Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Fuula Dura

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Anaadhufu gara Wikipiidiyaa
Galmee Beekumsaa bilisaa kan namuu gulaaluu danda'u.
Barruu 1,979 Afaan Oromoon |  |

|  |
| --- |
| Tarree Fuula Hundaa · Jijjiirama Dhihoo · Gargaarsa · Barreessuu 4 Adooleessa 2026 |

Mata Duree Har'aa

|  |
| --- |
| **RammaddiwwanMirkanbeekii**
|**Herrega**
|Xiinnaannoo • Fiiziksii
•  Xinsootra(Keemistirii)
Xinjiree
|Xiinannoo
**Mahaandisummaa** • **InformaatiiksiSaayinsii Hawaasaa**
 | Siyaasa
|Category:Seera
 Heera
 Amantii
 | Og-Fakkii
| Og-sagalee
|Ximmadda
|Xinwaadurii
|Dinagdee **Afaan**
||Xinqooqa
|Xinsammuu
**Seenaa**
| **Lafxii**
|**FalaasamaOromo**
Aartii Oromoo • Afaan Oromoo‎ • Ispoortii Oromoo • Nyaata aadaa Oromoo‎ • ‎Ogbarruu Oromoo • Fereersa Oromoo

**Falka**
Matangoo(internet) • Hoji Mahandisaa • Geejjiba • Oomisha • Qonna

**Oromiyaa**
Aanolee Oromiyaa‎ • Godinaalee Oromiyaa • Magaalota Oromiyaa |

**Oromiyaan** kutaalee Itoophiyaa kurnan keessaa tokkodha. Ballina lafa bahaa hanga kibba-dhihaa biyya keessatti 353,632 km² ta'e qabaatee, baayyina uummataa bara 2002 tilmamee hanga miliyoona digdamii-afurii qabdi, kunis ballina lafaa fi baay'ina ummataan biyyaa keessaa tokkofaa ishee tasisaa. Isheenis kan ofii keessa qabduu: kutaa Arsii, Baalee, Harargee, Iluu Abbaa Booraa, Kafaa, Shawaa, Sidaamoo fi Wallagga of keessaa qabdi, Booranaa fi Gujiin Sidaamoo jalatti walitti qabama turan. Magaalaan guddoon Oromiyaa durii Finfinnee yoo taatu, kan ammaa garuu Adaamaadha. Bara booda gaaffii mirgaa sabni Oromoo gaafateen booda gara Finfinneetti deebbite. Magaallan gugguddoon biraa Oromiyaa keessatti argaman Adaamaa, Amboo, Asallaa, Bishooftuu, Dambidoolloo, Fiichee, Gimbii, Gobbaa, magaalaa Jimmaa, Mattuu, Nagallee Booranaa, Naqamtee, Shaashamannee fi Walisoo dha.Barruu saayiinsawaa
Lafjoolee Sirna Biiftuu
(Tbd)Damee

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Poortaalii:Seenaa jireenyaa | Poortaalii:Ispoortii | Poortaalii:Saayinsii | Category:Xin-hawaa |
| **Seenaa jireenyaa** | **Ispoortii'** | **Saayinsii** | Xin-hawaa |
| Poortaalii:Aadaa Oromoo | Poortaalii:Oromiyaa | Poortaalii:Afrikaa |
| **Aadaa Oromoo** | **Oromiyaa** | **Afrikaa** |

Wiikipiidiyaa Afaanota Afrikaa kan Biraatin

Afrikaans ·
አማርኛ ·
Bamanankan ·
Chi-Chewa ·
chiShona ·
chiTumbuka ·
Eʋegbe ·
Fulfulde ·
Gĩkũyũ ·
Hausa ·
Ìgbo ·
isiXhosa ·
Kinyarwanda ·
Kirundi ·
Kiswahili ·
Kongo ·
Lingala ·
Luganda ·
Malagasy ·
Oromoo ·
Sängö ·
seSotho ·
Setswana ·
SiSwati ·
Soomaaliga ·
ትግርኛ ·
Tshivenda ·
Twi ·
Wolof ·
Yorùbá ·
Zulu
**Odeeffannoo Wiikipidiyaa Afaan Oromootin...** |
|  |
# Daraaraa

**Daraaraan**, **Ililliin** ykn **Abaaboon** jedhamuunis kan beekamu, caasaa walhormaataa biqiltoota daraaraa (biqiltoota qoqqoodinsa Angiospermae ) keessatti argamudha. Daraaroonni walnyaatinsa qaamolee biqiltootaa of keessaa qabu – utubduu baala daraaraa guddachaa jiru marsan fi eegu, baaldaraaraa poolineetota hawwatu, fi qaamolee walhormaataa margondola(gametophytes), kan biqiltoota daraaraa qaban keessatti saallubbiyyoo uumu . margondoli dhiiraa, isparsanyii kormaa oomishani, bullaa daraaraa baattubullaa(anther) keessatti oomishame keessatti marfamanii jiru . margondoloonni dubaraa hanqaaquu qaamnaayyeen(carpel) keessatti oomishaman keessa jiru.

Biqiltoonni daraaraa qaban baay’een isaanii bineensota, kan akka kanniisa, bilaachaa, fikkf, irratti kan hirkatan, habaree isaanii daraaraa adda addaa gidduutti dabarsuudhaaf, akkasumas tooftaalee adda addaatiin poolineetota kana hawwachuuf guddataniiru, kunis halluu ifaa, daraaraa mul’ataa, urgooftuu hawwataa fi oomisha neektari dabalata, madda nyaataa poolineetarootaaf ta’u. Haala kanaan, biqiltoonni daraaraa qaban hedduun tajaajila waliif kennan irratti wal-irratti hirkatanii akka ta’aniif poolineetota waliin ta’uun guddataniiru —biqiltichi yoo ilaalle, mala walhormaataa; haala poolineetarii keessatti madda nyaataa.

## Caasaalee Daraaraa

**Utubaa baala daraaraa**: Baala magariisa ala baala daraaraa jiru dha. Daraaraa kichuubalaa irraa ittisuuf gargaara.

**Baala daraaraa:** Halluu ifaa qabu. Halluu fi foolii isaaniitiin ilbiisota ofitti harkisu.

**Qaama kormaa:** Iddoo bullaan daraaraa itti qophaa’u dha. Innis qaama kormaa daraaraa ti

**Utubaa baattuubullaa:** qal’aa dheeraa baattuubullaa utubu dha.

**baattuubullaa**: iddoo poolaniin ykn habareen itti qophaa’u dha

**Simattuubullaa:** Qaama dhalaa gubbaarraa ta’ee kan bullaan daraaraairra qubatu dha.

**Irbirkuu**: Qaama dhalaa kan simattuubullaa utubu dha.

**Manqaaquu**: Dhiita’aa gara jala qaama dhalaa ta’ee hanqaaquu of keessatti kan qabate dha.

**Hanqaaquu**: lubbiyyoo sanyii wal-hormaataa
# Firii

**Firiin** caasaa biqiloota daraaraa keessatti oovaarii irraa guddatuu fi sanyii ofkeessatti baatu dha. Biqiloota akka burtukaanii, abukaadoo, maangoo keessatti nyaataaf oolu dha.