# Hiyyummaa

Mucaa Indooneezhiyaa Jaakaartaa keessatti balfaan taphachaa jiru .
Dubartii mana hin qabne tokko saree ishee waliin daandii Roomaa irratti
**Hiyyummaan ykn Deegummaan** rakkoo addunyaa walxaxaa fi gadifagoo kan hanqina galii qofa irra darbudha. Haala rakkisaa kan namoonni dhuunfaa, maatiwwan, fi hawaasni qabeenyaa fi carraawwan fedhii bu'uuraa isaanii guuttachuufi jireenya kabaja qabu jiraachuuf barbaachisan itti dhabanidha. Hanqinni kun wantoota akka nyaata madaalamaa, bishaan qulqulluu, mana jireenyaa, tajaajila fayyaa, fi barnoota dhabuu of keessatti hammata.

## Hiikoofi Safartuu Deegummaa

Hiyyummaan waliigalatti gosa gurguddoo lamatti qoodama:

* **Hiyyummaa Gonkaa (Absolute Poverty):** Kun haala nama tokko ykn maatii tokko wantoota jireenyaaf barbaachisan bu'uuraa itti dhabuudha. Baankiin Addunyaa sadarkaa hiyyummaa idil-addunyaa, kan hiyyummaa guutuuf safartuu addunyaa ta'e, kaa'a. Fulbaana 2022 keessa sadarkaan kun guyyaatti nama tokkoof Doolaara Ameerikaa $2.15'tti haaromfame, kunis gatii bara 2017 irratti hundaa'a. Namni sadarkaa kana gadi jiraatu kamiyyuu hiyyummaa cimaa keessa jira jedhamee fudhatama. Safartuun kun sadarkaa hiyyummaa biyyoota gidduutti walbira qabuufi jijjiirama addunyaa hordofuuf gargaara.
* **HiyyummaaSadhataawaa (Relative Poverty):** Hiyyummaan gosa kanaa haala naannoo irratti kan hundaa'uufi sadarkaa jireenyaa giddugaleessaa hawaasa murtaa'e tokko keessa jiruun kan ibsamuudha. Kunis qabeenyi nama tokkoo baayyee murtaa'aa waan ta'eef, amala jireenyaa, aadaa, fi gochaawwan hawaasa isaa keessatti baramaa ta'an irraa akka fagaatu agarsiisa. Fakkeenyaaf, biyyoota guddatan hedduu keessatti, hiyyummaan wal-madaalsisaa galii giddugaleessaa maatii irraa %60 gadi qabaachuu isaatiin safarama.

Hiyyummaan rakkoo garhedduu ta'uu isaa hubachuun barbaachisaadha, ogeeyyiin hedduunis safartuu galii qofa irratti hundaa'uun gahaa miti jedhanii falmu. Hubannoo hiyyummaa baldhaafi guutuu argachuuf, wantoota akka barnoota, tajaajila fayyaa, fi nageenya argachuu illee ilaalcha keessaa galchuun barbaachisa.

### Sababoota Bu'uuraa Hiyyummaa

Sababoonni hiyyummaa garaagaraa fi yeroo baayyee walitti hidhata kan qaban yoo ta'u, kunis marsaa cabsuuf rakkisaa ta'e uuma. Sababoota ijoo keessaa muraasni:

* **Sababoota Dinagdee:** Guddinni hojii daangaa'aa ta'uu, mindaa gad aanaa, fi hojii dhabdummaan sababoota gurguddoo hiyyummaati. Hanqinni carraa dinagdee namoota dhuunfaafi maatiiwwan tasgabbii dhabuu maallaqaa keessatti isaan hidhuu danda'a.
* **Gufuuwwan Hawaasummaa:** Loogiin sanyii, saala, fi sabummaa irratti hundaa'e barnoota, hojii, fi qabeenya argachuu daangessuun, gareewwan moggeeffaman keessatti hiyyummaan akka itti fufu taasisa.
* **Walitti bu'iinsaafi Tasgabbii Dhabuu:** Waraanniifi tasgabbii dhabuun siyaasaa bu'uuraalee misoomaa diiguu, ummata buqqaasuu, fi dinagdee jeequun, miliyoonota gara hiyyummaatti darbuu danda'a.
* **Sababoota Naannoo:** Balaan uumamaa, jijjiiramni qilleensaa, fi manca'uun naannoo jireenya namootaa, keessattuu hawaasa qonna irratti hirkatu, miidhuu danda'a. Baankiin Addunyaa akka tilmaamutti, balaan uumamaa waggaa waggaan namoota miliyoona 26 gara hiyyummaatti dabala.
* **Hanqina Tajaajila Bu'uuraa:** Barnoota qulqulluu, tajaajila fayyaa, bishaan qulqulluu, fi qulqullina naannoo dhabuun sababaafi bu'aa hiyyummaati. Tajaajiloota bu'uuraa kanneen malee, namoonni haala jireenya isaanii fooyyessuun isaaniif rakkisaadha.
* **Bu'uura Misoomaa Dadhabaa:** Hanqinni bu'uuraalee misoomaa akka daandii, riqichaa, fi ibsaa hawaasa addaan baasuun, gabaa, mana barumsaa, fi dhaabbata fayyaa akka hin arganne isaan taasisa.

#### Bu'aawwan Hiyyummaa Kan Fagootti Mul'atan

Miidhaan hiyyummaa guddaafi jireenya nama tokkoo fi hawaasa guutuu irratti dhiibbaa geessisa.

* **Fayyaa:** Namoonni hiyyummaa keessa jiraatan dhibee yeroo dheeraa, hanqina nyaata madaalamaa, fi du'a yeroo isaa hin eegganneef caalaatti saaxilamu. Yeroo baayyee tajaajila fayyaa gahaa hin argatan, akkasumas haala fayyaa isaaniif hin tolletti jiraatu. Dhiphinni hiyyummaa wajjin walqabatu rakkoo fayyaa sammuufis nama saaxiluu danda'a.
* **Barnoota:** Ijoolleen maatii hiyyeessaa keessaa dhufan mana barumsaa deemuun isaanii xiqqaa yoo ta'u, barnootaan hiriyoota isaanii sooressa irraa duubatti hafuu danda'u. Garaagarummaan barnootaa kun carraa hojii isaanii gara fuulduraa daangessuun marsaa hiyyummaa itti fufsiisa.
* **Dhiibbaa Hawaasummaafi Dinagdee:** Hiyyummaan yakka, jeequmsa hawaasummaa, fi mana dhabummaa dabaluu wajjin walqabata. Akkasumas hawaasa keessaa baafamuuf (social exclusion) sababa ta'uu danda'a, kunis namoonni hawaasa isaanii irraa adda akka of baasan godha. Gama dinagdeetiin, sadarkaan hiyyummaa olaanaa ta'e guddina dinagdee suutessuufi baasii hawaasaa dabaluu danda'a.

#### Tooftaalee Hiyyummaa Hir'isuu

Hiyyummaa furuun tooftaa guutuu fi heddu-dimensional kan sababoota bu'uuraa isaa furu barbaada. Tooftaalee bu'a qabeessa ta'an keessaa muraasni:

* **Guddina Dinagdeefi Hojii Uumuu:** Hojii tasgabbaa'aa fi mindaa gaarii qabu uumuun namoota hiyyummaa keessaa baasuuf tarkaanfii murteessaadha. Kunis investimantii bu'uuraalee misoomaa fi deeggarsa dhaabbilee xixiqqaaatiin galma gahuu danda'a.
* **Barnootaafi Dandeettii Gabbisuu:** Barnoota qulqulluufi leenjii ogummaa keessatti invast gochuun namoota dandeettii hojii gaarii argachuufi jireenya isaanii fooyyessuuf barbaachisuun isaan hidhachiisa. UNESCO'n akka tilmaamutti, barumsi waggaa tokkoo galiin nama tokkoo dhibbeentaa 10'n akka dabalu taasisa.
* **Sirna Nageenya Hawaasummaa:** Sagantaaleen akka deeggarsa maallaqaa, gargaarsa nyaataa, fi deeggarsa fayyaa warra rakkataniif gargaarsa battalaa kan kennan yoo ta'u, galii maatii tasgabbeessuuf gargaaru.
* **Dubbartootaafi Shamarraniif Humna Kennuu:** Dubbartootaafi shamarran barnootaafi carraa dinagdeetiin humneessuun hiyyummaa hir'isuu keessatti bu'aa guddaa akka qabu mirkanaa'eera. Dubartoonni yeroo jireenya isaanii irratti to'annoo guddaa qabaatan, fayyaaniifi badhaadhinni maatii fi hawaasa isaanii yeroo baayyee ni fooyya'a.
* **Argama Tajaajila Bu'uuraa Fooyyessuu:** Bishaan qulqulluu, qulqullina naannoo, fi tajaajila fayyaa argachuu mirkaneessuun marsaa hiyyummaa cabsuuf bu'uura.
* **Hammattooma Faayinaansii:** Maayikiroofaayinaansii fi waldaaleen qusannaafi liqii gandaa namoota hiyyummaa keessa jiraniif tajaajila faayinaansii akka argatan taasisu, kunis isaan qusachuu, invast gochuu, fi qabeenya horachuuf isaan dandeessisa.

Xumurarratti, hiyyummaan qormaata walxaxaa fi yeroo dheeraa fudhatu kan mootummoota, dhaabbilee idil-addunyaa, fi hawaasa siivilii irraa tattaaffii walta'aa fi itti fufiinsa qabu gaafatudha. Sababoota bu'uuraa isaa furuufi tooftaalee bu'a qabeessa ta'an hojiirra oolchuun, addunyaa walqixxummaan keessa jiru kan namni hundi carraa badhaadhinaa itti argatu uumuun ni danda'ama.