# Teeknooloojii

Ogumala|  |
| Odeeffannoo Waliigalaa |
| Damee Saayinsii |
Saayinsii Hojirra Olmaa |
| Madda Maqaa |
Giriik: *techne* (ogummaa) + *logia* (qo'annoo) |
| Yaad-rimeewwan Gurguddoo |
| Yaad-rimee Ijoo |
Kalaqa, Fooyya'iinsa, Meeshaa, Mala, Sirna |
| Seenaa fi Ogeessota |
| Ogeessota Gurguddoo |
Archimedes, Leonardo da Vinci, Thomas Edison, Nikola Tesla, Steve Jobs |
| Hojirra Oolmaa fi Walqabatii |
| Faayidaa Hojirraa |
Jireenya salphisuu, Oomishtummaa guddisuu, Wal-qunnamtii, Yaala Fayyaa |
| Dameewwan Walqabatan |
Saayinsii, Injinariingii, Dizaayinii, Dinagdee |

**Teeknooloojiin** ykn **Arni** ykn **Ogumalli** (jecha Giriik τέχνη, *techne*, "aartii, ogummaa, dandeettii harkaa"; fi -λογία, *-logia* irraa) kuusaa mala, dandeettii, adeemsa, fi meeshaalee kan namoonni wantoota oomishuuf, tajaajila kennuuf, ykn kaayyoo isaanii galmaan ga'uuf itti fayyadamanidha. Hiika bal'aatiin, teeknooloojiin bu’aa beekumsa kuufamaa fi hojiirra oolmaa ogummaa, kan oomisha industirii fi qorannoo saayinsii keessatti fayyadamuudha. Innis maashinoota, jijjiirraa (modification), qindaa'ina fi adeemsa namoonni itti fayyaman dabalata. **Injineriingiin** damee saayinsii kan teeknooloojii haaraa qorachuu fi saxaxuu irratti xiyyeeffatuudha.

Teeknooloojiin meeshaa salphaa kan akka billaa dhagaa irraa kaasee hanga kompiitara kuwantamii walxaxaa har'aatti kan hammatudha. Inni bu'uuraan dandeettii dhalli namaa naannoo isaa ittiin too'atuu fi jijjiirudha. Guddinni teeknooloojii seenaa dhala namaa keessatti jijjiirama dinagdee, hawaasummaa, fi aadaa guddaa fidaa dhufe. Jireenyi keenya ammayyaa guutummaatti teeknooloojii irratti kan hundaa'e yoo ta'u, gama hundaan, kan akka wal-qunnamtii, geejjibaa, fayyaa, fi bashannanaa, jireenya keenya salphiseera.

## Seenaa Teeknooloojii

Seenaan teeknooloojii seenaa kalaqaa fi guddina meeshaalee dhala namaati.

### Duree seenaa(Prehistory)

File:Biface en silex de Saint-Acheul (Musée d'archéologie nationale) 2.jpgMeeshaa dhagaa biface, teeknooloojii durii kan adamsaa fi kukkutuuf oolu.
Seenaan teeknooloojii yeroo ilmaan namootaa jalqabaa meeshaaleetti fayyadamuu eegalanitti jalqaba. Kunis adeemsa argannoo fi jijjiirama tirannaa ture. Ilmaan namootaa jalqabaa (hominids) meeshaalee salphaa kan akka dhagaa qara qabu fayyadamuun foon kukkutuuf, lafee cabsuuf, fi muka soofuuf tajaajilaman. Argannoon **ibidda too'achuu** teeknooloojii guddaa kan biraa ture. Ibiddaan nyaata bilcheessuu, hoo'ifachuu, bineensa ofirraa ittisuu, fi naannoo isaanii ibsuu danda'an. Itti fayyadamni meeshaalee seenaa dhala namaa jalqabaa harka caalu keessatti haalaan hin jijjiiramne.

Tilmaamaan waggoota 50,000 dura, itti fayyadamni meeshaalee fi tuuta amala walxaxaa ta’e kan mul’ate yoo ta’u, arki’ooloojistoonni hedduun mul’achuu afaan guutummaatti ammayyaa wajjin walqabatee akka jiru amanan.

### Bara Qarooma Durii

Guddinni qonnaa (Neolithic Revolution) naannoo 10,000 Dh.K.D. dura teeknooloojii keessatti jijjiirama guddaa fide. Namoonni jireenya godaansaa dhiisanii, ganda dhaabbataa uummatanii, midhaan facaasuufi beelada horsiisuu eegalan. Kunis meeshaalee haaraa kan akka maarashaa, haamtuu, fi dhagaa daakuu akka uumaman taasise. Guddinni suphee, shuboo, fi ijaarsaa jireenya hawaasummaa fooyyesse. Kalaqni raawura (wheel) geejjibaa fi fe'umsa salphise. Siyaadatonni gurguddoon kan akka Meesoppottaamiyaa fi Ijiiptii teeknooloojii bishaanii (akka bishaan jallisuu) fi ijaarsaa (akka piraamidii) keessatti sadarkaa olaanaa irra gahan.

### Bara Ayiranii fi Kilaasikaal

Kalaqni sibiila ayiranii baqsuu naannoo 1200 Dh.K.D. dura dhufe, kunis meeshaalee waraanaa fi qonnaa kanneen duraanii caalaa jajjaboo fi qara qaban uumuuf dandeessise. Giriikii fi Roomaa durii keessatti, teeknooloojiiwwan akka ijaarsa bishaanii (aqueducts), daandiiwwan, fi maashinoota salphaa (akka lever fi pulley) dagaagan. Haa ta'u malee, hojii humnaa irra caalaan garbootaan waan hojjetamuuf, guddinni teeknooloojii hojii salphisuu irratti xiyyeeffannoon guddaan hin kennamneef.

### Bara Giddugaleessaa fi Haaromsaa

Bara Giddugaleessaa Awurooppaa keessatti, kalaqni akka farda fe'umsaaf qopheessuu (horseshoe), qotiinsa gadi fagoo (heavy plough), fi buburratorri qilleensaa (windmill) oomisha qonnaa guddisan. Bara Haaromsaa (Renaissance) keessatti, kalaqni maashinii maxxansaa kan Gutenberg bara 1440tti uume, beekumsi saffisaan akka tamsa'u gochuun addunyaa jijjiire. Yeroon kun guddina saayinsii fi teeknooloojii haaraaf karaa bane.

### Warraaqsa Industirii fi Ammayyaa

Motora hurkaa, kalaqa bu'uuraa Warraaqsa Industiriitiif.
Jaarraa 18ffaa fi 19ffaa keessatti, **Warraaqsi Industirii** Biriiten keessatti jalqabee addunyaatti faca'e. Argannoon motora hurkaa (steam engine) kan James Watt fooyyesse, humna maashinii babal'isuun warshaa, geejjiba (baabura, doonii), fi baay'ina oomishaa irratti jijjiirama guddaa fide. Kana hordofee, kalaqni elektirikii, telegiraafii, fi bilbilaa wal-qunnamtii saffisiise.

Jaarraa 20ffaa keessatti, teeknooloojiin saffisa abadan hin mul'anneen guddate. Kalaqni konkolaataa, xiyyaaraa, raadiyoo, televijinii, fi kompiitaraa jireenya dhala namaa guutummaatti jijjiire. Keessattuu, kalaqni taraansistarii fi naannee atoome (integrated circuit) Warraaqsa Dijitaalaa fiduun, kompiitaroonni, bilbilonni harkaa, fi interneetiin akka uumaman taasise.

## Dameewwan Teeknooloojii

Teeknooloojiin dameewwan bal'aa hedduu qaba:

* **Teeknooloojii Odeeffannoo (Information Technology - IT):** Kompiitara, sooftiweerii, interneetii, fi sirna tamsaasaa fayyadamuun odeeffannoo uumuu, kuusuu, fi raabsuu irratti xiyyeeffata.
* **Baayoteeknooloojii (Biotechnology):** Lubbu-qabeeyyii ykn sirna baayoloojii isaanii fayyadamuun oomishaalee fi tajaajila haaraa uumuudha. Fakkeenyaaf, qoricha oomishuu, sanyii midhaanii fooyyessuu.
* **Teeknooloojii Yaala Fayyaa (Medical Technology):** Meeshaalee fi tooftaalee dhukkuba adda baasuu, yaaluu, fi ittisuuf gargaaran of keessatti qabata (fkn, MRI, laayizarii qorichaa).
* **Teeknooloojii Anniisaa (Energy Technology):** Madda anniisaa adda addaa (akka aduu, qilleensaa, niwukilarii) oomishuu, kuusuu, fi raabsuu irratti hojjeta.
* **Teeknooloojii Geejjibaa (Transportation Technology):** Konkolaataa, baabura, xiyyaara, fi dooniiwwan ammayyaa uumuu fi fooyyessuu dabalata.

## Dhiibbaa Teeknooloojii Hawaasa Irratti

Teeknooloojiin hawaasa irratti dhiibbaa poozatiivii fi negaatiivii qaba.

### Dhiibbaa Poozatiivii

* **Jireenya Salphisuu:** Meeshaaleen mana keessaa, geejjibni saffisaa, fi wal-qunnamtiin salphaan jireenya guyyuu keenya salphisaniiru.
* **Fayyaa Fooyyessuu:** Teeknooloojiin yaalaa dhukkuboota duraan nama ajjeesan yaaluu fi umurii dhala namaa dheeressuu dandeessiseera.
* **Oomishtummaa Guddisuu:** Maashinootaa fi otomeeshiniin oomisha industirii fi qonnaa guddisuun, nyaataa fi mi'oonni baay'inaan akka argaman taasiseera.
* **Wal-qunnamtii Addunyaa:** Interneetiin fi miidiyaan hawaasummaa namoonni addunyaa guutuu irraa akka wal-qunnaman, yaada wal-jijjiiran, fi aadaa wal-baratan taasiseera.

### Dhiibbaa Negaatiivii fi Qeeqa

**Qeeqa Teeknoloojii irratti ka'e:** Gama hamma tokko shakkii qaban irratti falaasoonni tokko tokko kan akka Herbert Marcuse fi John Zerzan kan jiran yoo ta’u, isaanis hawaasni teeknooloojii uumamaan mudaa qabu jedhanii amanu. Hawaasni akkasii bu’aan hin oolle bilisummaa fi fayyaa xiinsammuu gatii baasuun yeroo hunda teknooloojii ta’uu akka ta’e yaada dhiyeessu. Rakkooleen gurguddoon:

* **Hojii Dhabdummaa:** Otomeeshiniin fi roobootonni hojiiwwan namoonni duraan hojjetan bakka bu'uun, hojii dhabdummaa uumuu danda'u.
* **Faalama Naannoo:** Industiriin, konkolaataan, fi fayyadamni anniisaa guddaan naannoo faaluu, jijjiirama qilleensaa fiduu, fi qabeenya uumamaa mancaasuu danda'a.
* **Rakkoo Hawaasummaa:** Teeknooloojiin addaan fageenya (isolation), araada miidiyaa hawaasummaa, fi odeeffannoo sobaa (misinformation) babal'isuu danda'a.
* **Nageenya Icciitii (Privacy):** Fayyadamni interneetii fi meeshaalee ammayyaa odeeffannoo dhuunfaa keenyaaf balaa ta'uu danda'a.

## Egeree Teeknooloojii

Teeknooloojiin saffisaan guddachaa jira, egereen isaas tilmaamuuf rakkisaadha. Dameewwan akka **Aartifishaal Intalijensii (AI)**, **Roobootiksii**, **Naanoteeknooloojii**, fi **Baayoteeknooloojii** addunyaa gara fuulduraa keessatti jijjiirama guddaa fidu jedhamee eegama. AI'n dalagaalee namaa kan akka yaaduu fi barachuu ofumaan raawwachuu danda'a. Naanoteeknooloojiin immoo sadarkaa atoomiitti wantoota ijaaruun, qoricha irraa kaasee hanga meeshaalee ammayyaatti warraaqsa fiduu danda'a. Akkuma tilmaama gara fuula duraa hundaatti garuu, teknooloojiin mirkanaa’aa miti.