Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Afrikaa Dhihaa

Afrikaan Dhihaa jechuun naannawa Afrikaa Lixaa jechuudha. Naannoo Afrikaa Lixaa akka ibsa

```
Mootummoota Gamtoomanitti  biyyoota 17 dha. Isaanis: Beeniin,  Burkiinaafaasoo, Keeppi Verdee, Gaambiyaa, Gaanaa, Giinii, Giinii-Biisaawu, Ayivoorii Koosti, Laayibeeriyaa, Maalii, Mooriitaaniyaa, Niijer, Naayijeeriyaa, Seenegaal, Seeraaliyoon, Toogoo, Seenti Heelenaa,  Aseenshinii fi Tiriistaan Daa Kuuniyaa
```

Baay'inni ummata Afrikaa Dhihaa bara 2018tti miiliyoona 381 tilmaamame. Akka 2017tti dubartii 189,672,000 fi dhiira 192,309,000 dha. Naannichi baay'ina ummataafi diinagdeedhaan guddina ariifachiisaa ardii Afrikaa keessatti agarsiisaa jira.
| Bal'ina
= 5,112,903 km²
(1,974,103 sq mi) ( 7ffaa )
| Baay'ina Ummataa
= 381,202,440 (2018 tilm.)
( 3ffaa )
381,981,000 (dubartii:
189,672,000; dhiira:
192,309,000 (2017 tilm.)
| Tuuta'insa ummataa

```
= 49.2/km² (127.5/sq mi)
```

| Mootummaa
= Afrikaa Dhihaa
| Biyyoota
= Biyyoota birmaduu (11)
Beeniin
 Burkiinaafaasoo
Keeppi Verdee
Gaambiyaa
Gaanaa
Giinii
Giinii-Biisaawu
Ayivoorii Koosti
Laayibeeriyaa
Maalii
Mooriitaaniyaa
Niijer
Naayijeeriyaa
Seenegaal
Seeraaliyoon
Toogoo
Seenti Heelenaa, Aseenshinii fi Tiriistaan Daa Kuuniyaa bulchiinsa Ingiliziiti.
# Garba Indiyaa

Garba Indiyaa
**Garbi Indiyaa** bishan addunyaa keessatti argaman keessaa guddinaan sadaffaa yoo ta'u, kan qabatui parsentii 20% lafa ni ta'a. Garbi kuni kaaban Kibba Eshiyaa (Indian subcontinent walitti daratte jechu dha, maqaan kuni immo maqaa garbi irraa moggaafame), dhihaan immo Peninsulaa Arabaa fi Afrikaan, bahaan immoo Peninsulaa Malese, Odola Sundaa fi Awustireliyaan, kibban immo Garba Antaartikiin (kan Antartide jedhamu) daangeffamee argama. Garba Addunyaan kan walitti qabate yoo ta’u garbi kuni Garba Atilaantiik irra sarara 20° baha Meridian kan Cape Agulhas irra kibba ce’un kan gargari ba’u yoo ta’u Garba Paasifiik irra immo sarara 147° baha meridiyaaniin gargara ba’a. Garbi kuni dheerina (dagalee) hanga 10,000 km fiixee Kibba Afrikaa fi Awustireliyaa yoo qabatu, Galaana Diimaa fi Golfo Persico walitti ida’amun ballina hanga 73,556,000 km² ta’e qaba.

«Volumiin» garba kana 292,131,000 km³ dha. Odoloonni xixiqqoon fiixe galaana kanaatti argamu. Biyyonni Odola ta’an kan garba kana keessatti argaman: Madagaaskaar (kan durri Rippabiliikii Madagaaskaar jedhamu, kan addunyaa keessaa Odola guddinaan afraffaa ta’e), Komoroos, Siishelsi, Maaldiivis, Mooriishes, fi Sirilaankaa dha. Indoneeshiyaa garba kana daangessiti. Garbi kuni karaa daldalaa jiddu Eshiyaa fi Afrikaa jiddutti kan argamu waan ta'eef bakka wal-dhabii baayyee ta'eera. Haa ta’u malee guddina garba kanaa irraa kan ka’e biyyi tokkollee lafa Odola garba kana keessatti argamu yeroo baayyeef qabachu hin dandenye ture. Ta'us jalqaba bara 1800ffatti Yunaayitid Kingidem lafa galaana kana marsu baayyee qabachu dandeessee jirti. Waraana Addunyaa II irraa jalqabe garbi kuni Indiyaa fi Awustireliyaan qabame.
# Kooriyaa Kaabaa

| 조선민주주의인민공화국 Rippabliikii Dimokraatawaa Ummataa Kooriyaa |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
|  |
| **Magaalaa Guddaa** | Piyoongiyaang |
| **Afaan Hojii** | Afaan Kooriyaa |
| **Ballina** | 120 540 km² |
| **Baayyina ummataa** | 24 895 000 (2013) |
| **Tuuta'insa ummataa** | 98,3 km² |
| **Faaruu** | 애국가 |
| **Koodii lakkoofsa bilbilaa** | +850 |

**Kooriyaa Kaabaa** biyya odolaarraa hundoofte kan Eshiyaa bahaatti argamtu.

|  |
| --- |
| **Eshiyaa**     |
| **Giddu-galeessa Eshiyaa**
 |
Kaazaakistaan • Kirgistaan • Uzbeekistaan • Taajaakistaan • Tarkimeenistaan | **Eshiyaa Bahaa**
 | Kooriyaa Kaabaa • Kooriyaa Kibbaa • Jaappaan • Mongooliyaa • Chaayinaa |
| **Eshiyaa Dhihaa**
 |
Armeeniyaa • Azarbaajan • Baahireen • Ji'oorjiyaa • Iraan • Iraaq • Isiraa'el • Joordaan • Kuweet • Libaanon • Omaan • Kaataar • Sa'ud Arabiyaa • Siiriyaa • Tarkii • Yaman • Yunaayitid Arab Imireetis | **Eshiyaa Kibba Bahaa**
 |
Birunaay • Tiimor Bahaa • Filiippiinsi • Indoneeshiyaa • Kamboodiyaa • Laa'os • Maleeshiyaa • Maaynamaar • Singaappoor • Taayilaand • Veetinaam |
| **Eshiyaa Kibbaa**
 |
Afgaanistaan • Baangilaadish • Buutan • Indiyaa • Maaldivsi • Neeppaal • Paakistaan • Sirii Laankaa | **Eshiyaa Kaabaa** |
Raashiyaa |
# Hoo'iyyaa

**Teempireecharri( hoo'iyyaa)** agarsiiftuu hamma anniisaa ho’aa qaamni tokko kuufatu yoo ta’u, akkasumas agarsiisa sochii suuddowaati, ibsama herregaan walqixxaattoo anniisaa sochii molakiyuulota ykn atoomota qaama tokkoo fayyadamuun argachuun ni danda’ama. Yuunitiiwwan(safartoo) hamma ho'aa safaruuf gargaaran hedduun jiru, kanneen akka gullantaa keelivinii, Gulantaa seentigireedii /seelishiyesii/, fi ho’i safartuu wanti tokko hammam ho’aa ykn qorraa akka ta’e kan agarsiisu yoo ta’u, kallattii dabarsoo ho’aa ofumaan murteessa, garuu hojii dhama’uun dabarsuu ni danda’ama kallattii faallaa ta’een.

## Yuunitii ykn safartoo/bikkuu ho’aa

* **Kelviin** safatrtoo sirna idil-addunyaa **SI** 'n fudhate yoo ta’u, safartoo damee saayinsii irratti bal’inaan itti fayyadamnudha. Yoo pirooppoorshinii ho'aa shallaguu barbaadne fayyadamnuu dha.
* seelshiyesii ( gulantaa seelshiyesii ) madaaltoo ijoo jireenya keenya guyyaa guyyaa keessatti biyyoota addunyaa irra caalaan itti fayyadamaniidha.
* Faareenhaayitiin istaandaardii Ameerikaa ti.
* Teempireecharri dhugaaa Kelvin dha .

## dandeettii ho’aa

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
Dandeettiin ho’aa baay’ina wanta tokkoo yoo safarame, dandeettiin ho’aa j hamma ho’aa teempireechara yuunitii ulfaatina tokkoof digrii tokkoon guddisuuf barbaachisudha. Fakkeenyaaf, ho’a bishaanii digrii Kelviin tokko ol kaasuuf, kiiloo tokkoof hamma ho’aa 4186 joules nu barbaachisa .

 Safartuun ho'aa yeroo qorraa ho'a safaruuf iskeelii seentigireedii qabu -17 digrii seentigireedii dha
#### jijjiirama

|  | Seelshiyaasii irraa | gara Seelshiyaasitti |
| --- | --- | --- |
| F | [°F] = [°C] x 9 ⁄ 5 + 32 ta’a | [°C] = ([°F] − 32) x 5 ⁄ 9 |
| Kelviin | [K] = [°C] + 273.15 ta’a | [°C] = [K] − 273.15 ta’a |
| Rankin | [°R] = ([°C] + 273.15) x 9 ⁄ 5 | [°C] = ([°R] − 491.67) × 5 ⁄ 9 |
| Delisle | [°De] = (100 − [°C]) x 3 ⁄ 2 ta’a | [° C ] = 100 − [°De] x ⁄ 3 ta’a |
| Niwutan | [°N] = [°C] x 33 ⁄ 100 ta’a | [°C] = [°N] x 100 ⁄ 3 ta’a |
| Reaumur | [°Ré] = [°C] x 4 ⁄ 5 ta’a | [°C] = [°Ré] x 5 ⁄ 4 ta’a |
| Romer | [°Rø] = [°C] x 21 ⁄ 40 + 7.5 | [°C] = ([°Rø] − 7.5) x 40 ⁄ 21 ta’a |

### Tiyoorii sochii gaazii

 Dhiibbaa teempireechara gaazii irratti qabu hubachuun ti’ooriidhaan ti’oorii sochii gaazotaa irraa ibsamuu danda’a
 Giraaphii dhiibbaa fi ho’a gidduutti gosoota gaazota sadii.
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
## Wabiiwwan
# Booroonii

Booroon
**Boorooniin** ( *Boron* ) gabatee elementoota keessatti, iddoo bu'een keemikaalaa B dha. Lakkoofsi suddawaa isaa 6 dha.Boorooniin gariin sibiila hidhoo koovaaleentii uumuuf fedhii cimaa qabuudha. Elementiiwwan garee 3A kanneen biroo irraa adda ta’ee, boorooniin amaloota sibiilaa dhugaa hin agarsiisu. Haala oksideeshinii +3 kan qabu yoo ta’u, albuudota akka booraaksii (Na2B4O4) fi keernaayitii keessatti uumamaan argama. Boorooniin jabinaafi ho’a dandamachuu olaanaa waan qabuuf faayibargilaasii, qulqulleessituu fi walnyaachistoota niwukilaraa keessatti faayidaa qaba. Akkasumas guddina biqiltootaaf maaykiroonuutiriyeetii barbaachisaa dha.
# Eeshiyaa Bahaa

Eeshiyaa Bahaa
**Eeshiyaan Bahaa** naannoo baha Eeshiyaatti argamtuudha. Eeshiyaa Bahaa keessatti biyyootni argaman Chaaynaa, Jaappaan, Mongooliyaa, Kooriyaa Kaabaa fi Kooriyaa Kibbaati. Biyyootni beekkamti hin qabne kan akka Hong Kong fi Taayilaandis keessatti argamu. Biyyootni kun sabaan(ijaan) walfakkaatu.

## Wabii