Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Cabaquu

**Cabaquu** jechuun dandeettii dubbii namni tokko sagaleewwan akka ( s , z , ts, ch ) dogoggoraan sagaleessuuti. Yeroo baay’ee dubbii dogoggoraa kun dubbii ifa hin taane fida. walumaagalattii,cabaquun akka hin beekamnetti ykn akka ifa hin taanetti dubbachuu ykn sagaleessudha.
# Qubee Afaan Oromoo

**Qubeen Afaan Oromoo**, Afaan Oromoo baruuf bu'ura dha. Qubeen kun ka'umsi isaa Laatinii yoo ta'u yeroo ammaatti bal'inaan itti hojjetamaa kan jiru dha. Qubeen Afaan Oromoo qubee guguddaa fi qubee xixiqqaa jedhamuun lamatti qoodama.

## Qubee Guguddaa

Gabateen armaan gadii qubee Afaan Oromoo gurguddaa agarsiisa:

|  |
| --- |
| Qubee gurguddaa |
| A | B | C | D |
| E | F | G | H |
| I | J | K | L |
| M | N | O | P |
| Q | R | S | T |
| U | V | W |  |
| X | Y | Z |  |

Qubeelee armaan olitti barreeffaman alattis qubeen Afaan Oromoo qubee guguddaa warra qubee dachaa ta'a of keessaa qaba. Isaanis:

|  |
| --- |
| Qubee Dachaa |
| CH | DH |
| NY | PH |
| TS | ZY |

Hubachiisa: P, TS, V, Z, fi Zy n sagalee fi jechoota afaan ollaa fi addunyaa biraa irraa ergiffanne. Itti gargaaramuuf akka salphatuuf kan uumame malee sagalee dubbifamaa kanniin Afaan Oromoo keessatti hin argaman

## Qubee Xixiqqaa

Afaan Oromoo qubee xixiqqaa gabatee armaan gadii keessatti agarsiifaman qaba:

|  |
| --- |
| Qubee Xixiqqaa |
| a | h | o | v |
| b | i | p | w |
| c | j | q | x |
| d | k | r | y |
| e | l | s | z |
| f | m | t |  |
| g | n | u |  |

Qubeelee armaan olitti barreeffaman alattis qubeen Afaan Oromoo qubee xixiqqaa warra qubee dachaa ta'an of keessaa qaba. Isaanis:

|  |
| --- |
| Qubee Dachaa |
| ch | sh |
| dh | ts |
| ny | zy |
| ph |  |

Hubachiisa: p, v, z, ts, fi zy n aadaa sabafi sablammii naannoo Oromoo jiraatanii calaqqisiisuuf kan uumamani malee Afaan Oromoo keessa hin jirani. Garuu, jechoota ergissan dhufan waajin, qubeewwan kun amma tokko Afaan Oromoo keessatti hojiirra oolaniiru.

## Qubee Dachaa Saddeettan (8) barreessi

Qubeen dachaa qubee sagalee addaa ta'e, kan qubeewwan digdamii jahan keessa hin jirre of keessaa qabu. Sagalee qubee kanneenii qubeewwan dubbifamaa gara garaa lama walitti fiduun barreeffamu. Qubeewwan dachaan kunniin qubee akka SH, NY ,CH, DH, PH ,KH fi TS ti. Qubeewwan dachaa kanneen keessa qubeen *TS* quboota akka *P*,*V* fi *Z* dabalatee qubee ergifannaa ykn qubee alagaa jedhamanii beekkamu.

|  |
| --- |
| Qubee Dachaa |
| CH | ch | SH | sh |
| DH | dh | TS | ts |
| NY | ny | ZH | zh |
| PH | ph |
| KH | kh |

## Wabii

* Catherine Griefenow-Mewis (2001). A Grammatical Sketch of Written Oromo (Grammatical Analyses of African Languages), Rüdiger Köppe
* Qubbee Afaan Oromoo

Kitaaba Sheek Mahaammad Rashaad Abdullee Carcar
# Beelaarus

| Рэспубліка Беларусь *Respúblika Belarús*  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
|  |
| **Ballina** | 207,595 km² |
| **Baayyina ummataa** | 9 498 700 (2016) |
| **Tuuta'insa ummataa** | 45,8/km² |
| **Faaruu** | Мы, беларусы |
| **Koodii lakkoofsa bilbilaa** | +375 |

**Beelaarus** biyya Yuurooppi keessa jirtu.

|  |
| --- |
| **Yuurooppi** |
| Aayerlaandi | Aayislaandi | Albeeniyaa | Andooraa | Armeeniyaa | Beelaarus | Beeljiyeem | Boosniyaa fi Herzegoviinaa | Bulgeeriyaa | Cheekiyaa | Deenmaark | Fiinlaandi | Firaansi | Giriik | Hangaarii | Islovaakiyaa | Isloveeniyaa | Ispeen | Istooniyaa | Iswiidin | Jarmanii | Ji'oorjiyaa | Kirooshiyaa | Kosoovoo | Laativiyaa | Laaksembargi | Liikteenistaayin | Lituheeniyaa | Maqedooniyaa | Moldoovaa | Monaakoo | Mooltaa | Moonteneegroo | Neezerlaandi | Noorwey | Oostiriyaa | Poolaandi | Poorchugaal | Raashiyaa | Romaaniyaa | Saan Maariinoo | Saayippires | Sarbiyaa | Siwiizerlaandi | Tarkii | Vaatikaan | Xaaliyaanii | Yunaayitid Kingidem | Yuukireen |
# Burtukaana

thumb| Burtukaana shaalii keessaa.

**Burtukaana** (ykn **"birtee**") gosa geeda xiqqaa yeroo hunda magariisa ta’ee fi maatii biqiltoota daraaraa Rutaceae (maatii dhuggoo) keessaa tokko, firii isaa mi’aawaa fi geengoo ta’eef bal’inaan misoomu. Jechi "burtukaana" jedhus firii mataa isaa kan agarsiisu yoo ta'u, firichis quncee halluun isaa arroowa ykn burtukaanawaa irraa kaasee hanga diimaa-burtukaana kan qabu. Fudraa addunyaa irratti bal'inaan biqilan keessaa tokko yoo ta'u, Kibba Baha Eeshiyaa, tarii Chaayinaa ykn Hindii irraa madde ta'a jedhamee amanama.

mukti burtukaanaa yeroo baay’ee gara meetira 10 (miiti 33) ol kan guddatu yoo ta’u, dameewwan hamma tokko qoree fi baala calaqqisaa, luffataa, xibiruu qaban yoo ta’u, yeroo mummuraman urgaa sitraasii amala baasuu qabu. Daraaraan urgooftuu fi adiin yeroo baay’ee tuuta tuuta ta’ee kan baatamu dha. Fuduraan isaa, hesperidium (gosa berry kan gogaa gogaa qabu), akkaataa adda addaatiin geengoo dha. Gogaan alaa (exocarp ykn flavedo) yeroo bilchaatu burtukaana hanga diimaa-burtukaana yoo ta’u, ujummoo zayitaa hedduu kan urgooftuu amala firii kanaaf itti gaafatamummaa qaban of keessaa qaba. Gogaa isaa jalatti laayibariin adii fi ispoonjii (mesocarp ykn albedo) jira. Keessi isaa (endocarp) kutaa kutaadhaan kan qoodame yoo ta’u, yeroo baay’ee veesikilii dhangala’aa 10-15 kan qamadii mi’aawaa fi yeroo baay’ee sanyiiwwan magariisa salphaa, dheeraa hedduu of keessaa qaba.

## Qonnaasaafi Rayaasaa

 burtukaana
Qonni burtukaanaa dinagdee biyyoota hedduu keessatti daldala baayyee guddaadha. Keesattuu biyyoota akka Ameerikaa, biyyoota Meditiraaniyaanii, Rumaaniyaa, Afrikaa Kibbaa, Chaayinaa, fi Awustiraaliyaa akka fakkeenyattii maqaa dhahuun ni danda'ama.

Burtukaanni haala qilleensaa olee gammoojjii(subtrobical) fi ho’aa baddadaree ta’ee fi biyyeen bishaan akka gaariitti yaa’uu fi ifa aduu bal’aa qabu keessatti lata. Biraazil, Ameerikaa (Filooriidaa fi Kaalifoorniyaa), Chaayinaa, Hindii, Meksikoo, Ispeeniifi Masrii dabalatee naannolee addunyaa hedduu keessatti daldalaaf kan biqiludha.

## Dhuftee jechichaa

Bara durii biyyi Poorchugaal jedhamtu burtukaana mi'aawaa gara Bahaatti dhiheessituu ishee guddaa turte. Egaa afaanota hedduu keessatti maqaan firii kanaa ka’umsa sanarraa kan dhufedha. jedhee fudhate. fakkeenya:

* Afaan Arabaa - Burtuqaal
* Faarsi - poortegihil
* Turkii - Poortakaal
* Afaan Azarbaajaan - Poortaajaal
* Giriik ammayyaa - Portokali

Jedhama. Garuu afaanota baay'ee keessatti jechi isaaf jedhu afaan Sanskrit "naranga" irraa kan dhufedha; Jecha biraatiin, " Ilippaa Chaayinaa " ykn "ilippaa warqee" burtukaana agarsiisuuf fayyadamu. Jechi Afaan Oromoojis jechicha afaan amaraa kan ergifatee yoo ta'u Jechii birtee jedhu immoo jecha oromdurii waan halluu keelloo qabu ibsuuf kan fayyaduufi looga booranaan burtukaana jechuudha.
# Bacawwii

Suuraa Busaa —gosa dhukkuba daddarbaa
**Bacawwiin** tishuuwwan qaama orgaanizimii tokkoo wantoota dhukkuba -fidan weeraruudha. Dhukkubni kun kan dhufu wantoonni weerartootaa baay’achuu isaaniiti. Akkuma baay'achaa deemaniin sunkii(toxins) uumuun tishuuwwan keessummeessituu ni miidhu . **Dhukkubni bacawwii**, 'dhukkuba daddarboo' ykn 'dhukkuba bocoo' jedhamuunis kan beekamu, dhukkuba bacawwii irraa maddudha.

## Dhukkuboota daddarboo beekamoo

### Dhukkuboota baakteeriyaan dhufan

* Dhukkuba Darayoo sombaa - *TB* jedhamuunis ni waama .
* horrii bubonic
* Qakkee (Pertussis) - *qufaa gogaa* jedhamuunis ni waama
* qurcii

### Dhukkuboota vaayirasiin dhufan

* AIDS / HIV
* Dhukkuba tiruu B
* Pooliyoo
* dufkaka
* Infuleenzaa - *utaalloo* jedhamuunis ni waamama .
* COVID-19

### Dhukkuboota fangasiitiin dhufan

* Afaffaa
* roobbii
* Dhukkuba Kirpitookookoosii jedhamu
* Dhukkuba Kaandiidaa
* Miila atileeti

### Dhukkuboota maxxannee ykn dhortuu irraan dhufan

* Dhukkuba busaa (bokee buusaa) .
* Shiistoomiyaasiisii
* Dhukkuba Chaagaas

### Dhukkuboota pirootiiniin dhufan

* Prions pirootiinota akka dhukkuba daddarboo ta’anii hojjetanidha.

### Dhukkuboota daddarboo hedduudhaan dhufan

Infeekshiniin tokko tokko yeroo adda addaatti wantoota daddarboo adda addaatiin kan dhufudha. Fakkeenyaaf, garaacha tokko tokko baakteeriyaa irraa kan dhufudha. Gariin ammoo vaayirasiin kan dhufudha.

* Garaa kaasaa
* sombeessaa
* qomjalloo

Kun tarree baayyee gabaabaa dha. Dhukkuboonni infekshinii fi sababoota biroo irraa dhufan hedduutu jiru: dhukkuboota beekamoo .
# Makoo Tuutotaa

A **makoo** B
A fi B’n tuutota yoo ta’an tuutni miseensota A yookiin B yookiin miseensota A fi B keessa jiranii tuuta A **makoo** B jedhama. Mallattoo A B, “A **makoo** B’’ jedhama.

Fakkeenya:

* {1, 2} ∪ {Diimaa, Adii} ={1, 2, Diimaa, Adii}
* {1, 2} ∪ {1, 2} = {1, 2}
* C {1, 3, 5, 7} fi D {2, 4, 6, 8} yoo ta’an, C D {1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8}

Dhudhaalee Makoo Tuutaa

* A ∪ B = B ∪ A.
* A ∪ (B ∪ C) = (A ∪ B) ∪ C.
* A ⊆ (A ∪ B).
* A ∪ A = A.
* A ∪ ∅ = A.
* A ⊆ B yoo A ∪ B = B ta’e qofa.
# Yuutubii

**Yuutubiin** marsariitii jalqabaa suursagalee kompiitara irratti agarsiisuu danda'uudha . Marsariitii kana link armaan gadii tuquun ilaalaa.

## Marsaariitti

*  irratti kan argamu