Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Fara'oona

**Fara'ooni** mootii misrii durii jechuudha . Innis afaan misriin "per-a" jedhu "per" (mana) fi "a" (guddaa) ykn "mana guddaa" irraa kan dhufedha. Per-A jalqaba masaraa agarsiisa, Dh.K.D bara 1400 irraa eegalee. Booda mooticha Per-A jedhanii waamuu jalqaban. Kanaaf mootonni Misrii sana dura bulchan, fakkeenyaaf, mootonni bara Abrahaam, Yooseef ykn Musee Seera Uumamaa Toora keessatti turan, akkasumas "Fara'oon" jedhamanii waamamu turan. Garuu seenaa keessatti maqaan Fara’oon jedhu mootummaa Misrii durii bara 2691-2625, ykn mootummaa Misrii giddu galeessaa bara 2050-1710 osoo hin taane, mootummaa haaraa Misrii bara 1570tti fayyadamaa ture. Qur’aanni mootummaa Misrii haaraa keessatti bara Museetti hiikni isaa fara’oon jechuu jalqabe.
# Foosfarasii

Foosfarasii
**Foosfarasii ykn badaatuun** elementii keelloofi summii qabuudha. Dukkana keessatti ni ibsa.

Mallattoon keemikaalaa gabatee wahiyyoolee keessatti P dha. Lakkoofsi atoomikaa isaa 15 dha.

* Xiinsootra
# Atoobisii

Otobusii geejjibaa ummataa
**Otobuusiin** (**Kaachamallee** ) meeshaa geejjibaa imaltootaati. Dhaabbileen warshaa otobusii baay'ina imaltoota baatanii deeman irratti hundaa'uun baasii oomisha isaanii guddina adda addaatiin dizaayinii godhu. Awtoobisoonni tokko tokko teessoo xiqqaa imaltoota saddeet qofaaf gahaa ta’e kan of keessaa qaban yoo ta’u, paartiiwwan gurguddoo yeroo baay’ee magaalota keessatti fayyadaman yoo ilaalle, imaltoota dhiiraa fi dubaraa 40 ol keessummeessuu danda’u. Lakkoofsi imaltootaa imaltoota 70 gahuu kan danda'u yoo ta'u, imaltoonni lakkoofsi biraa akka dhaabbatan bakki jira.

Awtoobisoonni baay'een isaanii diizila ykn beenzilaan hojjetu. Awtoobisoonni tokko tokko, kanneen trolleybus jedhamuun beekaman, humna ibsaa sibiilota konkolaataa olitti argaman irraa fudhatamuun hojjetu. Awtoobisootni tokko tokko walitti makamaniiru, jechuunis kutaalee lama haguuggii socho'aa ta'een walqabsiifaman qabu.
# Bosona Roobaa Mudhiilafaa

Naannoo bosona roobaa Amaazoon Biraazil keessatti argamu . Bosonni roobaa tiroopikaalaa Ameerikaa Kibbaa gosoota bineensotaa adda addaa guddaa lafa kanarra jiran of keessaa qaba .
Bosona roobaa naannoo Mudhii lafaa Irra caalaan qaama ardii Afrikaa naannoo qilleensa baramaoo’aa (tropic) keessatti argama. Afrikaatti naannoon bosona roobaa baldhinaan kan argamu naannooMudhii lafaa irraa gara Kaabaatti digrii jaha (6°) fi gara Kibbaattis digrii jaha (6°) diriiruun naannoo Qorii Koongoo jedhamu keessatti argama. Naannoon kun waggaa guutuu oo’aa fi rooba guddaaqabaachuun beekama. Bakka argama naannoo bosona roobaa kanas kaartaa Afrikaa armaan olii irraailaaluun hubachuuf yaali.Naannoon bosona roobaa kun waggaa guutuu oo’aa qabbana (tempireechara) roobaa fi jiidhinsaguddaa argata. Hammi oo’a jiddu galeessaa waggaa 27°C yoo ta’u gargarummaa hamma oo’a waggaaguddaa fi hammi oo’a waggaa xiqqaa jidduu jiru baay’ee xiqqaadha. Sababni isaas naannoo kanatticaarallaan biiftuu irraa dhufu waggaa guutuu sirrii sammuu irra waan ooluuf gargaarummaan hammaoo’a guddaa fi xiqqaa jidduu jiru waan hin jirreef.Naannoon kun waggaa guutuu rooba guddaa argata. Kun ammoo biqiltoonni akaakuu adda addaabaay’inaan akka argaman taasisee jira. Hammi rooba waggaa naannoon kun argatuu 1500 mm hanga2500 mm ta’a. Biqiltoonni naannoo bosona mudhii lafaa baqqaana sadi qabu. Kunis, biqiloota dheerinahanga 60 m qaban, biqiltoota jidduu galeeyyii dheerina hanga 18 m qabanii fi biqiltoota gaggabaaboomiila jalatti biqilan fa’a
# Amaaqeexa

| ?**Amaaqeexa** |
| --- |
|   |
| **odeeffannoo saayinsaawaa** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| mootummaa: |  Bineeldoota (Animalia)  |
| Murna: | lafee qabeeyyii (Chordata)  |
| Gita: | hoosiftoota (Mammalia)  |
| Tartiiba: | Sooratto Foonii (Carnivora)  |
| Warra: | Bashurreyyii Felidae  |
| Qaccee: | Cifa dhaabatoo Acinonyx  |
| Sanyii: | **Amaaqeexa *A. jubatus  |

 |
| Moggasa magaslamee |
| "Acinonyx jubatus" (Linnaeus, 1758) |
|   |

Amaaqeexa
**Amaaqeexa** hoosistuu Itoophiyaa keessatti argamudha .

## Maalummaa saayinsaawaa bineensichaa

Yeroo ammaa kana cita qaccee Cifa dhaabbatoo (Acinonyx) keessaa Amaaqeexaa qoftu jiradha. Miseensonni cita qaccee isaa yeroo dheeraaf badan biroo lafee irraa adda baafamaniiru.
# Kaazaakistaan

|  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
|  |
| **Ballina** | km² |
| **Baayyina ummataa** | () |
| **Tuuta'insa ummataa** | /km² |
| **Faaruu** |  |
| **Koodii lakkoofsa bilbilaa** | + |

**Kaazaakistaan** biyya odolaarraa hundoofte kan Eshiyaa bahaatti argamtu.

|  |
| --- |
| **Eshiyaa**     |
| **Giddu-galeessa Eshiyaa**
 |
Kaazaakistaan • Kirgistaan • Uzbeekistaan • Taajaakistaan • Tarkimeenistaan | **Eshiyaa Bahaa**
 | Kooriyaa Kaabaa • Kooriyaa Kibbaa • Jaappaan • Mongooliyaa • Chaayinaa |
| **Eshiyaa Dhihaa**
 |
Armeeniyaa • Azarbaajan • Baahireen • Ji'oorjiyaa • Iraan • Iraaq • Isiraa'el • Joordaan • Kuweet • Libaanon • Omaan • Kaataar • Sa'ud Arabiyaa • Siiriyaa • Tarkii • Yaman • Yunaayitid Arab Imireetis | **Eshiyaa Kibba Bahaa**
 |
Birunaay • Tiimor Bahaa • Filiippiinsi • Indoneeshiyaa • Kamboodiyaa • Laa'os • Maleeshiyaa • Maaynamaar • Singaappoor • Taayilaand • Veetinaam |
| **Eshiyaa Kibbaa**
 |
Afgaanistaan • Baangilaadish • Buutan • Indiyaa • Maaldivsi • Neeppaal • Paakistaan • Sirii Laankaa | **Eshiyaa Kaabaa** |
Raashiyaa |
# Babbaqaqiinsa Lafaa

Suuraa saatalaayitii babaqaqinsa gammoojjii Taklamakan keessatti mul'ate . Rigeewwan halluu qaban lamaan (bitaa gadii fi mirga gubbaa) duraan sarara walitti fufiinsa qabu tokko uumuu turan, garuu sochii fault irratti addaan ba’aniiru.
**Babbaqaqiinsi** addaan tarsa’uu qaama lafaati. Lafti wal irraa foxoqee/citee dalga yookiin shaffaaxa walirraa siquu qaama lafaati. Qaamni lafaa kan wal gadidhiisu humnoonni faallaa wal irraa baqatan qaama lafaa irratti yoo dhiibbaa uuman ta’a. Bakkaa siquun qaama lafaa yookiin kattaa kun naannoo sarara baqaqaatti kan raawwatamuudha. Sababa babaqinsaatiin teessuma lafaa adda addaatu uumama. Fakkeenyaaf babbaqiinsi lafaa yoo uumamu qaamni lafaa jidduu gaarreen wal ilaaloo gamaa-gamanatti dhiisee, lafti gidduu jiru mucucaatee sulula uuma. Sululli qinxamaa guddaan addnuyaa haala kanaan uumame

## Dallaa fannifame fi dallaa miila

Qaamni dhagaa cabaa/babaqabinsaa sanaa olitti argamu **dallaa fannifame**, qaamni dhagaa isa jala jiru immoo **dallaamiila** jedhama
# Paappu'aa Niwuu Giinii

Alaabaa Paappu'aa Niwuu Giinii.
**Paappu'aa Niwuu Giinii** Ardii Ooshiiniiyaan Biyyootaan Meelaaneezhiiyaa keessa jiran keessa biyya akkan baloo fi guddodha. Addunyaa irra biyyaa afaan hedduu itti dabatamu dha. Magaalaan guddittiin Biyyaattii Port Moresby jedhaamtii.
# El Salvaador

| Riippabiliika El Salvaador (Oromoo) |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
|  |
| **Ballina** | km² |
| **Baayyina ummataa** | () |
| **Tuuta'insa ummataa** | /km² |
| **Faaruu** |  |
| **Koodii lakkoofsa bilbilaa** | + |

**El Salvaador**n biyya Ameerikaa Giddu Galeessaa keessa jirtu.