Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Suwiiz Kanaal

Suura Suwiiz Kanaal, kan Saatelaayitiin kaafame, NASA.
Doonii iddoo El Ballaa jedhamee dhaabbatee jiru
**Suwiiz Kanaal**iin dandii harkan midhafame gudda kan dhiha Siinaa Peniinsuulaa (Sinai Peninsula) Ijiipti kessatti argamu dha. Dheerinni isaa 163 km (101 miles) fi ballinni isaa bakka itti qalatutti 300 m (984 ft) ta'a. Daandiin kuni immo Poorti Seyid(Port Seid) Galaana Meditiraaniyaanii keessatti argamu fi Suwiiz(Suez) Galaana Diimaa keessatti argamu jiddu ce'a.

Ijaarsa Suwiiz Kanaal
Suura Suwiiz Kanaal agarsiisu kan 1881 harkaan kaafame.
# Sarara Kaansarii

Kaartaa addunyaa kan sarara Kaansariiagarsiisu
 Hariiroo jallina siqqee lafaa (ε) geengoo tiroopikaalaa fi poolaarii wajjin qabu
**Sarara Kaansarii** ykn **Sarara Kaabaa** ykn **Qarmala** jedhamuunis waamamu yoo ta'u, geengoo Sararran Dagalee kaaba lafa irratti argamu kan Aduun kallattiin mataa irra ta'uu dandeessudha . Kun kan uumamu June solstice, yeroo Hemisfeerri Kaabaa gara Aduutti hamma guddaa ta'etti garagale. Akkasumas halkan walakkaa aduu yeroo Muddee Solstice irratti digrii 90 gadi bu'a . Foormulaa walitti fufiinsaan haaromfame fayyadamuun, geengoon yeroo ammaa 23°26′10.4″ dha. kaaba sarwala irraa fagaatee argama .
# Galaana Diimaa

Galaana Diimaa
**Galaana Diimaa**n (
Afaan Ingiliish: Red Sea) galaana qalla Garba Indiyaa keessatti argamu kan Afrikaa fi Eshiyaa jiddu jiru. Galaana Diimaan kunii kan Garba Indiyaa walitti qabate kibbaan Bab el Mandabii fi Gulfii Eden keessan yoo ta'u, kaaban immoo Peninsulaa Sina'i, Gulf of Aqaba (Gulf of Eilat fi Gulf of Suez (kan gara Kanaalii Suwiiz nama gessu) kessanni. *Ecoregion*iin Galaana Diimaa Global 200 dha.

Kuta Sulula Guddaa hanga ta'e kan qabatu Galaana Diimaan kuni ballina lafa walumaa galatti hanga 174,000 isquweer maayils (isquweer kiilometirii 450,000) yoo qabatu: dheriini isaa maayilisii 1,200 (1,900 km) fi ballina dagalee bakka Galaana Diimaan itti ballatutti argamu maayilisii 190 (300 km) ta'a. Galaana Diimaan dhooqa garaa keessa guddichi jiddu isaatti argamu 8,200 feet (2,500 m) yoo ta'u, avirejjiin dhooqa Galaana Diimaa immo 1,640 feet (500 m) ta'a. Haa ta'u malee bakka dhooqa diddiqa qaban ni jiru; bakkonni kunis binensotta bishaan keessa jiraatanii fi Corals baayyee of keessaa qabu. Galaanni kuni gosa lubbu qabeeyyii lafee dugdaa hin qabne(invertebrate) 1,000 fi kooraalsi(corals) laafaa fi jabbaa ta'an 200 of keessaa qaba. *Galaanni* kuni adunya keessaa fiixee kaaba naannoo tiropikaalitti argama.

Galaana Diimaan adunya keessaa baayyee soogiddaa'aa(soogidda qabaachuun) ta'un beekkama; kuni immo akka bishaan Galaana Diimaa itti maru irra kan ka'e dha. Kunis kan adda ta'e sababa hurka(evaporation) fi dhibba qilleensaatti. Sogiddummaan Galaana Diimaa 3.6% hanga 3.8% ta'a.
# Singaappoor

|  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| [[File:|90px]] | [[File:|90px]] |

 |
| [[File:|270px]]

 |
| **Ballina** | km² |
| **Baayyina ummataa** | () |
| **Tuuta'insa ummataa** | /km² |
| **Faaruu** |  |
| **Koodii lakkoofsa bilbilaa** | + |

**Singaappoor** biyya odolaarraa hundoofte kan Eshiyaa bahaatti argamtu.

|  |
| --- |
| **Eshiyaa**     |
| **Giddu-galeessa Eshiyaa**
 |
Kaazaakistaan • Kirgistaan • Uzbeekistaan • Taajaakistaan • Tarkimeenistaan | **Eshiyaa Bahaa**
 | Kooriyaa Kaabaa • Kooriyaa Kibbaa • Jaappaan • Mongooliyaa • Chaayinaa |
| **Eshiyaa Dhihaa**
 |
Armeeniyaa • Azarbaajan • Baahireen • Ji'oorjiyaa • Iraan • Iraaq • Isiraa'el • Joordaan • Kuweet • Libaanon • Omaan • Kaataar • Sa'ud Arabiyaa • Siiriyaa • Tarkii • Yaman • Yunaayitid Arab Imireetis | **Eshiyaa Kibba Bahaa**
 |
Birunaay • Tiimor Bahaa • Filiippiinsi • Indoneeshiyaa • Kamboodiyaa • Laa'os • Maleeshiyaa • Maaynamaar • Singaappoor • Taayilaand • Veetinaam |
| **Eshiyaa Kibbaa**
 |
Afgaanistaan • Baangilaadish • Buutan • Indiyaa • Maaldivsi • Neeppaal • Paakistaan • Sirii Laankaa | **Eshiyaa Kaabaa** |
Raashiyaa |
# Sarara Kaappirikoornii

**Sarari Kaappirikoornii** ykn **Albooli** geengoowwan gurguddoo shanan Sararran dagalee kaartaa lafaa keessaa isa tokkodha . Innis 23 ° 26′ 22′′ kibba Sarwalaa .
# Gaanaa

| *Republic of Ghana* Riippabiliika Gaanaa |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
|  |
| **Afaan Hojii** | Ingiliffaa |
| **Mootummaa** | Riippabiliika |
| **Ballina** | 238 535 km² |
| **Baayyina ummataa** | 27 043 093 (2014) |
| **Tuuta'insa ummataa** | 113/km² |
| **Faaruu** | God Bless Our Homeland Ghana |
| **Koodii lakkoofsa bilbilaa** | +233 |

**Gaanaa** biyya Afrikaa keessa jirtu.

|  |
| --- |
| **Dachee Aafrikaa** |
| Aafrikaa Giddu Galeessaa | Aafrikaa Kibbaa | Aljeeriyaa | Angoolaa | Beeniin | Bootiswaanaa | Burkinaa Faasoo | Buruundii | Chaad | Eeritiraa | Gaabon | Gaambiyaa | Gaanaa | Giinii | Giinii-Bisaa’uu | Ijiipti | Iqu’aatoriyaal Giinii | Itoopiyaa | Jibuutii | Kaameruun | Keeniyaa | Keeppi Verdee | Komoroos | Kootdivo’aar | Laayibeeriyaa | Leesoottoo | Liibiyaa | Maalaawwii | Maalii | Madagaskaar | Mooriishes | Mooritaaniyaa | Moozaambiik | Morookoo | Naayijeeriyaa | Namiibiyaa | Niijer | Riippabiliika Dimookiraatawaa Koongoo | Riippabiliika Koongoo | Ruwaandaa | Sa’o Toomee fi Piriinsippee | Sahaaraa Dhihaa | Senegaal | Seraa Liyoon | Siishelsi | Siwaziilaandi | Somaaliyaa | Sudaan | Sudaan Kibbaa | Tanzaaniyaa | Toogoo | Tuniisiyaa | Yugaandaa | Zaambiyaa | Zimbaabuwee |
# Garba Kibba cabbii

Garba Atilaantiik

**Garbi Atilaantiik** addunyaa keessaa garba guddinaan lammaffaa yoo ta'u, tilmaaman tokko shanaffa fuula lafaa qabata. Maqaan isaa Amantii Giriik irra kan dhufee yoo ta'u, kun jechuun immoo Garba Atilaas jechu dha. Maqaan kuni kan durii yeroo duraaf itti fayyadaman yeroo seenaa Heroodetes" bara 450 DhKD keessatti.

Garba Addunyaan(World Ocean) kan walitti qabatee deemu yoo ta'u, Garbi Atilaantiik immo isaan keessaa tokko. Garba Atilaantiikiin garbi walitti qabatee jiru Garba Arkitiik, Garba Paasifiik ,Garba Indiyaa, fi Garba Kibbaati. Kutaa lafaa fakki **S** keessatti yoo ta'u Americas, Yuurooppi fi Afrikaa jiddu yaa'a. Garbi kuni Kaaba Atilaantiik fi Kibba Atilaantiik jedhamer sarara Equatorial Counter Currentiin tilmaman 8° kaaba latitude kan argamun gargari qoodama.

Garbi kuni dhihaan biyya "Americas" (USA fi Ameerikaa Kibbaa)n kan daangeffame yoo ta'u, kaaba fi kaaba-bahaan Garba Arkitiik irra biyyoota Odoloota Arkitiikii Kanaadaa, Giriinlaandi, Aayislaandi, Izvaalberdi fi Yuurooppin gargari baha. Kan Garba Arkitiik wajjin walitti qabatu jiddu Denmark Strait, Galaana Giriinlaandi, Galaana Noorweeyi, fi Galaana Baarentis keessani. Bahaan garbi kun Yuurooppin, Streetii Jibraalter (straight of Gibralter) fi Afrikaan daangeffama. Kibba-bahan garbi kuni gara Garba Indiyaa seena, kan gargari warra basus sarara 20° East meridian kan Cape Agulhas irra gara Antaarkitiikaa kibba ce'un gargara ba'a. Bulchoonni tokko tokko akka garbi kuni kibba gara keessa Antaartiikaa akka ce'u godhani agarsisanille, kanneen biraa immo akka kibbaan Garba Kibbaan akka daangeffametti agarsiisu. Kibba-dhihaan Drake Passagen Garba Paasifiik wajjin garba kana qabsisa. Dandiin (bishaan) kan naman midhafame jiddu Atilaantiik fi Paasifiikitti argamu ni jira, kunis Kanaalii Panaamaa jedhama. Bishaanotti biraa dhi'eenyatti (itti ananii) argaman ni jiru, kunnis: Galaana Karibiyaan, Gulf of Mexico, Hudson Bay , Galaana Meditiraaniyaan, Galaana Kaabaa (North Sea) fi Galaana Baaltik jedhaman ni jiru.

Parsentii 20% fuula lafa qabachuun, Garba Atilaantiikiin ballinaan Paasifiikitti anne lammaffa irratti argama. Garba qarqara isaa jirran wajjin walitti yoo ida'ame, ballina hanga 106,400,000 square kilometers (41,100,000 square mile) yoo qabattu, isaan malle immo ballina hanga 82,400,000 square kilometers (31,800,000 sq mi) ta'e qaba. Qabiyyeen(volume) bishaan kan garba kana bishaan qarqara jirran wajjin yoo walitti qabame hanga 354,700,000 cubic kilometers (85,100,000 cu mi) yoo ta'u isaan malle immo 323,600,000 cubic kilometers (77,640,000 cu mi) ta'a.

Dhooqni (kessa faggeni) gara keessa garba kana (bishaan qarqarra jirran walitti qabun) "avirejjiin" isaa 3,338 meetira (10,932 foot); yoo ta'u isaan malee immo 3,926 meetira (12,881 ft). Dhooqni yookan keessa fageenyi guddaan garba kana 8,605 meetira (28,232 ft), yoo ta'u kan itti argamus Puerto Rico Trenchitti. Dheerinni dagalee (ballina) garba kana jiddu Biraazil fi Laayibeeriyaatti argamu 2,848 km (1,770 mi) yoo ta'u jiddu United States fi kaaba Afrikaatti 4,830 km (3,000 mi) ta'a, bakka hafaanitti immo jiddu lakkofsa kaneenitti argama.
# Poolaandi

|  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
|  |
| **Magaalaa Guddaa** | Warszawa |
| **Afaan Hojii** | Afaan Poolaandi |
| **Mootummaa** | reppabiliika |
| **Ballina** | 312 696 km² |
| **Baayyina ummataa** | 38 483 957(2014) |
| **Tuuta'insa ummataa** | 123/km² |
| **Faaruu** | **Mazurek Dąbrowskiego** |
| **Koodii lakkoofsa bilbilaa** | +48 |

**Poolaandi** biyya Yuurooppi keessa jirtu.

|  |
| --- |
| **Yuurooppi** |
| Aayerlaandi | Aayislaandi | Albeeniyaa | Andooraa | Armeeniyaa | Beelaarus | Beeljiyeem | Boosniyaa fi Herzegoviinaa | Bulgeeriyaa | Cheekiyaa | Deenmaark | Fiinlaandi | Firaansi | Giriik | Hangaarii | Islovaakiyaa | Isloveeniyaa | Ispeen | Istooniyaa | Iswiidin | Jarmanii | Ji'oorjiyaa | Kirooshiyaa | Kosoovoo | Laativiyaa | Laaksembargi | Liikteenistaayin | Lituheeniyaa | Maqedooniyaa | Moldoovaa | Monaakoo | Mooltaa | Moonteneegroo | Neezerlaandi | Noorwey | Oostiriyaa | Poolaandi | Poorchugaal | Raashiyaa | Romaaniyaa | Saan Maariinoo | Saayippires | Sarbiyaa | Siwiizerlaandi | Tarkii | Vaatikaan | Xaaliyaanii | Yunaayitid Kingidem | Yuukireen |
# Hangaarii

| Hangaarii Magyarország |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
|  |
| **Ballina** | 93 030 km² |
| **Baayyina ummataa** | 9 950 000 (2012) |
| **Tuuta'insa ummataa** | 106,95/km² |
| **Faaruu** | Himnusz |
| **Koodii lakkoofsa bilbilaa** | +36 |

**Hangaarii** biyya Yuurooppi keessa jirtu.

|  |
| --- |
| **Yuurooppi** |
| Aayerlaandi | Aayislaandi | Albeeniyaa | Andooraa | Armeeniyaa | Beelaarus | Beeljiyeem | Boosniyaa fi Herzegoviinaa | Bulgeeriyaa | Cheekiyaa | Deenmaark | Fiinlaandi | Firaansi | Giriik | Hangaarii | Islovaakiyaa | Isloveeniyaa | Ispeen | Istooniyaa | Iswiidin | Jarmanii | Ji'oorjiyaa | Kirooshiyaa | Kosoovoo | Laativiyaa | Laaksembargi | Liikteenistaayin | Lituheeniyaa | Maqedooniyaa | Moldoovaa | Monaakoo | Mooltaa | Moonteneegroo | Neezerlaandi | Noorwey | Oostiriyaa | Poolaandi | Poorchugaal | Raashiyaa | Romaaniyaa | Saan Maariinoo | Saayippires | Sarbiyaa | Siwiizerlaandi | Tarkii | Vaatikaan | Xaaliyaanii | Yunaayitid Kingidem | Yuukireen |
# Liibiyaa

| Haala Liibiyaa |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
|  |
| **Ballina** | 1 759 541 km² |
| **Baayyina ummataa** | 6 541 948 (2015) |
| **Tuuta'insa ummataa** | 3,72/km² |
| **Faaruu** |  |
| **Koodii lakkoofsa bilbilaa** | +218 |

**Liibiyaa** biyya Afrikaa keessa jirtu.

|  |
| --- |
| **Dachee Aafrikaa** |
| Aafrikaa Giddu Galeessaa | Aafrikaa Kibbaa | Aljeeriyaa | Angoolaa | Beeniin | Bootiswaanaa | Burkinaa Faasoo | Buruundii | Chaad | Eeritiraa | Gaabon | Gaambiyaa | Gaanaa | Giinii | Giinii-Bisaa’uu | Ijiipti | Iqu’aatoriyaal Giinii | Itoopiyaa | Jibuutii | Kaameruun | Keeniyaa | Keeppi Verdee | Komoroos | Kootdivo’aar | Laayibeeriyaa | Leesoottoo | Liibiyaa | Maalaawwii | Maalii | Madagaskaar | Mooriishes | Mooritaaniyaa | Moozaambiik | Morookoo | Naayijeeriyaa | Namiibiyaa | Niijer | Riippabiliika Dimookiraatawaa Koongoo | Riippabiliika Koongoo | Ruwaandaa | Sa’o Toomee fi Piriinsippee | Sahaaraa Dhihaa | Senegaal | Seraa Liyoon | Siishelsi | Siwaziilaandi | Somaaliyaa | Sudaan | Sudaan Kibbaa | Tanzaaniyaa | Toogoo | Tuniisiyaa | Yugaandaa | Zaambiyaa | Zimbaabuwee |
# Afrikaa Giddu Galeessaa

| *Ködörösêse tî Bêafrîka République centrafricaine* Afrikaa Giddu Galeessaa |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
|  |
| **Ballina** | 622 984 km² |
| **Baayyina ummataa** | 5 507 257 (2016) |
| **Tuuta'insa ummataa** | 5,8/km² |
| **Faaruu** | E Zingo |
| **Koodii lakkoofsa bilbilaa** | +236 |

**Afrikaa Giddu Galeessaa** biyya Afrikaa keessa jirtu.

|  |
| --- |
| **Dachee Aafrikaa** |
| Aafrikaa Giddu Galeessaa | Aafrikaa Kibbaa | Aljeeriyaa | Angoolaa | Beeniin | Bootiswaanaa | Burkinaa Faasoo | Buruundii | Chaad | Eeritiraa | Gaabon | Gaambiyaa | Gaanaa | Giinii | Giinii-Bisaa’uu | Ijiipti | Iqu’aatoriyaal Giinii | Itoopiyaa | Jibuutii | Kaameruun | Keeniyaa | Keeppi Verdee | Komoroos | Kootdivo’aar | Laayibeeriyaa | Leesoottoo | Liibiyaa | Maalaawwii | Maalii | Madagaskaar | Mooriishes | Mooritaaniyaa | Moozaambiik | Morookoo | Naayijeeriyaa | Namiibiyaa | Niijer | Riippabiliika Dimookiraatawaa Koongoo | Riippabiliika Koongoo | Ruwaandaa | Sa’o Toomee fi Piriinsippee | Sahaaraa Dhihaa | Senegaal | Seraa Liyoon | Siishelsi | Siwaziilaandi | Somaaliyaa | Sudaan | Sudaan Kibbaa | Tanzaaniyaa | Toogoo | Tuniisiyaa | Yugaandaa | Zaambiyaa | Zimbaabuwee |
# Garba Arkitiik

**Garbi Arkitiik**, garba hemisferii kaabaatti argamu yoo ta'u, kan baayyinan argamu garuu kutaa lafaa Arkitiik jedhamu kan fiixee kaabatti argamutti argama. Garbi kun garba addunya hunda irraa xiqqaa yoo ta'u, qallinaanis isa qallicha dha. Dhaabbata Qorannaa Bishaanii kan Addunyaa (International Hydrographic Organization) garba kana akkuma garba addunyaa shanan jalatti walitti-qabullee qorannaan garbaa yeroo baayyee *Galaana Meditiraaniyaanii Arkitiik* yookan salphaatti *Galaana Arkitiik* jedhani waamu, akkasumas akka bishaan xixiqqoo garba Atilaantiik jalatti argamani godhani qoodanii. Garbi Arkitiik bishaan Garba Addunyaa walitti qabamani adeeman keessaa kan fiixee kaabatti argamu dha.

Kutaan baayyen garba kanaa cabbii bishaanin kan marfamee yoo ta'u, kunis kan ta'u ji'otta qabbana yookan immo yeroo tokko tokko ganna guutuu dha. Oo'ii fi soogiddummaan bishaan kanaa waqtiin jijjiirama, kunis yeroo cabbin baqu fi yoo cabbin walitti-qabamu. Soogiddummaan garba kanaa yoo ilaalan avireejjii sogiddummaa shananii irra xiqqaa dha, kunis wanna hurka xiqqaa fi waan bishaan gara alaa yeroo baayyee hin yaaneef akkasumas bishaani qulqulun biraa gara keessaa yeroo bayye waan hin senneefi. Walit-qabami cabbi yeroo ganna hanga parsentii 50% ta'a.

Wikimedia Commons on Garba Arkitiik
# Indoneeshiyaa

|  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| [[File:|90px]] | [[File:|90px]] |

 |
| [[File:|270px]]

 |
| **Ballina** | km² |
| **Baayyina ummataa** | () |
| **Tuuta'insa ummataa** | /km² |
| **Faaruu** |  |
| **Koodii lakkoofsa bilbilaa** | + |

**Indoneeshiyaa**n biyya Eshiyaa bahaatti argamtu. Indoneeshiyaan odolotaarraa kan uummamte yoo taatu walumaagalatti odoloota 17,508 ta'u qabdi.

|  |
| --- |
| **Eshiyaa**     |
| **Giddu-galeessa Eshiyaa**
 |
Kaazaakistaan • Kirgistaan • Uzbeekistaan • Taajaakistaan • Tarkimeenistaan | **Eshiyaa Bahaa**
 | Kooriyaa Kaabaa • Kooriyaa Kibbaa • Jaappaan • Mongooliyaa • Chaayinaa |
| **Eshiyaa Dhihaa**
 |
Armeeniyaa • Azarbaajan • Baahireen • Ji'oorjiyaa • Iraan • Iraaq • Isiraa'el • Joordaan • Kuweet • Libaanon • Omaan • Kaataar • Sa'ud Arabiyaa • Siiriyaa • Tarkii • Yaman • Yunaayitid Arab Imireetis | **Eshiyaa Kibba Bahaa**
 |
Birunaay • Tiimor Bahaa • Filiippiinsi • Indoneeshiyaa • Kamboodiyaa • Laa'os • Maleeshiyaa • Maaynamaar • Singaappoor • Taayilaand • Veetinaam |
| **Eshiyaa Kibbaa**
 |
Afgaanistaan • Baangilaadish • Buutan • Indiyaa • Maaldivsi • Neeppaal • Paakistaan • Sirii Laankaa | **Eshiyaa Kaabaa** |
Raashiyaa |