Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Qorataa yakkaa

**Qorattuu** nama Yakka raawwate beekuudha. Qorattoonni hedduun Poolisoota. Tokko tokko nama dhuunfaa yookaan dhaabbataatiin qacaramu, fakkeenyaaf hanna dhaabuuf. Kanneen Qorattoota dhuunfaa jedhamaniiru. Seenaawwan waa'ee qorattootaa baay'een jiru. Qorattoonni beekamoon asoosama (dhugaa miti) Sherlock Holmes, Inspector Clouseau, Nancy Drew, The Hardy Boys dha.
# Wiixata

**Wiixata(Dafinoo,Hojaduree,Isniina)**Dilbata fi Kibxata gidduutti biyyoota hedduu keessatti guyyaa Jalqabaa torbanii yoo ta'u,Akka biyyota Arabattii immooGuyyaa isa lammaffaa ti..
# Kibxata

**Kibxata** torban keessaa guyyaa lammaffaa yoo ta’u, Wiixata booda fi Roobii dura. guyyaan kuniis kutaa oromiyaa keessatti maqaalee akka: lammaffoo, salaasaa, faca'aa ,Ayaana sanyii fikkf beekama.
# Kamisa

**Kamisa** guyyaa Afraffaa torbanitti, Roobii boodaa fi Jimaata dura . Maqaan kun Afaan arabiffarraa kan dhufee dha. innis shanaffaa jechuun dha

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Afaan** | **Maqaa** | **Hiikaa** |
| Jarmanii | **Donnerstag (Donnerstag)** | Guyyaa Waaqa Bakakkaa |
| Chaayinaa | **星期四 (Shing ci sir) .** | Torban keessaa guyyaa afraffaa |
| Ispaanishii | **Jueves (Hiweevis)** | Guyyaa Juupitaar (Waaqayyoo). |
| Afaan Faransaayii | **Jeudi** | Guyyaa Juupitaar |
| Afaan Xaaliyaanii | **Giovedì jedhamuun beekama** | Guyyaa Juupitaar |
| Afaan Ingilizii | **Kamisa** | Guyyaa Bakakkaa |
| Dutch | **Donderdag jedhamuun beekama** | Guyyaa Bakakkaa |
| Afaan Jaappaan | **木曜日 (mokuyobi)** | Guyyaa Juupitaar |
| Afaan Poortugaal | **Quinta-feira jedhamuun beekama** | Guyyaa shanaffaa |
| Giriik ammayyaa | **Kamisa (paampii) .** | Guyyaa shanaffaa |
| Afaan Ibrootaa | **Kamisa** (Yom Hamishi) | Guyyaa shanaffaa |
# Jimaata

**Jimaata** torban keessaa guyyaa shanaffaa **yoo ta'u** Kamisa booda fi Sanbata dura dhufa . Maqaan guyyaa kanaa bara Islaamummaa duraa **Al-Urouba** ykn **Orouba** ture.Afaan oromoon maqaa guyyaa kana kan Afaan Arabiffarra liqeeffate yoo ta'u guyyaa kabajamaa Muuslimootaati.
# Sanbata

**Sanbata(Saftii,Qidaamee)** guyyoota Torbanii keessaa isa 7ffaa (isa dhumaa) yoo ta'u Jimaata fi Dilbata gidduutti argama .

Sanbati guyyaa Yihudoonni fi Adveentistoonni guyyaa torbaffaa itti Waaqeffatanidha.

Seera Uumamaa 2 : 3 Waaqayyo waan uume hundumaa raawwatee guyyaa Torbaffaatti waan boqoteef, guyyaa Torbaffaa sana in eebbise, in qulqulleesses.

Seera Ba'uu 20 : 8 Guyyaa Sanbataa qulqullinatti eeguudhaaf yaadadhu!

Abboommii kurnan keessaa isa Afuraffaa irratti abbomamee waan jiruuf adiventistoonni guyyaa torbaffaa amma illee guyyaa kana ni yaadatuu ni eeguu, ni kabajuu, guyyaa kanattis Waaqayyoon Waaqeffatu.

akka dhahaa Oromoottiis yeroo lakkoofnu guyyoota torbanii Jimaata fi Dilbata Gidduutti arganna.
# Dilbata

**Dilbata(Alada)** guyyaa jalqabaa torbanii yoo ta'u Sanbataa fi Wiixata gidduutti argama . Biyyoota Isniina guyyaa jalqabaa torbaniitti, Wiixata guyyaa dhumaati.
# Sekondii

**Qajiisni ykn seekoodiin** ( Afaan Ingiliizii : Second) (S) lakkaantoo safartuu yeroo isa xiqqaadha. daqiiqaan tokko seekondii tokkoo ol kan guddatu yoo ta’u, lakkaantoo Torban Sirna lakkaantoo Idil-addunyaa jedhamuun beekaman keessaa isa tokko yoo ta’u, addunyaa guutuutti itti fayyadaman

# Sekondii tokkotti safaruu

Sekondiin lakkaantoo yeroo lakkaantoo biroo wajjin wal bira qabamee yoo ilaalamu isa xiqqaa akka armaan gadiitti:

* Daqiiqaa 1/60
* 1/3,600 Sa'aatii
* 1/86,400 guyyaatti
* 1/31,557,600 Waggaa
# Biiftuu

**Biiftuun** (mallattoo: ) urjii Kubbaa ykn geengoo pilaasmaa ho'aa sirnaawaa jechuuniin ni danda'ama dha. Innis wirtuu sirna biiftuu keessatti kan argamu fi hanga sirnichaa keessaa dhibbaatama 99.9 qabata. Biiftuun urjii hanga giddu-galeessa qabdu dha. Urjiilee baay’ee guddoon hanga harka dhibbaan caalu yoo qabaatan, kanneen baay’ee xiqqoo ta’an immoo, hanga harka kudhaniin xiqqaa ta’e qabu. Ho’a fi ifti nuyi biiftuu irraa argannu hundinuu kan dhufan, bu’ura biiftuu bakka qaanquumaan haayidiroojini itti raawwatu dha. Tempireecharri wirtuu biiftuu digirii seelshiyesii kitila(million) 15 dha. Dirreen maagineetii biiftuu, taatewwan hedduun akka ijoobiiftuu, banbanaa, bubbeewwan, fi oyrooraa babbareedoon lafarratti akka uumaman kan taasisu dha.

Raadiyaasiin Biiftuu gara 695,000 kilometers (432,000 miles), ykn kan lafaa dachaa 109 ta'a. Ulfaatina isaa gara dachaa 330,000 kan lafaa yoo ta'u, ulfaatina waliigalaa Sirna Aduu keessaa gara %99.86 of keessaa qaba. Tilmaamaan harki sadii ulfaatina Biiftuu haayidiroojiinii (~73%) of keessaa qaba; kan hafe irra caalaa heeliyeemii (~25%) yoo ta'u, elementoota ulfaatoo baay'ee xiqqaa ta'an, oksijiinii, kaarboonii, ni'oonii fi Ayiranii dabalatee.

## Godina Biiftuu

Qabattoon Bungukattaa keessaaguddichi, bungulkattaa kitilaan lakkaa’amanof keessaa qaba. Qaamoleen kun jalqaba sirna biiftuu irratti uumamanii, naannoo kanatti giraavitii Juppitariin(**Harrattuu**) liqimfamu. Qabattoon Kaayipperii qorsa dhibboota kumaatamaa fi qaamolee biroo kanneen akka Piluutoo(**Meerqittii**) of keessaa qaba. Duumessi Oortiiduumessa qaamolee xixiqqooroggee sirn abiiftuu irraa ti. Innis baay’ee nurraa fagoo fi baay’ee guddaa waan ta’eef,Voyeejerii1 (ispees-kiraaftiibara 1977tti furguggifamte)gahuuf (irra qubachuuf) waggoota dhibba, gadi lakkisuuf immoo waggoota kumaatamaitti fudhata. Saffisa ifaa iddoo duwwaa keessaan (sekondii tokkotti kiilomeetira 300,000), biiftuu irraa ka’ee duumessa Oorti igahuuf waggaa tokko itti fudhata

## Caasaa fi walitti makamuu

 Fakkeenya caasaa Aduu, walfaallaadhaaf halluu sobaatiin
### Solloqqee(Irra biiftuu)

### Zoonii raadiyaatiivii

 Fakkeenya caasaa keessoo urjiilee adda addaa, Aduu gidduu jirtu naannoo keessaa balaqqeessa'uu fi naannoo konveektiivii alaa qabdi.
Zooniin raadiyaatiivii furdaa aduu yoo ta'u, raadiyeeshinii aduu 0.45 qaba. From the core out to about 0.7 solar radii, raadiyaashiniin ho'aa mala jalqabaa dabarsuu anniisaati. Ho'i tilmaamaan 7 irraa gadi bu'a miliyoona hanga miliyoona 2tti Kelvin kan ta’u fageenyi wiirtuu irraa dabalaa dhufeera. Giraadiyeentiin ho’aa kun gatii saffisa lapsii adiyaabaatikii gadi waan ta’eef konveekshinii oofuu hin danda’u, kunis dabarsaan anniisaa karaa zoonii kanaa maaliif konveekshinii ho’aa osoo hin taane raadiyaashiniin akka ta’e ibsa. Ayoononni haayidiroojiinii fi heeliyum footoonii kan baasu yoo ta’u, isaanis ayoonota birootiin deebi’anii xuuxamuu isaanii dura fageenya gabaabaa qofa kan deeman dha. Dansiin dachaa dhibbaan (20 g/cm 3 irraa gara 0.2 g/cm 3 ) raadiya aduu 0.25 fi raadii 0.7 gidduutti, gubbaa naannoo raadiyaatiivii gadi bu’a.

## wabii

>
>
>
# Dhaha

**Dhahaan** sirna ittiin guyyoota fedhii hawaasummaa, amantii, daldalaa ykn bulchiinsatiif akka mijatuuf qindeessani. Kunis yeroodhaf maqaa akka guyyaa, torban, ji'aa fi waggaa kennun raawwatama. Baatin, sirna kana keessatti guyyaa tokko addatti baasee agarsiisa. Wayitiin dhahaa keessaa (kan akka waggaa fi ji'aa) yeroo baayyee, dirqama yoo ta'uu baateyyuu, marsaa aduu ykn addeessaa wajjin qindaayee deema. Hawaasni fi qaroomni baayyen dhahaa kalaqaniiru, kunis yeroo baayyee dhahaa biraarraatti hundaa'ee fedhii hawaasichaaf akka ta'utti fooyyeffame kalaqame bargingo mahawldi flanjango behile fla'go lopinflermer.

## Kanas ilaali

* Dhaha Booranaa

Wikimedia Commons on Dhaha
# Dhaha ji'aa

Kaalaandariin Islaamaa Iraan bulchaa Qajar Naser al-Din Shah bara 1280tti kan kenname, Linden Museum, Stuttgart, Germany
Akaakuu hedannaa dhaha addunyaa keessaa tokko dhaha ji‟a yookiin addeessa irratti hundaa‟uunkan hedamuudha. dhahi duudhawaan biyyoota baay‟ee bocaafi haala mul‟achuufi guddataa deemuu; akkasumas, xiqqaachaafi dhabamaa deemuu ji‟aa irratti hundaa‟uun guyyaa lakkaawuu halkan irraa eegalaniidha.Haaluma wolfakkaatuun, David (1998), haala boca ji‟aa irratti hundaa‟uun hedamuu dhahaa yoo eeru ji‟i(month) kan hedamu boca ji‟aa(Moon) irratti hundaa‟uun ta‟ee, ji‟a haaraa(kan reefu baatu), walakkeessa jalqaba ji‟aa, Goobana ji‟aafi walakkeessa dhuma ji‟aa jechuun hedamee hanga marsaa duraa ji‟a haaraatti deebi‟uutti, giddugaleessaan guyyoota 29.5 kan fudhatu ta‟uu addeessa. Kana irraas, ji‟I tokko guyyoota 29.5 kan qabaachuu danda‟u ta‟uufi guyyoota kanniin heduuf haalli ji‟aa murteessaa ta‟uutu hubatama.Biyyoonni akka Chaayinaa durii, Hibruu, Roomaa, Seeltisiifi Jarmaniifaa akka ji‟a irratti dhaha dhahachuu kan hundeeffataniifi itti gargaaramaa jiran ta‟uu addeessa.