Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Busaa

Busaa
**Busaan** (malaria) dhukkuba daddarbaa kan bayyinaan naannoo *tiroopikii* fi *sab-tiropikii* kessatti ardii Ameerikaa, Eshiyaa fi Afrikaatti argamu. Dhukubni kun tilmaaman hanga ummata miliyoona 400 ta'u wagga tokkotti kan qabu yoo ta'u, ummatta miliyoona 1 hanga 3 ta'an waggaatti ajjeesa. Ummatni dhibeen kun bayyinaan ajjesus ijolle xixiqqoo Sab-Sahaaraa Afrikaatti argamani.

Dhibee busaa kan namarraa namatti dabarsu bookee busaa ishii dhaltuu Anoofeles jedhamuun beekkamtu. Maxxantoonni busaa nama qabsiisan seelii dhiiga diimaa keessatti kan wal horan yoo ta'u kanarraan kan ka'e, busaan hirrina dhiigaa (anaemia), akkasumas mallattoo oo'a qaamaa, qorri namtti dhaga'amuu, of wallaaluu fi du'a fida. Dhibee busaa ittisuuf akka bookeen busaa nama hin hiddine(ciniinne) gochuun barbaachisaa dha. Kana gochuuf agobarrii fayyadamuu, qoricha bookee busaa biifuu, fi bishaan ciise gogsuun fala ta'a.

Dhibeen busaa talaalli hin qabu. Kanarraan kan ka'e, falli inni guddaan akka dhibeen kun nama hin qabne ittisuudha. Qorichi dhukkuba kana ittisu garuu gatiinsaa miyaa waan ta'eef namoonni naannoo busaaf saaxilame jiraatan gatii isaa hin danda'an. Ga'eessota nannoo busaaf saxilame keessa jiraatan baayyeerratti dhibeen kun deddebi'ee itti ni ka'a, akkasumas humni dhibee kana ittisuu isaaniis dadhabaa deema. Dhukkuba kana yaaludhaaf qoricha akka kuniin(quinine) ykn artemisiniin(artemisinin) fayyadamuun kan beekkame yoo ta'u dhibeen busaa garuu yeroodhaa gara yerootti qorichoota kanatti baraa jira.

* Waaʼee Busaa Wanta Beekuu Qabdu
# Foloqa

Tuulii diimaan sababa jijjiirama jiiniiwwan isaa keessatti uumameen daraaraa gartokkoon keelloo agarsiisu
Baayoloojii keessatti **Foloqni** jijjiirama tartiiba niwuukilii asiidii jiinoomii orgaanizimii, vaayirasii ykn DNA kiroomozoomii ala ta'eedha . Jiinoomoonni vaayirasii DNA ykn RNA of keessaa qabu . Foloqni kan uumamu dogoggora yeroo DNA ykn baay’ina vaayirasii, maaytoosii, ykn meeyoosisii ykn gosoota miidhaa DNA irratti geessisan kan biroo (kan akka daayimaroota piriimiidiinii madana altiraavaayoleetii saaxilamuu irraa kan ka’e), isaanis sana booda suphaa dogoggoraaf saaxilamu (keessattuu microhomology-mediated end joining ) keessa darbuu danda’u., yeroo bifa suphaa biroo dogoggora fidu, ykn yeroo baay’ina dogoggora fidu ( translesion synthesis ). Foloqni sababa elementoota jeneetikii socho'aniin kutaalee DNA galchuu ykn haquu irraa kan ka'es ta'uu danda'a .Walumaagalatti Foloqni jijjiirama tartiiba DNA yeroo jaltiinaa uumamuu danda’uudha.Gosoonni foloqa (mutation) haqiinsa, bakka buusa, suuqxii fi dacha’ooma ykn mirroma kan dabalatudha.Foloqni caasaa pirootiinii, dalagaa fi dandeettii orgaanizimii irratti dhiibbaa adda addaa qabaachuu danda’a.Foloqni tokko tokko miidhaa kan geessisu yoo taʼu, kaan immoo giddu galeessa taʼuu ykn faayidaa kan qabu taʼuu dandaʼa.Foloqni garaagarummaa jeneetikiif gumaacha kan godhu yoo taʼu,  jijjiirama tirannaa fiduu dandaʼa.
# Lubdaneessummaa

Fakkeenya heddummina lubbu qabeeyyii fangasii bosona Kaaba Saskatchewan keessatti argamu (suuraa kana irratti, baala aarrii dhagaa fi moosii ni jiru ).
Lubdaneessummaa jechuun gosoota biqiloota fi bineensota bosonaa iddoo murtaa'aa tokkoo ykn addunyaa irrattii jedhu baayinaa fi gosa sanyii orgaanizimootaa kan ibsu dha. Sadarkaalee addaa addaatti ilaaluun ni danda’ama. Isaanis: daneessummaa dhalmaya (genetic diversity) sanyii tokko keessatti, sanydaneessummaa(species diversity) baayina sanyii adda addaa, fi daneessummaa ikolojikaalaa (ecological diversity) addaaddummaa sirnakkoo keessaa fi gidduutti.
# Micirjirtii

Xiinjiree keessatti, micirjirtiin (Afaan ingilifaan :organism) qaama lubbuuqabuu kamiyyuu kan amaloota jireenyaa bu’uuraa kanneen akka guddinaa, walhormaataa fi kulkulfannaa kakaaftuu kennuu danda’u jechuudha. Orgaanizimoonni bifa adda addaatiin argamuu danda’u, micirjirtiiwwan baaqlubbiyyoo shifaawoo kan akka baakteeriyaa fi pirootozoo irraa kaasee hanga orgaanizimoota danlubbiyyoo qaban walxaxaa kan akka biqiltootaa, bineensotaa fi fangasii.

Micirjirtiiwwan gurmaa’ina lubbiyyoo isaaniitiin kan beekaman yoo ta’u, kunis pirookaariyootii yookiin yuukaariyootii ta’uu danda’a. Micirjirtiiwwan pirookaariyootii kan akka baakteeriyaa wirmaata adda ta’ee fi orgaaneelota biroo sabaga haguugame hin qaban. Gama biraatiin, biqiltoota, bineensota, fangasii fi pirootiistota dabalatee micirjirtiiwwan yuukaariyootii seelii niwukilasii dhugaa fi orgaaneloota addaa adda addaa qaban.

Orgaanizimoonni naannoo isaanii waliin walitti dhufeenya uumuun, anniisaa fi qabeenya adeemsa jireenya isaanii itti fufsiisuuf argatu. Gosa adda addaatiin ramadamuu kan danda’an yoo ta’u, tokkoon tokkoon isaanii amala addaa fi uumama jeneetikii mataa isaanii qabu. Orgaanizimoonni bakka jireenyaa adda addaa fi bakka ikoloojii adda addaa keessatti jiraachuu fi guddachuufis madaqfamuu bal’aa agarsiisu.

Qorannoon orgaanizimootaa fi wal-nyaatinsa isaanii xiinjiree jedhamuun kan beekamu yoo ta’u, dameewwan xixiqqaa adda addaa kanneen akka xiinneefka, xiinbiqila, maaykiroobaayoloojii fi xiinnaannoo kan hammatedha. Orgaanizimootaa fi adeemsa baayoloojii isaanii hubachuun walxaxiinsa jireenyaa fi addunyaa uumamaa hubachuuf barbaachisaa dha.
# Moggaasa (Nomenclature)

Lubbu- qabeeyyiin iddoo garagaraatti, afaan adda addaatiin maqaa adda addaa qabu. Fakkeenyaaf, Maqaan namaa afaan Oromootiin Nama yommuu jedhamu, afaan Amaaraatiin “Sewu”, afaan ingilifaatiin immoo “Human” jedhama, afaan biroon biyya birootti immoo maqaa biroo qabaachuu danda’a. Kun immoo irratti waliigaluuf rakkisaadha. Maqaan orgaanizimiin tokko iddoo adda addaatti maqaa adda addaan waamamu maqaa naannoo jedhama. Kanaafuu, rakkoo kana hambisuuf addunyaa irratti orgaanizimiin tokko maqaa tokkoon akka waamamuuf maqaa saayinsaawaa moggaasuun barbaachisaadha. Fakkeenyaaf, maqaan saayinsaawaa namaa addunyaa irratti Hoomoo saappiyaansii (Homo sapiens) jedhamuun beekama. Maqaan saayinsaawaa jechoota lama ofkeessaa qaba. Isaanis, maqaa qaccee fi maqaa sanyii ti. Fakkeenyaaf, maqaan saayinsaawaa namaa addunyaa irratti “Hoomoo saappiyaansii” jedhamuun beekama. Maqaan inni jalqabaa maqaa qaccee orgaanizimiin sun keessatti argamu mul’isa. Maqaan inni lammaffaan immoo maqaa sanyii mul’isa. Moggaansi maqaa kun **moggaasa maq-lamee (binomial nomenclature)** jedhama. Namni yeroo jalqabaaf orgaanizimoota akkaataa walfakkeenyaafi garaagarummaa isaaniitiin ramaddii gaggeessuun moggaasa maq-lamee mogaase Kaarloos Liinas (1707 – 1778 ALA jiraate) jedhama. Innis kana irraa kan ka’e abbaa taaksonoomii jedhamee waamama. Addunyaa irratti orgaanizimii tokko maqaa tokkoon mogaasamuun akka waamamu Saayintistoonni addunyaa irratti waliigalaniiru.

Seerota mogaasa maqaa saayinsaawaa Maqaan saayinsaawaa orgaanizimootaa maqaa qacceefi maqaa sanyii ofkeessaa qaba. Qubeen jalqabaa maqaa qaccee, qubee guddaan yoo eegalu maqaan sanyii immoo qubee xiqqaan barreeffama. Fakkeenyaaf, Hoomoo saappiyaasii kan jedhu keessatti ‘Hoomoo’n qubee guddaan kan jalqabe yoo ta’u, ‘saappiyaansii’n immoo qubee xiqqaan barreeffama. Kompiitaraan yeroo barreeffamu imoo itaalikii (Hoomoo saappiyaansii) ta’a. Yommuu harkaan barreeffamu garuu kophaa kophaatti jala sararama (Hoomoo saappiyaansii).
# Anaatoomii

Mondino dei Liuzzi, *Anathomia*, 1541
**Anaatoomin(Xin-Qaama)** damee Baayoloojii kan caasaa bineensotaa fi qaama isaa qoratudha; anaatoomii namaarraa adda baasuf maqaa biraa zuutoomii (zootomy) jedhamunis niwaammama. Dameesaa isa tokkoon, anaatoomin qorannaa ulfaa fi anaatoomii wal-dorgomsiisaa wajjin wal qabata, kunimmoo deebi'ee baayoloojii ivoluushunii fi filoojenii wajjin walqabata. Anaatoomin namaa saayinsii fayyaa kan bu'uura fi barbaachisaa ta'an keessaa isa tokko.

## Mataa (head)

* Face Fuula
* Ear Gurra
* Eye Ija
* Mouth Afaan
	+ Lips Hidhii
	+ Tongue Arraba
* Nose Funyaan
* Hair dabbasaa
* Eyebrow Nyaara
* Beard Areeda

## Qaama (Body)

* Neck Morma
* Shoulder Ceeku
* Arm Irree
* Hand Harka
	+ Palm Ganaa
* Finger Quba
* Fingers quboota
	+ Thumb Abudduu
	+ Nails Qeensa
* Chest Qoma
	+ Breast Harma
* Stomach Garaacha
* Heart onnee
* Leg Luka
* Foot/Feet Faana/miilla
* Ribs Cinaacha
* Heart Onnee

Back  Duyda
Hip Mudhii
Bladder Afuuffa Jaw A’oo
Blood Dhiiga Kidney Kalee
Bone Lafee Knee Jilba
Brain Sammuu Liver Tiru
Elbow Ciqilee Thigh Sarbaa
Fist Tontoommi Waist Mudhii
Lung Somba
Skin Gogaa

## Wabii

|  |
| --- |
| {{{Maqaa}}} |
|  |
|  |
|  |  |
# Fiiziyoloojii(xinqaama)

Fakkii zayitaa kan Claude Bernard, abbaa fiiziyoloojii ammayyaa, barattoota isaa waliin agarsiisu
**Fiiziyoloojiin ykn Xinqaama ykn Qor-dalagqaamaa** damee Xin-jiree, akkaataa  lubbu qabeeyyii  adeemsa baayoloojii isaanii adda addaa itti dalagaan qorachuu irratti xiyyeeffata. Sirnoonni, qaamonni, gummeewwan fi lubbiyyoowwan micirjirtii tokko keessa jiran adda addaa akkamitti akka waliin dalaaguun madaalqa(homeostasis) ofii eeguu fi dalagaawwan jireenya itti fufsiisuu dandeessisan qorata. Haala fiiziyoloojii namaa keessatti adeemsa akka hargansuu, marsaa dhiigaa, bullaa’insa nyaataa, meetaabolii, walhormaataa fi hubannoo miiraa qorachuu of keessatti qabata. Qorannoon fiiziyoloojii wal-nyaatinsa molakiyuulota, lubbiyyoo fi sirna qaamolee gidduu jiru dabalatee malawwan adeemsa kana jalatti argaman hubachuuf kan akeekedha. Akkasumas adeemsi kunniin wantoota akka jeneetikii, naannoo fi dhukkubaan dhiibbaa akkamii akka geessisan qorata. Saayintistoonni mala fiiziyoloojii irratti hubannoo argachuudhaan dalagaalee idilee qaamaa caalaatti hubachuu fi gidduu-galummaa fayyaa eeguu ykn deebisuuf gargaaru qopheessuu danda’u.
# Nadheefa

Ilaalcha salphaa nadheefaa lubbiyyoo
 Caasaa adenosine triphosphate (ATP), giddu galeessa giddugaleessaa meetaabolii anniisaa keessatti
**Nadheefa(Afaan Ingiliizii:** Metabolism**)** jechuun hamma waliigalaa walnyaatinsa kemikaala jiree haala jireenyaa lubbiyyoo micirjirtii tokko keessa jiru eeguu keessatti hirmaatudha. Lubbu qabeeyyiin hundi adeemsa barbaachisoo adda addaa fi wantoota orgaanikii ykn jirtii haaraa oomishuuf anniisaa barbaadu.

Adeemsi nadheefaa guddinaa fi walhormaata keessatti kan gargaaru yoo ta’u, caasaa lubbu qabeeyyii eeguuf gargaara. Micirjirtoonni sababa sochii nadheefaan naannoo naannawa isaaniif deebii kennu. Walnyaatinsi keemikaalaa micirjitii lubbu qabeeyyii keessatti bullaa’insa irraa kaasee hanga geejjibaa wantootaa lubbiyyoo irraa gara lubbiyyoo biraatti uumaman hundi anniisaa barbaada.

Nadheefi yeroo baay’ee bakka lamatti qoodama:

* Diggoo – Adeemsi kun irra caalaa molakiyuulota jirtii gurguddoo gara molakiyuulota xixiqqootti caccabsuu keessatti hirmaata. Adeemsi nadheefaa kun anniisaa gadhiisa.
* **ljaarsoo** – Adeemsi kun irra caalaa mirreewwan (compounds) wantoota salphaa lubbiyyooleen barbaadan irraa ijaaruu ykn oomishuu keessatti hirmaata. Adeemsi nadheefaa(metaboli) kun anniisaa barbaada, ni kuufatas. nadheefi(metabolism) soorannoo fi jiraachuu dhangaalee nyaataa wajjin wal qabata. Xiin-anniisaa jireen(Bioenergetics)  nadheefi karaa baayookeemikaalaa lubbiyyoo anniisaa itti argatan jechuun ibsa. Wantoota gurguddoo uumamaan keessaa anniisaan sa tokko.

Walnyaatinsi keemikaalaa nadheefaa karaa nadheefaa, ykn marsaalee, akkaa marsaa kirabii . Keemikaalli tokko tarkaanfiiwwan walduraa duubaan fudhatamaniin gara keemikaala biraatti inzaayimoota walduraa duubaan hojjetamaniin jijjiirama.

Sirni nadheefaa micirjirtii tokkoo wantoota kamtu dhangaalee akka ta'anii fi kamtu summii akka ta'e murteessa . Fakkeenyaaf, tambiisoboon tokko tokko akka haayidiroojiinii salfaayidii akka dhangaatti fayyadamu, taʼus gaaziin kun bineensotaaf summii dha. Saffisni meetaabolii, kan maakkii nadheefaa jedhamu, nyaata hammamii orgaanizimiin tokko akka isa barbaachisu, fi akkamitti nyaata sana argachuu akka danda’u irratti dhiibbaa qaba.
# Duguggurmaleeyyii

**Duguggurmaleeyyiin** maqaa waliigalaa bineeldoota lafee dugdaa ykn lafe dugugguruu hin qabneedha. Gareen bineeldoota kun garee bineeldota addunyaa kanarraa adda adda ta'eedha. Bakka hundatti hanga jechuun danda’amutti, gammoojjii ho’aa fi lafa galaanaa gadi fagoo irraa kaasee hanga holqa dukkanaa’aa fi gaarreen olka’oo ta’anitti argamu. Bineensonni duguggurmaleeyyiin sirna donkoo keessoo jabaa hin qaban. Bineensonni duguggurmaleeyyiin hedduun qaama lallaafaa qabu. Haa ta'u malee, isaan keessaa tokko tokko lafee alaa kan eksoskeletoonii ykn donkoo alaa jedhamu kan qaban yoo ta'u, yeroo baay'ee chitiinii irraa kan hojjetame yoo ta'u, kunis qaama keessaa isaanii lallaafaa ta'e eega. Bineensonni lafee dugdaa hin qabne hoo'in-jijjiramoo(cold blooded) waan ta’aniif, ho’a qaama isaanii hin to’atan. Gareen kun raammoo lafaa, ilbiisota, daarabaaftuulee, cilaalluu, sarphaphuu, qurxummii dhoqonee, qeensaanqabduu, harboo, urjiilee galaanaa fi squid of keessatti qabata. murni duguggurmaleeyyii beekamaan miilixinxima , elelloo, annelids, Gogqoreeyyii, raammoo battee, Binidditoo, fi sarphaphuu of keessatti qabata.
# Qurxumcuuquu

**Qurxumcuuquu ykn Kalluna cuuquu(Afaan ingiliiziin:- Shark)** (Tartiiba Olaanaa **Selachimorpha**) gossa qurxummi yoo ta'u skeleton (lafe fi kuta nafa jabba bira) Moogaa guttu kan qabufi akkasumas nafi isaa akka bishaan kessa rakko malle demmu danda'u isaa godha. Kan itti hafurra fudhatanin qurxumargansaa bana shan hanga torba ta'un. Kaluunotni dermal denticles (waan akka ilkanii) gogga isaani irra kan qabani yoo ta'an, kunis akka midhama fi parasite irra gogga isaani eega, kana malle akka fluid dynamics (demma bishaan kessa) salpha isaani ta'u godha. Qurxumcuuqootniilkaan ofiin debi'e biqillu danda'u qabu. Predatorotta (binensotta ajjesani nyattan) nama hin galle adunya kessa Qurxumcuuquun tokko dha, yoo nami isaan hin tuqne, nama yerro bayye hin nyattan. Ummatti tilmamaan wagga tokko kessatti Qurxumcuuquu hanga 26-73 kan ijessani yoo ta'an, Qurxumcuuquun garu wagga tokkotti tilmamman nama hanga shan qofa nyattu. Waan guddan nami Qurxumcuuquu ijessuf "fin" (waan harka fakkattu) isaan qabani kessa fudhachuf yoo ta'u, kuni immo Qurxumcuuquu fin soup gochuf fayyadatama. Haa ta'u male Qurxumcuuquuotti bayyen osoo hin bekkin namotta dinagde qurxummi barbadu jirranin qabamu.

Gossi Qurxumcuuquu garagara kan jirru yoo ta'u, kunis Qurxumcuuquuii diqqa harka ga'u pygmy Qurxumcuuquu kan gossa "Euprotomicrus bispinatus" ta'an kan jalla gallanatti argaman, kan 22 centimetres (nine inches) ga'anii jalqabe hanga whale Qurxumcuuquu, kan gossa *Rhincodon typus* ta'e, qurxumii gudinan tokkoffa ta'e fi kan yoo guddatte tilmaman hanga 12 metres (41 feet) ga'u danda'u jirra. Whale Qurxumcuuquun akkuma great whale, kan nyattu plankton qofa yoo ta'u, akkatan itti nyattus filter feeding jedhama. Bull Qurxumcuuquu, kan gossa *Carcharhinus leucas* ta'e, gossa qurxummi gallan soda qabu, gallana qulqullu (fresh water) fi delta kessa dakkachu danda'an kessa bekkamicha dha.
# Faangasii

**Marqoon ykn commeen** mootummoota lubbuu akkaan adda addaa fi hawwataa ta'an keessaa isa tokkodha. Orgaanizimoonni kun doobana, raacitifi habuuttaa kan hammatan yoo ta’u, sirnannoo, industirii fi qoricha keessatti shoora murteessaa qabu. Fangasiin biqiltootaa irraa haala adda ta’een footosinteesii hin raawwatan; kanaa mannaa, wantoota orgaanikii caccabsuun soorata argatu. Amalli adda taʼe kun uumama keessatti burkutessitoota barbaachisoodha. Maarqoon orgaanizimoota tambidugee(eukaryotic ) yoo ta’an, jechuunis tambii fi caasaa lubbiyyoo walxaxaa qabu. Cicha lubbiyyoo isaanii chitiin kan of keessaa qabu yoo ta’u, biqiltoota cicha lubbiyyoo seeloosa irratti hundaa’e qaban irraa adda isaan taasisa. Maarqoon karaa saleessaafi mit-saleessaa karaa dhukeen kan wal horu yoo ta’u, kunis karaa qilleensaa, bishaanii ykn lubbu qabeeyyii ta’een babal’achuu danda’a.

## Gosoota Faangasii

Faangasiin gareewwan gurguddoo hedduutti ramadamu:

1. **Doobana (Molds**) – Isaan kun fangasiin seel-hedduu kan qaban yoo ta’u, caasaa liilanaawaa(filamentous) tushaa maarqoo (hyphae)jedhaman keessatti guddatanidha. Yeroo baayyee nyaata badaa jiruu fi bakka jiidha qabu irratti argamu.
2. **Raacitii (Yeasts)** – fangasii seel-tokkee, kichuudhaan wal hormaatanidha. Raacitiin daabboo tolchuu, dhugaatii macheessoo tolchuu fi baayooteknooloojii keessatti bal’inaan itti fayyadama.
3. **Habuttaa (Mushrooms)** – Isaan kun qaama firii fangasii murtaa’oo yoo ta’an, yeroo baay’ee bosonaafi maasii keessatti argamu. Mushroomni tokko tokko nyaatamuu kan danda’u yoo ta’u, kaan ammoo summawaa ykn wareersaadha.
4. **Mycorrhizal Fungi** – Maarqooleen kun hundee biqiltootaa wajjin hariiroo leettumsaawaa uumuun soorata xuuxuu keessatti gargaaru.
5. **Pathogenic Fungi** – Maarqoleen tokko tokko nama, bineeldootaafi biqiltoota irratti dhukkuba kan akka mimmi'oo fi waagii midhaan irratti fidu.
# Bara Jalqabbii Yaada Haaraa(Renaissance)

Hayyoota Ateese
Bara qaroomman durii keessatti dhalli namaa yaadota haaraa akka dimookiraasii, rippaablikii, seeraafi bulchiinsaa maddisiisuun itti fayyadamaa akka turan kutaa 7ffaatti boqonnaa afraffaa keessatti barattee jirta. Bifuma walfakkaatuun, dhalli namaa jalqabbi bara haaraatti qaroomman duraan turan dagaagsuun, yaadota haaraa maddisiisuu jalqabe.Yaadni haaraa kunis qaroomman durii irra deebi’un gadi fageenyaan qorachuu, sakatta’uufi xiinxaluu waliin walqabata. Keessattuu qaroomman Giriiko-Roomaa durii gadi fageenyaan qorachuun itti fayyadamuu irratti xiyyeeffata. Haaluma kanaan, xumura jaarraa 14ffaa irraa eegalee, sochiin yaada haaraa biyya Xaaliyaanii keessatti jalqabee, adeemsaan gara biyyoota birootti babal’ate. Walumaagalatti, sochiin kun, warraaqsa ogummoota adda addaa, yaadota saayinsaawaafi kalaqoota hedduu jaarraa 14ffaa irraa hanga jaarraa 16ffaatti raawwataman of jalatti kan hammatudha. Barri sochii yaadota haaraa amaloota gurguddoo hedduu qaba. Isaanis, beekumsa dagaagfachuufi sababa amansiisaatti fayyadamuu ofjalatti qabata. Akkasumas, mirgaafi bilisaan yaada ofii ibsachuu, qo’annoofi qorannoo qaroomman durii irratti taasisuufi gadi fageenyaan yaaduun ofgaafachuu fa’a of keessatti hammata. Dabalataanis, afaan dhalootaa fayyadamuun waan addaa uumuu, barreessuufi waa’ee dhala namaa irratti qo’annoofi qorannoo gadifageenyaan gaggeessuun amaloota isaan gurguddoodha.Haala kanaan, dhallii namaa jiruufi jireenya isaa keessatti dhimmoota hundaaf sababa amansiisaa ta’e dhiyeessuu qaba. Dhimmoonni sababaafi ragaa gahaa hinqabne irra deebi’amanii xiinxalamuu qabu yaada jedhu kan keessummeessudha. Walumaagalatti, baroota Yaadni Haaraa maddan kana keessatti qaroomman Giriiko-Roomaa durii hedduun isaanii irra deebi’amanii qoratamanii jiru. Haaluma kanaan, ogummoota akka halluu dibuufi fakkii kaasuu, ijaarsaafi uumama qaama namaa irratti qorannoon gadifageenyaan gaggeeffameera. Dabalataan, karaa saayinsaawaafi sababa gahaan dhimmoota adda addaa xiinxaluu, yaada bilisaan ibsachuufi barnoota jajjabeessuun dhimmoota bara yaada haaraa keessatti xiyyeeffannoon itti kennamanidha.
# Arkiyaa

**Arkiyaa** ( ) Gartuu Lubbuqabeeyyii baaqlubbiyyoo/seelqeenxee ti. Maaykiroo-orgaanizimoonni kun niwukilasii seelii(wirmaata) waan hin qabneef pirookaariyootii(Wirmaatsoboo) dha . Arkiyaan jalqaba irratti akka baakteeriyaatti ramadaman, maqaa **Arkeebaakteriyaa** ( mootummaa Archaebacteria keessatti ) argate, garuu jechi kun fayyadama ala ta'eera.

Cicha lubbiyyoo isaanii peeptidoolikaanii soboo (pseudopeptidoglycan) jedhama. arkiyaan baay’een isaanii  filatoo haalcimaa(extremophiles) dha.  kana jechuun kanneen bakka jireenyaa lafa irra jiru hunda keessatti jiraachuu  danda’an ni dha. kan baay’ee qorraa/ ho’aa, baay’ee beezawaa(hadhee)/asiidawaa(kiikkoowaa) dhatokko tokko ammoo filatoo haalidilee (mesophiles) ti, bidoolee idilee keessatti argamu. Walhormaanni karaa Addaan bahiinsalamee (binary fission)ta’a. Archaea seenaa jijjiirama tirannaa, jeneetiksii ykn dhaalsanyii, karaa meetaabolii, fi walnyaatinsa cicha seelii & meembraanii seeliitiin baakteeriyaa irraa adda. Arkiyaan tokkollee akka dhibee fiduu namaatti adda baafame hin jiru

 Arkiyaan burqaawwan ho'aa volkaanoo keessatti argaman . Suuraan asitti mul'atu Birraa Girand Prismatic kan Paarkii Biyyoolessaa Yellowstone ti .
# Wirmaat-dhugee

**Wirmaat-dhugeen** lubbu-qabeeyyii niwukilasii(**wirmaata**)fi caamerqaa isaanii membireeniin(**sabagalubbiyyoo**) kan golgamnedha.Pirootozowaan, fangasii, biqiltoonni fi bineeldonni hundi isaanii seelii Wirmaat-dhugee qabu. Isaanis Mandhee Wirmaat-dhugee jalatti ramadamu.
# Wirmaata

**nucleus(wirmaata)** qaama bu’uuraa lubbiyyoo yuukaariyootii baay’ee keessatti argamudha. Yeroo baayyee wiirtuu to'annoo ykn sammuu lubbiyyoo jedhamee ibsama. Wirmaatni orgaaneelii meembraaniin hidhamee fi DNA (deoxyribonucleic acid) dabalatee meeshaa jeneetikii lubbiyyoo of keessaa qaba. Sochii lubbiyyoo to’achuu fi to’achuu keessatti gahee murteessaa qaba.

Hojiin wirmaata inni guddaan odeeffannoo jeneetikii guddina, guddinaa fi walhormaata lubbiyyootiif barbaachisu kuusuu fi eeguudha. Wirmaata keessatti DNAn caasaa kiroomozoomii jedhamutti gurmaa’a. Kiroomozoomoonni kun qajeelfama ijaarsaa fi kunuunsuu lubbiyyoo kan of keessaa qaban yoo ta’u, yeroo qoqqoodinsa lubbiyyoo dhaloota itti aanutti darbu.

wirmaatni ibsa jiinii fi walnyaatinsa pirootiinii keessattis gahee olaanaa qaba. Niwuukiloosii kan of keessaa qabu yoo ta’u, kunis oomishaa fi walga’ii riiboosoomii, maashinarii lubbiyyoo walnyaatinsa pirootiiniif itti gaafatamummaa qabu keessatti hirmaata. wirmaatni tiraanskriipshinii fi adeemsa odeeffannoo jeneetikii kan to’atu yoo ta’u, lubbiyyoo pirootiinota addaa hojii lubbiyyoo adda addaatiif barbaachisan akka oomishuuf isa dandeessisa.
# Pirootistaa

Pirootistoonni seel-qeenxee, seel-hedduu ykn gurmuun jiraachuu danda’u. Pirootistaan iyukaariyootikii. Kana jechuun, seeliin isaanii niwukilaasii dhugaa qaba jechuudha. Hedduun isaanii naannoo bishaanawaa jiraatu, garuu sanyii muraasni iddoo jiidhaafi maxxantummaan jiraatu. Hedduun adeemsa walhormaata alsaallessaa, hirama walqixaatiin walhoru. Muraasni immoo adeemsa saalessaa konjugeesheniitiin walhoru.

Konjugeesheniin: adeemsa walhormaataa organizimiin lama walitti

maxxananii wantoota dhaalaa waljijjiiruun hormaata raawwataniidha.

Pirootistaa gosa gurguddaa lamatti qoodamu. Isaanis:

i) Pirootiistoota biqiloota fakkeeyyii: Hundi isaanii kilooroofilii qabeeyyii

waan ta’aniif soorata qopheessitoota. Fkn: saphaphuuwwan kan akkaa

saphaphuu diimaa, saphaphuu magariisaa, ispaayirojiraafi kkf hammatu.

ii) Pirotiistoota bineeldota fakkeeyyii: lubbu qabeeyyii biroo sooratoofi

baay'een bakkaa bakkatti kanneen sochii godhanidha. Hundi isaanii

seel-qeenxeedha.

Pirootistootni bineeldota fakkaatan pirootoozowaa jedhamanii waamamu.

Fkn: Ameebaa, pilasmoodiyeemii, tirayipasoomaafi paramisiyeemii fa’i.
# Prokaariyoot

Diyaagirama seelii pirookaariyootii idilee
**Pirookaariyootii** (**Wirmaatsoboo**) orgaanizimii seelii tokko qabuu fi niwukilasii fi orgaaneloota biroo meembraaniin hidhaman kan hin qabne dha. Jechi *pirookaariyootii* jedhu jecha Giriikii πρό ( pro, ‘dura’) fi κάρυον ( karyon, ‘looza’ ykn ‘wirtuu’) irraa kan dhufedha.lubbu-qabeeyyii niwukilasii(wirmaata)fi orgaaneloonni isaanii membireeniin(haguugee lubbiyyoo) kan hingolgamnedha. Fakkeenyaaf, baakteeriyaafi saaphaphuu cuqul-magariisadha
# Zooloojii

**Xiinneefka ykn Zoolojiin** qorannoo saayinsii bineeldotaa ti . Qorannoon isaa caasaa, micireee, ramaddii, amala, fi raabsa bineensota hunda, jiraataa fi badan, fi akkaataa isaan sirnakkoo isaanii wajjin walitti dhufeenya qaban of keessatti qabata. Xiinneefki dameelee baayoloojii jalqabaa keessaa isa tokkodha . Jechi kun afaan Giriikii durii ζῷον zōion (‘bineensa’), fi λόγος logos ('beekumsa', 'qorannoo').

Kunis afaan oromoon yoo hikkamuu Xiinneefka yoo ta'uu **xiin** jechuun qo'achuu ykn xiinxaluu yoo ta'uu, **neefka** jechuun immoo bineelda jechuudha
# Xiinbiqila

Firiin *Myristica fragrans*, gosa dhalataa Indooneezhiyaa, madda mi'eessituu gatii guddaa qabu lamaa, aril diimaa ( mace ) kan marfame nutmeg bunni dukkanaa'aa .
**Xiinbiqla**, akkasumas **saayinsii biqiltootaa** (ykn **Qorbiqilli ykn bamnooqila** ) damee baayoloojii ykn Xin-lubbuu yoo ta'u qorannoo, saayinsii fi qorannoo biqiltootaati .