# Xin-hawaa

**Balbala'a Arbagaadduu (The Orion Nebula)Xiinurjiin** (Astronomy) damee saayinsii uumamaa isa angafaa fi bal’aa yoo ta’u, qorannoo **qaama samii** (celestial bodies) fi uumama **marlaalee** (universe) guutuu ilaallata. Saayinsiin kun wantoota akka **aduu**, **addeessaa**, **bakkallee** (planets), **urjii**, fi **ruuda** (galaxy) qorachuu irratti xiyyeeffata. Xiinurjiin seera fiiziksii, keemistirii fi herregaa fayyadamuun dhaloota, guddinaa fi dhuma qaamolee samii kanaa ibsuuf yaala. Akkasumas, **rudeessaan** (astronomer) adeemsa uumamaa kanneen akka **dhoohinsa urjii olaanaa** (supernova) fi **uraa gurraacha** (black hole) qorachuun hubannoo dhalli namaa hawaa irratti qabu bal’isa.

Xiinurjiin qorannoo qofa osoo hin taane, hubannoo keenya waa’ee iddoo nuyi **marlaalee** keessatti qabnu nuu kenna. Yeroo dheeraaf dhalli namaa **samii halkanii** (night sky) ilaaluun, sochii **urjii** fi **bakkallee** hordofaa tureera. Qorannoon kunis kalendaara uumuu, qele’aa qonnaa beekuu, fi galaana irra imaluuf baay’ee gargaaraa ture. Har’a, teeknooloojii ammayyaa kan akka **fagiidhoo** (telescope) fi saatalaayitii fayyadamuun, saayintistoonni daangaa beekumsa keenyaa babal’isanii jiru. Xiinurjiin baroota durii kaasee hanga har’aatti saayinsii guddataa dhufe fi ammas iccitii haaraa baasaa jirudha.

Dameen saayinsii kun dameelee xixiqqoo hedduutti kan qoodamu yoo ta’u, isaanis qorannoo **bakkallee**, qorannoo urjii, fi qorannoo **ruuda** of keessaa qabu. Fakkeenyaaf, qorannoon **bakkallooma** (planetology) waa’ee lafaa fi bakkalleewwan biroo sirna biiftuu keessa jiran qorata. Karaa biraatiin, **makaaniksii samii** (celestial mechanics) immoo sochii fi harkisa qaamolee samii gidduu jiru herregaan xiinxala. Xiinurjiin uumama **dhoohinsa guddaa** (Big Bang) irraa eegalee hanga **burkutaa'insa xaanxawaa** (radioactive decay) elementootaa qorachuutti, waan hundumaa hambisa. Kanaafuu, Xiinurjiin furtuu guddaa nuyi ittiin marlaalee keenya hubannudha.

## Madda Jechootaa (Etymology)

Jechi "Xiinurjii" jedhu kun kan dhufe jechoota Afaan Oromoo lama irraa yoo ta'u, isaanis "xiin" (qorannoo ykn beekumsa) fi "**urjii**" (star) kan jedhaniidha. Kanaafuu, hiikni isaa kallattiin "qorannoo urjii" ykn qorannoo hawaa jechuudha. Afaan Giriikii durii keessatti immoo, "astronomia" jechuun "seera urjii" jechuu yoo ta'u, kunis sirnaa fi seera qaamoleen samii ittiin bulan agarsiisa. Yeroo durii, namoonni urjiilee ilaaluun wantoota lafa irra jiran wajjin wal-qabsiisaa turan, kunis boodarra gara saayinsii qulqulluutti jijjiirame. Har'a, jechi kun bal'inaan qorannoo saayinsawaa **qaama samii** hundaaf tajaajila.

Yeroo baay'ee namoonni garaagarummaa "**Xiinurjii**" (Astronomy) fi "**Urjii-lakkaa’uu**" (Astrology) gidduu jiru walitti makuu danda'u. Xiinurjiin saayinsii qabatamaa ragaa fi herrega irratti hundaa'e yoo ta'u, **rudeessaan** (astronomer) hawaa qorata. Faallaa kanaatiin, Urjii-lakkaa’uun amantii ykn ilaalcha **barjii** (astrologer) ta'ee, sochii qaamolee samii jireenya namootaa irratti dhiibbaa qaba jedhee amanuudha. Saayinsii ammayyaa keessatti, Urjii-lakkaa’uun akka saayinsii sobaatti (pseudoscience) ilaalama, yeroo Xiinurjiin immoo fiiziksii fi keemistirii irratti hundaa'a.

Dabalataan, jechoonni akka "Astrophysics" (Fiiziksii Hawaa) fi "Astronomy" yeroo tokko tokko wal-jijjiirraa tajaajilu. Haa ta'u malee, garaagarummaa xinnoo qabu; Xiinurjiin bakka, sochii, fi ifa qaamolee samii kan safaru yoo ta’u, Fiiziksiin Hawaa immoo amala fiizikaalaa fi keemikaalaa isaanii qorata. Fakkeenyaaf, Fiiziksiin Hawaa adeemsa **gamisama niwukilaaraa** (nuclear fusion) keessa aduu jiru ykn haala uumama **uraa gurraacha** (black hole) xiinxala. Har’a garuu, rudeessitoonni hedduun beekumsa fiiziksii waan fayyadamaniif, jechoonni kunniin wal-keessa seenanii jiru.

## Seenaa (History)

### Bara Durii (Pre-historic)

Bara durii keessa, dhalli namaa **samii halkanii** ilaaluun, **tuuja** (constellations) fi sochii qaamolee samii adda baafachuu jalqaban. Isaanis **addeessaa** fi **aduu** hordofuun yeroo qonnaa, yeroo bokkaa, fi yeroo ayyaanaa murteessaa turan. Fakkeenyaaf, sirni Gadaa Oromoo keessatti, **Urjii-lakkaa’uun** iddoo guddaa kan qabu yoo ta'u, kunis yeroo fi waqtiilee beekuuf tajaajilaa ture. Dhagoonni dhaabbatoo fi boci adda addaa iddoo hedduutti argaman, namoonni durii **xurree aduu** (ecliptic) fi sochii urjiilee sirriitti beekuu isaanii agarsiisu. Beekumsi kun afaaniin daddarbaa kan ture yoo ta’u, bu'uura saayinsii har'aatiif dhagaa bu'uuraa kaa'eera.

### Bara Kalaasikaalaa (Classical)

Bara Giriikii fi Roomaa durii, Xiinurjiin gara sadarkaa herregaatti guddatee ture, garuu ilaalchi yeroo sanaa **Dache-handhuurawaa** (Geocentric) ture. Ilaalchi kunis, lafti handhuura marlaalee ti, **aduu**, **addeessaa**, fi urjiileen hundi lafa irra naanna'u jedhee amana ture. Ptolemy, hayyuun Giriikii, kitaaba isaa "Almagest" jedhu keessatti **jeema** (orbit) planetootaa bifa walxaxaa ta'een ibsee ture. Yeroo kana, namoonni **bakkallee** (planets) akka urjii socho'aatti ilaaluun "wandering stars" jedhanii waamaa turan. Haa ta'u malee, yaanni kun sochii **bakkallee** hunda sirriitti ibsuu hin dandeenye, keessattuu sochii gara duubaa (retrograde motion) ibsuuf rakkataa ture.

### Bara Koperinikasii fi Fagiidhoo Jalqabaa

Jaarraa 16ffaa keessa, Nikoolaas Koperinikas ilaalcha haaraa **Adu-handhuurawaa** (Heliocentric) jedhu maddisiisuun seenaa Xiinurjii jijjiire. Akka yaada kanaatti, **aduu**tu handhuura **sirna biiftuu** (solar system) ti, lafa dabalatee **bakkalleewwan** marti aduu irra naanna'u. Boodarra, Gaaliiloo Gaaliilii **fagiidhoo** (telescope) fayyadamuun **baatii maddee** (moonlets) Juupitaar irra naanna'an argachuun yaada Koperinikas deggere. Yeroo kana, Keppler immoo seera **jeema** (orbit) bakkalleewwanii bocuun, bakkalleewwan geengoo guutuu osoo hin taane, bifa killee (elliptical) ta'een aduu akka naanna'an mirkaneesse.

### Ruudaa fi Kosmooloojii

Jaarraa 20ffaa keessa, Edwin Hubble **ruuda** (galaxy) biroo kan akka Andromeda argachuun, **marlaalee** (universe) keenya **Xurree Aannannoo** (Milky Way) qofa akka hin taane mirkaneesse. Qorannoon isaa **marlaalee** bal'achaa akka jiru fi jalqaba irratti **Dhoohinsa Guddaa** (Big Bang) irraa akka uumame agarsiise. Teeknooloojiiwwan haaraan akka **Xiyya-X** (X-ray) fi raadiyoo fayyadamuun, saayintistoonni **dhoohinsa urjii olaanaa** fi **uraa gurraacha** qorachuu danda'aniiru. Har'a, qorannoon Xiinurjii, **suudoo** (particle) xixiqqoo irraa kaasee hanga **gurmolaanaa** (supercluster) gurguddaatti wantoota jiran hunda wal-qabsiisee qorachaa jira.

## Xiinurjii Daawwannaa (Observational Astronomy)

### Mandis-loobilaa (Electromagnetic)

Xiinurjiin daawwannaa irra caalaa ifa fi **mandis-loobilaa** (electromagnetic) qaamolee samii irraa dhufu qorachuu irratti hundaa’a. Mandis-loobilaan kun bifa adda addaatiin kan dhufu yoo ta’u, isaanis Raadiyoo, Inifraareedii, Ifa mul’atu, Altiraavaayoleetii, **Xiyya-X**, fi Gaamaa-reeyiidha. **Fagiidhoo** gosa adda addaa fayyadamuun, rudeessitoonni ifa kana sassaabuun waa’ee ho’a, keemistirii, fi **saffisa** (speed) qaamolee samii ni qoratu. Fakkeenyaaf, **calalxii** (spectroscopy) fayyadamuun ifa urjii tokkoo bittinsuun, elementoota urjii sana keessa jiran beekuun ni danda’ama.

### Astiroomeetirii fi Makaaniksii Samii

Astiroomeetiriin (Astrometry) damee xiinurjii kan bakka fi sochii qaamolee samii sirriitti safaruudha. Kunis fageenya urjiilee beekuuf **halawii** (parallax) fi **parseekii** (parsec) fayyadama. Karaa biraatiin, **makaaniksii samii** (celestial mechanics) immoo humna **harkisa daddeessa** (standard gravity) fi seera Niiwutan fayyadamuun **jeema** (orbit) bakkalleewwanii fi **shuffee** (satellites) tilmaama. Beekumsi kun **ephemeris** (tarramtii urjii) qopheessuu fi imala hawaa (space travel) milkeessuuf baay’ee murteessaadha. Akkasumas, **waliirra bu’uu** (synodic) bakkalleewwanii fi **dhibarkii** (equinox) shallaguuf ni gargaara.

### Daawwannaa Miti-Mandis-loobilaa

Yeroo dhiyoo as, xiinurjiin daawwannaa ifa qofa osoo hin taane, wantoota biroo fayyadamuun hawaa qorachuu eegaleera. Isaan keessaa tokko **niwutiriinoo** (neutrino) yoo ta’u, kunis **suudoo** (particle) baay’ee xiqqaa aduu fi **dhoohinsa urjii olaanaa** irraa dhufuudha. Kan biraan immoo dambalii harkisaa (gravitational waves) yoo ta’u, kunis yeroo **uraa gurraacha** lama walitti bu’an ykn **urjii niwutiroonii** walitti makaman kan uumamuudha. Daawwannaan gosa kanaa iccitiiwwan kanaan dura **fagiidhoo** ifaa qofaan hin mul’anne nuuf saaqeera. Kunis "Multi-messenger astronomy" jedhamee beekama.

## Dameewwan Guddina Qaamaatiin (Subfields by Scale)

### Saayinsii Bakkallee (Planetary Science)

Saayinsiin **bakkallee** (planetary science) ykn **bakkallooma** (planetology), **bakkalleewwan**, **addeessaa**, **bakkallee jaagee** (dwarf planets), fi **qorsaa** (comets) qorata. Dameen kun lafa irraa eegalee hanga daangaa **sirna biiftuu** (solar system) qorachuu kan dabalatuudha. Qorattoonni **baqqala** (albedo) bakkalleewwanii, **qileensa marsaa** (atmosphere) isaanii, fi **siiqqee martoo** (axis of rotation) isaanii xiinxalu. Akkasumas, **sabbata bungulkattaa** (asteroid belt) fi **sabbata kiyuuperii** (Kuiper belt) keessatti argamuun, **bungulkattaa** (asteroid) fi qaamolee xixiqqoo biroo ni qoratu.

### Xiinurjii Biiftuu (Solar Astronomy)

Xiinurjiin Biiftuu (Solar Astronomy) qorannoo **Aduu** (Sun) ykn **Biiftuu** qofa irratti xiyyeeffata. Aduun urjii lafatti dhihoo taate waan taateef, haala **naaniftina** (photosphere), **marsaaduu** (chromosphere), fi **gonfee** (corona) ishee sirriitti qorachuun ni danda’ama. Saayintistoonni **suulaa biiftuu** (solar storm), **dayya’a aduu** (solar flare), fi **wajiija biiftuu** (solar prominence) kanneen qilleensa hawaa irratti dhiibbaa geessisan ni hordofu. Aduun madda anniisaa **sirna biiftuu** waan taateef, hubannoon **baqqaana aduu** (heliosphere) fi **iggata aduu** (heliopause) jireenya lafaaf murteessaadha.

### Xiinurjii Urjii (Stellar Astronomy)

Xiinurjiin Urjii (Stellar Astronomy) dhaloota, guddina, fi du’a **urjii** (stars) qorata. Urjiileen kan uumaman **dumeessaa maddarroo** (molecular cloud) keessatti yoo ta’u, jalqaba irratti akka **urjii duraalaa** (protostar) ta’u. Sana booda, gara **tarmuummee** (main sequence) seenuun waggoota biliyoonaaf **gamisama niwukilaaraa** gaggeessu. Dhuma irratti, urjiileen gurguddoon **dhoohinsa urjii olaanaa** (supernova) ta’uun dhoohu, achiis gara **urjii niwutiroonii** ykn **uraa gurraacha** (black hole) tti jijjiiraman. Qorannoon kun **ifiinsa** (luminosity) fi **calalxii** (spectroscopy) fayyadamuun gaggeeffama.

### Xiinurjii Ruudaa fi Kosmooloojii (Galactic and Cosmology)

Dameen kun **ruuda** (galaxy), **garee ruudaa** (galaxy group), fi **gurmolaanaa** (supercluster) qorata. Nuyi kan jiraannu **Xurree Aannannoo** (Milky Way) keessa yoo ta’u, inni **ruuda margundoo** (spiral galaxy) dha. **Kosmooloojiin** (Physical Cosmology) immoo seenaa **marlaalee** guutuu, **dhoohinsa guddaa** (Big Bang) irraa eegalee, fi **marlaalee ilaalamaa** (observable universe) qorata. As keessatti, yaadiddamni **urjii soboo** (quasar), **anniisaa dukkanaa** (dark energy), fi **wantoo** dukkanaa (dark matter) qorannoo guddaa barbaadu.

## Dameewwan Wal-makaa (Interdisciplinary Subfields)

### Astirookemistirii (Astrochemistry)

Astirookemistiriin qorannoo wantoota keemikaalaa **hawaa** keessatti argamaniiti. Dameen kun molakiyuloota **dumeessaa maddarroo** (molecular cloud) keessa jiran, akkasumas qabiyyee keemikaalaa **qorsaa** (comet) fi **bakkallee** qorata. Keessattuu, bakka **urjii** itti uumamanitti molakiyuloonni akkamitti akka uumaman fi gara sirna biiftuu haaraatti akka darban xiinxala. Argannoon molakiyuloota kaarbonii irratti hundaa'an hawaa keessatti argamuun isaa, maddaa jireenyaa hubachuuf nama gargaara. Kunis saayinsii keemistirii fi xiinurjii walitti fida.

### Astiroobaayoloojii (Astrobiology)

Astiroobaayoloojiin qorannoo jireenyaa **marlaalee** keessatti, lafaan alatti, gaggeeffamuudha. Saayintistoonni damee kanaa haala jireenyaaf mijataa ta'e kan akka **bishaan** dhangala'aa fi **qileensa marsaa** (atmosphere) mijataa qoratu. Isaanis **bakkallee** Mars fi **shuffee** (satellite) Juupitaar fi Saaturn irratti mallattoo jireenyaa barbaadu. Akkasumas, **bakkallee** sirna biiftuu keenyaan ala jiran (exoplanets) kanneen **zonii jireenyaa** (habitable zone) keessa jiran adda baafachuu irratti xiyyeeffatu.

### Kan Biroo

Dameewwan biroo kan akka Astiroofiiziksii (Astrophysics) fi Arkiiyo-astiroonomii (Archaeoastronomy) jiru. Arkiiyo-astiroonomiin seenaa namoota durii fi hubannoo isaan **xiinurjii** irratti qaban qorata. Fakkeenyaaf, ijaarsa durii kan akka Stonehenge ykn piraamidoota **sarwala** (equator) fi **xurree aduu** (ecliptic) wajjin wal-simsiisuun ijaaraman qorata. Kunis aadaa, seenaa, fi xiinurjii walitti fiduun hubannoo guddaa kenna.

## Xiinurjii Ogeessotaa Miti (Amateur Astronomy)

Xiinurjii ogeessotaa miti (Amateur astronomy) jechuun namoota ogummaa xiinurjii hin qabne, garuu fedhii isaaniitiin **samii halkanii** qorataniidha. Namoonni kunniin **fagiidhoo** (telescope) xixiqqoo ykn ija qofaan **tuuja** (constellations), **addeessaa**, fi **bakkallee** ilaaluu jaallatu. Isaanis **calalaqa** (crescent moon) fi **gaadiddeesa’uu aduu** (solar eclipse) hordofuun gammachuu argatu. Yeroo baay'ee, "amateurs" kunniin **qorsaa** (comet) haaraa ykn **dhoohinsa urjii olaanaa** (supernova) argachuu keessatti gahee guddaa taphatu.

Gareen kun yeroo baay'ee **garee xiinurjii** (astronomy clubs) uumuun walitti dhufu. Isaanis **urjii furguggifamoo** (meteors) ykn **urjii silliqqee** lakkaa'uu, fi suuraa **ruuda** (galaxy) fi **balbala’a** (nebula) kaasuu irratti hirmaatu. "Amateurs" tokko tokko meeshaalee ammayyaa fayyadamuun **dhooyfamuu** (occultation) urjii fi bakkallee galmeessu, ragaa kanaas saayintistoota ogeessotaaf kennu. Kanaafuu, xiinurjiin damee saayinsii namni kamiyyuu, ogummaa osoo hin qabaatin, keessatti hirmaachuu danda'uudha.

Hojii isaanii keessatti, **kaartaa urjii** fi **tarramtii urjii** (ephemeris) fayyadamuun bakka **urjii dirree** (field star) fi **ruuda dirree** (field galaxy) itti argaman adda baafatu. Akkasumas, yeroo **dhibarkii fulbaanaa** (September equinox) fi **iggita-aduu** (solstice) kabajuun beekumsa hawaa hawaasa biraatti babal'isu. Fedhiin isaan qaban kun dhaloota haaraa gara saayinsii xiinurjiitti akka dhufan jajjabeessa.