Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Godina ho'aa

Kaartaa addunyaa naannoo intertiroopikaalaa kan bifa diimaatiin calaqqise qabu
Naannoowwan addunyaa qilleensa tropical qaban .
**Godinni ho'aa ykn lafoowwaan** naannoo lafxaawaa sarwala(mudhilafaa) marsee jiru kan agarsiisu yoo ta’u, sararoota dagalee guddaa lamaatiin kan daangeffame: Qarmaala 23.5° Kaabaa fi alboola 23.5° Kibba irratti. Naannoo kun ho’a wal irraa hin cinne, sadarkaa lubdaneessuummaa ol’aanaa, fi haala qilleensaa adda ta’ee fi jireenya namootaa fi sirna naannoo isa keessa jiruu irratti dhiibbaa uumuun kan beekamu dha.

### Daangaa fi Amaloota Lafxaawaa

Godinni lafoowwaa tilmaamaan %40 lafa kan uwwisan yoo ta’u, Awurooppaa fi Antaarktikaa irraa kan hafe kutaalee ardii hunda kan hammatudha. Naannolee Ameerikaa Kibbaa, Afrikaa, Eeshiyaa, Awustiraaliyaa fi odola lakkoofsa hin qabne Galaana Paasifikii fi Hindii keessa jiran kan hammatedha. Naannoowwan beekamoo lafoowwaa keessa jiran Bosona roobaa Amaazoon, Qorii Koongoo, Gammoojjii ho'aa Sahaaraa fi odola lafoowwaa akka kanneen Kaaribiyaanii fi Kibba Baha Eeshiyaa keessa jiranidha.

Naannoo kana keessatti yoo xiqqaate waggaatti al tokko Aduu sirrii mataa waan jirtuuf, dheerina guyyaa fi anniisaa aduu walfakkaatu irratti jijjiirama xiqqaa fida.

Haalli qilleensaa lafoowwaa (gammoojjaawaa) akka waliigalaatti waggaa guutuu ho'aa yoo ta'u, giddu galeessaan ho'i 20°C hanga 30°C (68°F hanga 86°F) gidduutti argama. Haa ta’u malee, roobaafi jiidhinni garaagarummaa guddaan waan jiruuf, haala qilleensaa tiroopikaalaa gosoota gurguddoo sadiitti akka ramadamu taasisa:

1. **Bosona naannoo mudhiilafaa (Af)**:
	* Naannoo sarwalatti kan argamu yoo ta'u, waggaa guutuu rooba cimaa roobaatiin kan beekamudha.
	* Fakkenyaaf: Qorii Amaazoon, Qorii Koongoo fi kutaalee Kibba Baha Eeshiyaa.
2. **Abaxalloo godina ho'aa (Aw)**:
	* Yeroo jiidhaa fi gogiinsa adda ta’e qaba.
	* Fakkeenyonni: Baha Afrikaa fi kutaalee Hindii.
3. **Gammoojjii ho'aa (BWh)**:
	* Haala ho’aa fi gogaa kan rooba baay’ee xiqqaa ta’e.
	* Fakkeenyonni: Gammoojjii Sahaaraa fi kutaalee biyya Arabaa.

### Labdanessuummaa

Godinni ho'aa lubdanessummaa ajaa’ibsiisaa ta’een kan beekaman yoo ta’u, gosoota biqiltootaa fi bineensota addunyaa %50 ol keessummeessa. Sirnoonni ikoo ijoo kanneen akka:

* Bosona roobaa: Gosoota adda ta’an kan akka Huutuu, abbaa ilkoo, fi suutee Amaazoon keessatti fi kootee Koongoo keessatti argamu.
* Fulukkee Lagaa: Bishaan ho’aa fi gadi fagoo godina ho'aa akka ''Great Barrier Reef'' keessatti argama.
* Saavaanaa fi Lafa Margaa: Bineensota bosonaa beekamoo ta’an kanneen akka arba, leencotaa fi satawwaa deeggaru.

---
# Sararran Gadee

**Sararran Gadee** akkuma sararran Dagalee sararrann yaadaa ennaa ta’an, giloobii fi kaartaa irratti maleefuula lafaa irratti hin argaman. Sararran Gadee Kaabaa gara Kibbaatti yookiin Kibbaa gara kaabaatti kansararamanii argaman yoo ta’an, bantilee irratti waltuqu. Sararran Gadee martinuu gartokkee Korboo(geengoo) guddaa uumu. Sararran Gadee keessaa kan akka ka’umsaatti tajaajilu Piraayim Meeridyaanii(0°) jedhama.Sarara Piraayim Meeridyaanii (0°) irraa gara bahaatti fageenyi jiru 180° fi gara dhihaattis kan jiru180° ennaa ta’u walumaa galatti fiixxeen bahaa fi dhihaa 360° addaan fagaatu. Dheerinni sararran Gadeehundinuu wal qixa. Baldhinni sararran Gadeejidduutti argamu naannoo Mudhii lafaatti baldhaafi akkuma gara bantii Kaabaa fi Kibbaatti dhiyaataadeemaniin walitti dhiphachaa deemu. Fageenyisararran Gadee jidduutti argamu digridhan yoosafaramu, Sararran Gadee fageenya gara bahaafi dhihaatti sarara Piraayim Meeridyaanii (0°)irra argamu shallaggii yerootiif tajaajila guddaakennu.Sararri Meeridyaanii guddicha (Giriinwich Meeridiyaanii) (0°) biyya Gaanaa Magaalaa Akraakeessa qaxxaamuruun biyya Ingilizii Londonkeessa fulla’a. Sararri Piraayim Meeridiyaaniiqaama lafaa bahaa-dhihatti bakka gurguddoowal qixa ta’an lamatti qooda. Faayidaan sararranGadee Sararran Dagaleetiin walitti qindeeffamuunargama bakka, naannoo, magaalaa fi biyya tokkooibsuu fi shallagii yeroo beekuudhaaf gargaaru
# Hawaa

**Hawaan ykn duwwaani** iddoo bal’aa, daangaa hin qabne ykn eegallii fi dhuma hin qabne kan wantoota (jajjaboo, dhangala’aa fi gaazii) of keessatti hammate dha. Hawaa guutummaatti arguun hin danda'amu. Baqaa killensaa lafaa ala ta'ee fi Ona(vaccum) kanta'eedha.

## Dabalataaf:

* Hawaa
* Urjilee
* Gurmuu urjiilee
* Ruuda
* Karaa waraabessaa
* Sirna Biiftuu
* bakkallee
* Meerkurii
* Bakkalcha
* Lafa
* Goofoo
* Ejabulaa
* Saatarniii
* Yuuraanis
* Neeptuuniin
* Bungulkattaa
* Qorsaa
* Qaanqorsaa
# Sochiin Maraamarto

Ispheerii waa’ee siiqqee tokkootti naanneffatu (naanna’u).
**Sochiin Maraamarto** sochii qaamni tokko siiqqee dhaabbataa qaama isaatiirratti maruun taasisuudha. Fakkeenyaaf, Sochii lafti siqqee ofii irratti martu, Sochii lakkooftuu sa’aatii, sochii balballi yommuu banamuufi cufamu uumamuufi kanneen kana fakkaataniidha., siiqqee Maraamarto jedhamuun beekama.
# Seeres (lafjoo cuggee)

**Seerees** (mallattoo: )

Diyaameetiriin ishee 950km. Teempireecharri dirra seerees −105° C.

Pilaaneetii diwaarfii aduutti hiiqxee argamtuudha.

* Addeessa hin qabdu.
* Altokko aduurra naanna’uuf waggoota 4.6 itti fudhata.
* Lafjoo xixiqqaa yeroo jalqabaaf Doonii hawaa keessa adeemuun daawwatamteedha.
* Seerees sakondii tokkotti hanga ishee keessaa 6kg sababa hurkaatiin dhabdi.
* Hanga sabbata astirooyidii keessaa tokko sadaffaa gumaachiti
# Juupitaar

Lafjoo Ejabula
**Juupitaarii** ykn **Ejabulli** (mallattoo: ) lafjoo ruuda xurree Aannannoo keessatti argamti .Pilaaneetiin kun aduu irraa 5ffaa (shanaffaa) fi guddinaan tokkooffaa dha. Lafjoolee akkaa Meerikurii, Veenusii, Lafaa fi Maarsii durfamtee jiru . Duuba isaanii

irratti lafqubellaa(Saturn), Uraanusii, fi Neeptoonii jiru .

lafjoon kun ruuda kana keessa jiran keessaa isa guddaadha. Obonboleettii juuppitariin irra jiru Kan tuqaa diimaa guddicha jedhamu hammi isaa lafa keenya gaha. Juuppitariin lafa 1000 ta'a.Kuusaa gaazii guddaa ta'uun ni amanama. Kunis ulfaatina Qilleensi marsaan juuppitarii 86% haayidiroojiinii, 14% hiiliyeemiifi 1% gadi immo gaasota biroo kanneen akka miteenii (methane), amooniyaa (Ammonia), foosfaayinii (phosphine), bishaan (water), kaarboondaay oksaayidii (CO2) faha of keessaa Kan qabdudha. Inni biraa immoo pilaaneetiin qubeellaa (ring) ofirraa qabdu saatarnii qofa nutti fakkaata ta'a garuu juuppitarii dabalatee yuuraanasii, saatarniifi neeptiyuunii hundu ni qabu. Garuu saatarnii ala kanneen hafan sadan qubeellaa sirritti muldhatu hin qaban.

Ejabulli ji'oota 67 kan qabu yoo ta'u kunis pilaaneetota Sirna Aduu keessa jiran hunda keessaa ji'aan isa jalqabaa taasiseera .Ji'oonni haaraan ammallee argamaa jiru. Haa ta'u malee, ji'oonni gurguddoon afran: Io , Europa , Callisto fi Ganymede.

Ji'i guddaan Gaanimeedii jedhamu Juupitaar caalaa guddaadha . Ji'oota gurguddoo afran yoo filtara idilee fayyadamte arguu dandeessa.

## Wabii

> ASTIROONOOMII BARREESSAAN:- BIINIYAAM DAANI’EEL
>
>
# Tiimor Bahaa

|  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| [[File:|270px]]

 |
| **Ballina** | km² |
| **Baayyina ummataa** | () |
| **Tuuta'insa ummataa** | /km² |
| **Faaruu** |  |
| **Koodii lakkoofsa bilbilaa** | +670 |

**Tiimor Bahaa** biyya odolaarraa hundoofte kan Eshiyaa bahaatti argamtu.

|  |
| --- |
| **Eshiyaa**     |
| **Giddu-galeessa Eshiyaa**
 |
Kaazaakistaan • Kirgistaan • Uzbeekistaan • Taajaakistaan • Tarkimeenistaan | **Eshiyaa Bahaa**
 | Kooriyaa Kaabaa • Kooriyaa Kibbaa • Jaappaan • Mongooliyaa • Chaayinaa |
| **Eshiyaa Dhihaa**
 |
Armeeniyaa • Azarbaajan • Baahireen • Ji'oorjiyaa • Iraan • Iraaq • Isiraa'el • Joordaan • Kuweet • Libaanon • Omaan • Kaataar • Sa'ud Arabiyaa • Siiriyaa • Tarkii • Yaman • Yunaayitid Arab Imireetis | **Eshiyaa Kibba Bahaa**
 |
Birunaay • Tiimor Bahaa • Filiippiinsi • Indoneeshiyaa • Kamboodiyaa • Laa'os • Maleeshiyaa • Maaynamaar • Singaappoor • Taayilaand • Veetinaam |
| **Eshiyaa Kibbaa**
 |
Afgaanistaan • Baangilaadish • Buutan • Indiyaa • Maaldivsi • Neeppaal • Paakistaan • Sirii Laankaa | **Eshiyaa Kaabaa** |
Raashiyaa |
# Laativiyaa

| Riippabiliika Laativiyaa |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
|  |
| **Ballina** | 64 573 km² |
| **Baayyina ummataa** | () |
| **Tuuta'insa ummataa** | /km² |
| **Faaruu** |  |
| **Koodii lakkoofsa bilbilaa** | +371 |

**Laativiyaa** biyya Yuurooppi keessa jirtu.

|  |
| --- |
| **Yuurooppi** |
| Aayerlaandi | Aayislaandi | Albeeniyaa | Andooraa | Armeeniyaa | Beelaarus | Beeljiyeem | Boosniyaa fi Herzegoviinaa | Bulgeeriyaa | Cheekiyaa | Deenmaark | Fiinlaandi | Firaansi | Giriik | Hangaarii | Islovaakiyaa | Isloveeniyaa | Ispeen | Istooniyaa | Iswiidin | Jarmanii | Ji'oorjiyaa | Kirooshiyaa | Kosoovoo | Laativiyaa | Laaksembargi | Liikteenistaayin | Lituheeniyaa | Maqedooniyaa | Moldoovaa | Monaakoo | Mooltaa | Moonteneegroo | Neezerlaandi | Noorwey | Oostiriyaa | Poolaandi | Poorchugaal | Raashiyaa | Romaaniyaa | Saan Maariinoo | Saayippires | Sarbiyaa | Siwiizerlaandi | Tarkii | Vaatikaan | Xaaliyaanii | Yunaayitid Kingidem | Yuukireen |
# Xaaliyaanii

| Xaaliyaanii Riippabiliika |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
|  |
| **Ballina** | km² |
| **Baayyina ummataa** | 60 483 973 (2017) |
| **Tuuta'insa ummataa** | /km² |
| **Faaruu** |  |
| **Koodii lakkoofsa bilbilaa** | +39 |

Xaaliyaanii biyya Yuurooppi keessa jirtu.

|  |
| --- |
| **Yuurooppi** |
| Aayerlaandi | Aayislaandi | Albeeniyaa | Andooraa | Armeeniyaa | Beelaarus | Beeljiyeem | Boosniyaa fi Herzegoviinaa | Bulgeeriyaa | Cheekiyaa | Deenmaark | Fiinlaandi | Firaansi | Giriik | Hangaarii | Islovaakiyaa | Isloveeniyaa | Ispeen | Istooniyaa | Iswiidin | Jarmanii | Ji'oorjiyaa | Kirooshiyaa | Kosoovoo | Laativiyaa | Laaksembargi | Liikteenistaayin | Lituheeniyaa | Maqedooniyaa | Moldoovaa | Monaakoo | Mooltaa | Moonteneegroo | Neezerlaandi | Noorwey | Oostiriyaa | Poolaandi | Poorchugaal | Raashiyaa | Romaaniyaa | Saan Maariinoo | Saayippires | Sarbiyaa | Siwiizerlaandi | Tarkii | Vaatikaan | Xaaliyaanii | Yunaayitid Kingidem | Yuukireen |
# Dhagaa gati jabeessa

Garee dhagaa gati jabeessaa fi walakkaa gatii guddaa qabu—kan hin muramnee fi fuula kan qaban—kan ( *sa’aatii bitaa gubbaa irraa gara sa’aatii* ) moogaa, durrii cuqulissa sinteetikii hin muramne, durrii diimaa, dooqa hin muramne, fi tuuta kiristaala ametistii dabalatee.
**Dhagaan gati jabeessi** baalcii albuudaa kan yeroo murame tolchame jomora ykn faaya biroo hojjechuuf itti fayyadamnuudha.Haa ta’u malee, dhagaawwan tokko tokko (kan akka lapis lazuli, opal, fi obsidian ) fi darbee darbee meeshaaleen jirtii(orgaanikii) albuuda hin taane (kan akka hurdhii(amber), fi callee ) faayaaf illee kan itti fayyadaman waan ta’eef yeroo baay’ee akkasumas dhagaa gati jabeessa ta’anii ilaalamu. Dhagoonni gati jabeessa baay’een isaanii jajjaboo yoo ta’an, albuudoonni lallaafaa tokko tokko garuu sababa calaqqisaa isaanii ykn amaloota fiizikaalaa biroo gatii miidhaginaa qabaniin faaya keessatti fayyadamu . qaqaluu fi muraasumman amala biroo dhagaa gati jabeessa gatii kennudha.

Merkur
# Dhaha Giriigooriyaa

**Dhaha Giriigooriyaan** Dhaha addunyaa irra caalaan itti fayyadamaniidha. Fulbaana 24 re'ee phaaphaasii wajjin kan jalqabame yoo ta'u, Onkoloolessa 1582tti Phaaphaasii Giriigooriyoos 13ffaan akka fooyya'iinsa, fi bakka bu'aa, kalaandarii Juuliyaaniitti hojiirra oole. Jijjiiramni inni guddaan waggoota utaalcha hawaa haala adda ta'een akka bara kaalaandarii giddu galeessaan guyyoota 365.2425 dheeratu gochuuf ture, kunis waggaa 'tiroopikaalaa' ykn 'aduu' guyyoota 365.2422 kan warraaqsa lafaa naannoo Aduutiin murtaa'utti dhiyeenyaan tilmaama.
# Gaaddiddeessuu Addeessaa

Marsaawwan boodaa gartokkoon ji'aa 17 July 2019 Gloucestershire, United Kingdom irraa fudhatame
**Ji'a dukkanaa'uun** taatee uumammaa kan Gaaddiddeessuun addeessaa kan uumamu yemmuu dacheen gidduu aduu fi addeessaa ooluudhaan ifa aduu irraa dhufu golguun addeessa irra akka hin buune gootuu dha.
# Moozaambik

| *República de Moçambique* *Rippabliikii Moozaambiik* |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
|  |
| **Afaan Hojii** | Poorchugiffa |
| **Ballina** | 799 380 km² |
| **Baayyina ummataa** | 21 284 701 |
| **Tuuta'insa ummataa** | 24,28/km² |
| **Faaruu** | Pátria Amada |
| **Koodii lakkoofsa bilbilaa** | +258 |

**Moozambiik** biyya Afrikaa keessa jirtu.

|  |
| --- |
| **Dachee Aafrikaa** |
| Aafrikaa Giddu Galeessaa | Aafrikaa Kibbaa | Aljeeriyaa | Angoolaa | Beeniin | Bootiswaanaa | Burkinaa Faasoo | Buruundii | Chaad | Eeritiraa | Gaabon | Gaambiyaa | Gaanaa | Giinii | Giinii-Bisaa’uu | Ijiipti | Iqu’aatoriyaal Giinii | Itoopiyaa | Jibuutii | Kaameruun | Keeniyaa | Keeppi Verdee | Komoroos | Kootdivo’aar | Laayibeeriyaa | Leesoottoo | Liibiyaa | Maalaawwii | Maalii | Madagaskaar | Mooriishes | Mooritaaniyaa | Moozaambiik | Morookoo | Naayijeeriyaa | Namiibiyaa | Niijer | Riippabiliika Dimookiraatawaa Koongoo | Riippabiliika Koongoo | Ruwaandaa | Sa’o Toomee fi Piriinsippee | Sahaaraa Dhihaa | Senegaal | Seraa Liyoon | Siishelsi | Siwaziilaandi | Somaaliyaa | Sudaan | Sudaan Kibbaa | Tanzaaniyaa | Toogoo | Tuniisiyaa | Yugaandaa | Zaambiyaa | Zimbaabuwee |
# Jabajjii Gimxaa

Gabatee KHG Hujeessaa giddugaleessaa (Central Processing Unit - CPU) PDP-11
**Jabajjii kompiitaraa** kutaalee fiizikaalaa kompiitaraa, kanneen akka keesii, yuunitii adeemsa giddugaleessaa (CPU), yaadannoo qaqqabummaa tasaa (RAM), hordoffii, hantuutee, kiiboordii, kuusaa daataa kompiitaraa, kaardii giraafiksii, kaardii sagalee, sagalee guddiftuu fi motherboard of keessatti qabata.

### Jabajjii

Jechi Jabajjii jedhu kutaa kompitaraa kan qaqqabamuu danda'u hunda agarsiisa. Sarkiyuutonni, torgii/agarsiisaa, humna dhiyeessituu, Haada, Gabatee cuqoo, maxxansaa, fi hantuutteen isaan kun hundi Jabajii dha.

#### Seenaa Jabajjii Kompitaraa

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Dhaloota jalqabaa (makaanikaalii/elektiroomakaanikaalii) | Kaalkuleeteroota | Pascal's calculator, Arithmometer, diferensi injiinii, Quevedo's analytical machines |
| Meeshaalee saganteeffaman | Jacquard loom, Anaalitikaal injiinii, IBM ASCC/Harvaard Maark I, Harvaard Maark II, IBM SSEC, Z1, Z2, Z3 |
| Dhaloota lammaffaa (vaakiyuum tuubii) | Kaalkuleeteroota | Atanasoff–Berry Computer, IBM 604, UNIVAC 60, UNIVAC 120 |
| Meeshaalee saganteeffaman | Koloosesii, ENIAC, Manchester Small-Scale Experimental Machine, EDSAC, Manchester Mark 1, Ferranti Pegasus, Ferranti Mercury, CSIRAC, EDVAC, UNIVAC I, IBM 701, IBM 702, IBM 650, Z22 |
| Dhaloota sadaffaa (tiraazisterii fi integireetid sarkiyuutii SSI, MSI, LSI) | Meyinfireemii | IBM 7090, IBM 7080, IBM System/360, BUNCH |
| Kompitara miinii | PDP-8, PDP-11, IBM System/32, IBM System/36 |
| Dhaloota Afraffaa (Integireetid sarkiyuutii VLSI) | Kompitara miinii | VAX, IBM System i |
| 4-bit kompitara maayikiroo | Intel 4004, Intel 4040 |
| 8-bit kompitara maayikiroo | Intel 8008, Intel 8080, Motorola 6800, Motorola 6809, MOS Technology 6502, Zilog Z80 |
| 16-bit kompitara maayikiroo | Intel 8088, Zilog Z8000, WDC 65816/65802 |
| 32-bit kompitara maayikiroo | Intel 80386, Pentium, Motorola 68000, ARM |
| 64-bit kompitara maayikiroo | Alpha, MIPS, PA-RISC, PowerPC, SPARC, x86-64, ARMv8-A |
| Kompitara idaatii | Intel 8048, Intel 8051 |
| Kompitara Matayyaa | Kompitara minjaalee, Kompitara manaa, Koyaa, Personal digital assistant (PDA), Portable computer, Tablet PC, Wearable computer |
| Theoretical/experimental
Tiyooriidhaan/yaalirra kan jiru | Kompitara quwaantamii, Kompitara keemikaalaa, DNA Kompitiingi, Kompitara ifaaduu, Spintronics based computer |

#### Mataduree Kan Biraa Kan JabajjiiSuuraa

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Meeshaalee moggaa (naqa/baha) | Naqa | Hantuuttee, gabatee cuqoo, hunda caancalaa(joystick), kaastuu(scanner), webcam, gabatee saxatoo, qaayiyyaa |
| Baha | Torgii, maxxansaa, Hasaasaa(headphone), sagalee guddiftuu |
| Lachuu | Ooftuu baxxee laafaa, Ooftuu baxxee jabaa, ooftuu baxxee ifaadduu, teleprinter |
| Yaa'aa kompitaraa | Fageenya gabaabaa | RS-232, SCSI, PCI, USB |
| Fageenya dheeraa (Cimdaa kompitaraa) | Ethernet, ATM, FDDI |
# Kutaalee Biilalee

Gosoota kutaalee Biilalee:
1. Baallaa
2. Geengoo fi luggee
3. garlamboollee
Herrega keessatti sararoonni **kutaalee biilaalee** jennu bocawwan biilalee geengoo qajeelaa diriiraan yeroo diriirtoo murru argannudha . Sararoonni kun haala biraatiin yeroo hiikaman kutaaleen biilalee sararoota kamiyyuu kan fageenyi isaanii qaatii (focus) fi sararqa(Directrix) irraa reeshiyoo dhaabbataa ta'e of keessatti qabata .

Karaa biraatiin, kutaaleen koonii waggoota 2200 dura nama Giriikii Apollonius Zeperga jedhamu sirnaan qoratameera.

 Mee sararoonni akkamitti akka jijjiiraman akkaataa kallattii fi fageenya qaatii irraa haa ilaallu