# ଘୂର୍ଣ୍ଣିବାତ୍ୟା

An extratropical cyclone near Iceland on September 4, 2003
**ଘୂର୍ଣ୍ଣିବାତ୍ୟା**, ପ୍ରତିଶବ୍ଦ **ଘୂର୍ଣ୍ଣିବାତ**, **ଘୂର୍ଣ୍ଣିବାୟୁ**, **ଝଟିକାବର୍ତ୍ତ**, **ବାତାବର୍ତ୍ତ**, ଚକ୍ରବାତ୍ୟା ବା **ଖଣ୍ଡିଆଭୂତ** (ଇଂରାଜୀ ଭାଷାର ମେଟିଓରୋଲୋଜି (meteorology) ଅନୁସାରେ **cyclone**) ଏକ ବିରାଟ ଧରଣର ବାୟୁ ପିଣ୍ଡ (air mass) ଯାହା ଶକ୍ତିଶାଳୀ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ନିମ୍ନ (atmospheric pressure) ଚାପ ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗରେ ଘୂରିବୁଲେ । ଘୂର୍ଣ୍ଣିବାତ୍ୟାରେ ଏକ ନିମ୍ନ‌ଚାପ (low pressure) ବିଶିଷ୍ଟ କ୍ଷେତ୍ର ଚାରିପାଖରେ ଅନ୍ତଃଗାମୀ କୁଣ୍ଡଳାକାର ପବନ (wind) ଘୂରିବୁଲେ । ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ନିମ୍ନ-ଚାପ ସିସ୍ଟମକୁ ପୋଲାର ଭର୍ଟେକ୍ସ (polar vortices) ଓ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସିନୋପ୍ଟିକ ସ୍କେଲକୁ synoptic scale) ଏକ୍ସଟ୍ରାଟ୍ରପିକାଲ ଘୂର୍ଣ୍ଣିବାତ୍ୟା (extratropical cyclone) କୁହାଯାଏ । ମେସୋସାଇକ୍ଲୋନ (Mesocyclone), ଟର୍ନାଡୋ (tornado) ଓ ଡସ୍ଟ ଡେଭିଲ (dust devil) ଗୁଡ଼ିକ ମେସୋସ୍କେଲ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ରହେ । ମଙ୍ଗଳ, ବୃହସ୍ପତି ଓ ନେପଚୁନ ଭଳି ଗ୍ରହମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଘୂର୍ଣ୍ଣିବାତ୍ୟା ହୁଏ । ଏହି ଘୁର୍ଣ୍ଣିବାତ୍ୟା ପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ ଉତ୍କଟ ହେବାର ପ୍ରଣାଳୀକୁ ସାଇକ୍ଲୋଜେନେସିସ (Cyclogenesis) କୁହାଯାଏ । ବିଭିନ୍ନ ଜୋନ ସଙ୍କୁଚିତ ହୋଇ ଏକ ସମ୍ମୁଖଭାଗ (weather front) ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ । ଏହାପରେ ଏକ୍ସଟ୍ରାଟ୍ରପିକାଲ ସାଇକ୍ଲୋନର ଥଣ୍ଡା ପବନ ପିଣ୍ଡ ଉଷୁମ ବାତ୍ୟା ଜୀବନ‌ଚକ୍ର ବନ୍ଦ ହୋଇ ଘନତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧିପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ।
ଏକ ଘୂର୍ଣ୍ଣିବାତ୍ୟାର ଜୀବନ‌ଚକ୍ର ସାଧାରଣଥ ୨-୬ ଦିନ ହୋଇଥାଏ ।

ପାଗର ସମ୍ମୁଖଭାଗ ଦୁଇ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉତ୍ତାପ, ଆର୍ଦ୍ରତା ଓ ଘନତ୍ୱ ବିଶିଷ୍ଟ ବାୟୁ ପିଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥାଏ । ସମ୍ମୁଖ ଭାଗ ଥଣ୍ଡା ଥାଏ ଓ ତା'ପର ଭାଗରେ ଘଡ଼ଘଡ଼ି ବିଜୁଳି ସ‌ହିତ ସାଂଘାତିକ ପାଣିପାଗ ଅଣଓସାରିଆ ମଣ୍ଡଳୀ (band) ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ବେଳେ ବେଳେ ଏହା ପୂର୍ବରୁ ଶୁଷ୍ଖ ଧାଡ଼ି ଦେଖାଯାଏ । ଏହିଭଳି ସମ୍ମୁଖ ଭାର ସାଧାରଣତଃ କେନ୍ଦ୍ରର ପଶ୍ଚିମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥାଏ ଯାହା ପୂର୍ବକୁ ଗତି କରୁଥାଏ । ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଏଥି ପୂର୍ବରୁ ଅବକ୍ଷେପଣ ଓ କୁହୁଡ଼ି ଦେଖାଯାଇପାରେ । ଉଷୁମ ସମ୍ମୁଖ ଭାଗ ଘୁର୍ଣ୍ଣିବାତ୍ୟାର ଆଗେ ଆଗେ ଚଳନ ହୁଏ ।

ଗ୍ରୀଷ୍ମମଣ୍ଡଳୀୟ ସାଇକ୍ଲୋଜେନେସିସରେ ଟ୍ରପିକାଲ ଘୂର୍ଣ୍ଣିବାତ୍ୟାର ବର୍ଣ୍ଣନା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଘଡ଼ଘଡ଼ି ପ୍ରକ୍ରିୟାରୁ ଜାତ ଲେଟେଣ୍ଟ ତାପ ଯୋଗୁ ଗ୍ରୀଷ୍ମମଣ୍ଡଳୀୟ ଘୂର୍ଣ୍ଣିବାତ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଯାହାର କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥଳ ଉଷୁମ ଥାଏ । ଟ୍ରପିକାଲ, ଏକ୍ସଟ୍ରାଟ୍ରପିକାଲ ଓ ସବ୍‌ଟ୍ରପିକାଲ ମଧ୍ୟରେ ଘୁର୍ଣ୍ଣିବାତ୍ୟାର ପ୍ରକାର ବଦଳିପାରେ । ମେସୋସାଇକ୍ଲୋନରେ ଉଷୁମ କେନ୍ଦ୍ର ଥାଏ ଯାହା ଟର୍ନାଡୋରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇପାଏ । ମେସୋସାଇକ୍ଲୋନରୁ ୱାଟରସ୍ପାଉଟ ଜାତ ହୋଇପାରେ କିନ୍ତୁ ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ ନିମ୍ନ ଭର୍ଟିକାଲ ଉଇଣ୍ଡ ସିଅର ଯୋଗୁ ଏହା ହୁଏ । ଆଟଲାଣ୍ଟିକ ଓ ଉତ୍ତରପୂର୍ବ ପ୍ରଶାନ୍ତ ମହାସାଗରୀୟ ଇଲାକାରେ ଏହାକୁ ହରିକେନ କୁହାଯାଏ । ଭାରତୀୟ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରଶାନ୍ତ ମହାସାଗର ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହାକୁ ସାଇକ୍ଲୋନ ଓ ଉତ୍ତର ପଶ୍ଚିମ ଇଲାକାରେ ପ୍ରଶାନ୍ତ ମହାସାଗରୀୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଟାଇଫୁନ କୁହାଯାଏ ।
ଏହି ବୃଦ୍ଧି ଓ ଅସ୍ଥିରତାର ପ୍ରଭାବ ବ୍ୟାପକ ନୁହେଁ । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ ଆକାର, ଘନତ୍ୱ, ଆର୍ଦ୍ରତା ଚଳନ, ପୃଷ୍ଠଭାଗ ବାଷ୍ଟୀକାରଣ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଉଚ୍ଚତାରେ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ତାପ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁ ଭର୍ଟେକ୍ସରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ ।

## ଶବ୍ଦାବଳୀ

କଲିକତାରେ ସନ ୧୮୩୬ରୁ ୧୮୫୫ ମଧ୍ୟରେ ହେନରୀ ପିଡିଙ୍ଗଟନ (Henry Piddington) ଗ୍ରୀଷ୍ମ‌ମଣ୍ଡଳୀୟ ଝଡ଼ ଉପରେ ଦି ଜର୍ନାଲ ଅଫ ଏସିଆଟିକ ସୋସାଇଟିରେ (The Journal of the Asiatic Society) ୪୩ଟି ସନ୍ଦର୍ଭ ଲେଖିଥିଲେ । ସାପର କୁଣ୍ଡଳୀ ଅନୁକରଣରେ ସେ ଏହାର ସାଇକ୍ଲୋନ ନାମକରଣ କରିଥିଲେ । ସନ ୧୮୪୨ରେ ସେ ତାଙ୍କର ଯୁଗାନ୍ତକାରୀ 'ଲ ଅଫ ଦି ସ୍ଟର୍ମସ' (*Laws of the Storms*) ସନ୍ଦର୍ଭ ପ୍ରକାଶିତ କରିଥିଲେ ।

## ଆଧାର

## ବାହ୍ୟ ଲିଙ୍କ

* Fundamentals of Physical Geography: The Mid-Latitude Cyclone – Dr. Michael Pidwirny, University of British Columbia, Okanagan
* Glossary Definition: Cyclogenesis – The National Snow and Ice Data Center
* Glossary Definition: Cyclolysis – The National Snow and Ice Data Center
* Weather Facts: The Polar Low – Weather Online UK
* NOAA FAQ
* Cyclones 'ClearlyExplained'
* Cyclone Video Archive
* The EM-DAT International Disaster Database by the Centre for Research on the Epidemiology of Disasters