ୍ୟ ସରକାର | ପୋଲିସ, ସାର୍ବଜନୀନ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, କୃଷି, ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ ଏବଂ ବଜାର । |
| **ଯୁଗ୍ମ ସୂଚୀ** | କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ | ଶିକ୍ଷା, ଜଙ୍ଗଲ, ବିବାହ ଓ ବିବାହ ବିଚ୍ଛେଦ, ଏବଂ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସଂରକ୍ଷଣ । |

### ଅବଶିଷ୍ଟ କ୍ଷମତା

ଯେଉଁ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଏହି ତିନୋଟି ସୂଚୀରେ ଉଲ୍ଲେଖ ନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କରିବାର କ୍ଷମତା କେବଳ ସଂସଦ ବା କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପାଖରେ ରହିଥାଏ ।

## ଆଧାର

## ବାହାର ସ୍ରୋତ

* ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ସରକାରୀ ପୋର୍ଟାଲ୍: ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ
* ଭାରତର ମାନଚିତ୍ର ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ଇତିହାସ Archived 2010-01-11 at the Wayback Machine.
* ଭାରତର ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପ୍ରବନ୍ଧ
* ଭାରତର ଏକ ଇଣ୍ଟରାକ୍ଟିଭ୍ ମାନଚିତ୍ର