# Donawaa

**Doon-hawaaBaluunaan** yookiin **Donawaan** (Afaan Ingiliffaan: **Spacecraft**), shararrisaa gara hawaa imaluuf ijaaramu yoo ta'u, nama, miya, yookiin meeshaalee qorannoo gara marlaalee cufaatti baatee deema. Maashinoonni tekinooloojii olaanaa kun meeshaalee ciccimoo fi **barbara** (motora) humna guddaa qabuun ijaaraman. Kunis haala qilleensa maleessaa (vacuum), ho'a cimaa, fi dhiibbaa hamaa kan hawaa keessaa dandamachuuf, akkasumas humna harkisa lafaa (gravity) cabsee bahuuf isaan gargaara.

Doon-hawaan qaama murteessaa qorannoo hawaa fi babal'ina tekinooloojii ammayyaati. Erga Doon-hawaan jalqabaa gara hawaatti ergamtee, ilmi namaa waa'ee adunyaa (universe), pilaaneetota, fi urjiilee hubannoo isaa daran guddisuu danda'eera.

## Seenaa Guddina Doon-hawaa

### Jalqabamuu Yaadaa

Yaadni gara hawaa imaluu seenaa dheeraa kan qabu yoo ta'u, irra caalaatti asoosama keessatti mul'ata ture. Guddinni saayinsii fi injineriingii garuu yaad-rimee kana gara dhugoomutti fide. Saayintistoonni akka **Konstantin Tsiolkovsky** (Raashiyaa) fi **Robert Goddard** (Ameerikaa) jaarraa 20ffaa jalqabarra bu'uura tiyoorii roketii kaa'uun "Abbootii Roketii Ammayyaa" jedhamu.

### Dorgommii Hawwaa (The Space Race)

Babal'inni qabatamaan kan dhufe yeroo Waraana Qorraa Ameerikaa fi Gamtaa Sooviyetii gidduutti ture.

* **Sputnik 1:** Onkoloolessa 4, 1957, Gamtaan Sooviyetii **Sputnik 1**, Doon-hawaa (saatalaayitii) jalqabaa, gara hawaatti furguggise. Kunis "Dorgommii Hawwaa" jalqabsiise.
* **Imala Namaa Jalqabaa:** Ebla 12, 1961, Sooviyetonni deebi'anii **Yuri Gagarin** Doon-hawaa *Vostok 1* jedhamuun gara hawaatti erguun, nama jalqabaa hawaa keessa naanna'e isa taasise.
* **Imala Gara Addeessaa:** Ameerikaan *Sagantaa Apollo* jalatti tattaaffii guddaa goote. Adooleessa 20, 1969, Doon-hawaan *Apollo 11* jedhamu imaltoota hawaa (nafoofuulee) sadii baaterek, **Neil Armstrong** fi **Buzz Aldrin** nama jalqabaa Addeessa irra miila isaanii kaa'an ta'an. Kun seenaa ilma namaa keessatti milkaa'ina guddaadha.

### Bara Dorgommii Boodaa

Dorgommii booda, biyyoonni wal-gargaarsaan hojjechuu jalqaban.

* **Darbattuu Hawaa (Space Shuttle):** NASA'n Doon-hawaa deebi'ee fayyadamuun danda'amu kan *Space Shuttle* jedhamu uume. Kunis saatalaayitoota diriirsuu fi suphuu, akkasumas laabiraatoriiwwan hawaa keessatti qorannoo gaggeessuuf oole.
* **Buufata Hawwaa Idil-addunyaa (International Space Station - ISS):** Biyyoonni hedduun (Ameerikaa, Raashiyaa, Awurooppaa, Jaappaan, fi Kaanaadaan) wal ta'uun buufata hawaa guddaa kan lafa irraa naanna'u ijaaran.
* **Bara Haaraa (NewSpace):** Jaarraa 21ffaa keessa, dhaabbileen dhuunfaa kan akka **SpaceX** (kan Doon-hawaa *Dragon* qabu) fi **Blue Origin** gara dorgommii kanaatti seenuun, baasii imala hawaa hir'isuu fi turizimii hawaa jalqabsiisuu irratti hojjechaa jiru.

## Gosa Doon-hawaa

Baluunonni kaayyoo fi akkaataa ijaarsa isaaniitti bakka adda addaatti qoodamu.

### Doon-hawaa Nama Baatu (Manned Spacecraft)

Baluunonni kun nafoofuulee (astronauts) baachuuf kan saxaxamaniidha. Sirna sostaneessaa jireenyaa (life support system) kan qilleensa, bishaan, fi nyaata dhiyeessu qabu.

* **Daasitee Hawaa(Capsule):** Kan akka *Apollo*, *Soyuz* (Raashiyaa), fi *Dragon* (SpaceX).
* **Xiyyaarruuda (Spaceplane):** Kan akka *Space Shuttle*, kan akkuma xiyyaaraa lafa irra qubachuu danda'u.

### Doon-hawaa Nama Maleessa (Unmanned/Robotic Spacecraft)

Irra caalaan baluunotaa nama maleessa kan hojjetan yoo ta'u, lafa irraa too'atamu.

* **Shuffee ykn Marmaartuu (Satellite):** Meeshaa lafa ykn qaama hawaa biroo naanna'u. Kaayyoon isaanii qunnamtii (TV, bilbila, interneetii), sirna argama addunyaa (GPS), qorannoo saayinsii, fi basaasuu loltummaati.
* **Qorattuu Hawwaa (Space Probe):** Meeshaa pilaaneetota, addeessota, astirooyidoota, ykn koomeetota qorachuuf gara hawaa fagoo ergamu. Fakkeenyaaf: *Voyager 1* fi *2* kan sirna soolaarii keessaa bahan.
* **Rooverii (Rover):** Shararrisaa golollee qabu kan fuula pilaaneetii ykn addeessaa irra deemee qorannoo gaggeessu. Fakkeenyaaf: rooveronni NASA kan Maarsii irra jiran.

## Faayidaa fi Gumaacha Doon-hawaa

Tekinooloojiin Doon-hawaa jireenya ilma namaa karaa hedduun fooyyesseera:

* **Hubannoo Saayinsii:** Waa'ee uumama adunyaa, seenaa sirna soolaarii, fi jireenya pilaaneetota biroo irratti argamuu dandeeyii hubannoo bal'aa kenneera.
* **Qunnamtii Addunyaa:** Saatalaayitoonni qunnamtii TV, raadiyoo, fi interneetii addunyaa maratti facaasu. GPSn geejjiba lafaa, qilleensaa, fi galaanaa ni gaggeessa.
* **To'annoo Naannoo:** Jijjiirama qilleensaa, manca'a bosonaa, faalama galaanaa, fi balaa uumamaa kan akka obomboleettii to'achuuf gargaara.
* **Guddina Tekinooloojii:** Tekinooloojiiwwan baluunaaf uumaman hedduun jireenya guyyuu keessatti hojiirra oolaniiru (fkn. meeshaalee yaalaa, kompiitara, fi soolar paanaalii).
* **Ittisa Biyyaa:** Biyyoonni hedduun basaasuu, too'annoo, fi qunnamtii loltummaatiif saatalaayitootatti fayyadamu.

## Rakkoolee fi Qormaata

Imalli hawaa qormaata guddaa qaba:

* **Baasii Olaanaa:** Doon-hawaa ijaaruu fi furguggisuun baasii biliyoonaan lakkaa'amu gaafata.
* **Balaa Teknikaa:** Roketoonni ykn baluunonni sababa rakkoo teknikaatiin kufuu danda'u.
* **Miidhaa Fayyaa Nafoofuulee:** Raadiyeeshiniin hawaa, ulfaatina dhabuun (microgravity), fi kophaa ta'uun fayyaa fi xiinsammuu imaltoota hawaa irratti dhiibbaa geessisa.
* **Xurii Hawwaa (Space Debris):** Saatalaayitoonni moofa'anii fi wantoonni biroo lafa irra naanna'an, baluunota haarawaaf balaa guddaadha.