Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Jeneetiik

**Jeneetiksiin ykn xiinsanyundeen ykn qordhaalmayni** damee xiinjiree kan qorannoo dhaalmayaa fi adeemsa xiinjiree isaa ilaallatudha. Akkasumas qorannoo sanyundeelee, jiinoomii fi marsaa lubbiyyoo of keessatti qabata.

## Hiikoo

Jeneetiksiin qorannoo dalagaa dhaalmaya amala warra irraa hanga dhala hubachuuf godhamu jedhamee waama. Bu’uurri dhaalmayni irra dhaabbatu dhaala sanyii jedhamuun beekama. Hojimaata amala dhaloota tokko irraa gara dhaloota biraatti ittiin darbu jedhamee ibsama. Gregor Johann Mendel argannoowwan bu’uuraa dhaalmaya irratti argateen “Abbaa Xiinsanyundee Ammayyaa” jedhamuun beekama.Garaagarummaan dhaalsanyii akkuma maqaan isaa ibsutti hamma walfakkeenya dhabuu ijoollee fi warra isaanii gidduu jiruu dha. Amala yaadqalbii, saayitoloojii, xiinqaamaa fi morfoloojii namoota dhuunfaa gosa walfakkaataa wajjin walsimu ilaalcha keessa galchuun murtaa’uu danda’a.

## Seerootaa fi qajeelfamoota xiinsanyundee

### Seera Dhaala snyii Gireegor Mendeliin

Atari (Pisum Sativum) biqiltuu Mendel waggoota 7f yaalii godhee seera dhaalaa uumamtoota lubbuu qaban keessatti yaada dhiyeessuu irra gahe ture. Mendel qorannoo diqaalomsuu ilaalchisee gaggeeffameef amala adda addaa Pisum Sativum torba of eeggannoodhaan filateera. Mendel sararoota walhormaata dhugaa i.e. kanneen of-pooliineeshinii dhaabbataa keessa darbanii fi dhaala amala dhaabbataa agarsiisan fayyadame

### Qajeelfamoota dhaalmaya

Mendel diqaalessuu-tokkee (monohybrid) yeroo ilaalu seera dhaala lama dhiheesse-

#### seera addaan bahuu

saayinsii dhaala sanyii Mendel keessatti seera aliloonni jiinii keessatti argaman yeroo uumama seelota saalaa addaan ba'anii seelota saalaa addaa addaa akka seenanii fi yeroo misooma hanqaaquu akka walitti deebi'an ibsu dha.

#### Seera ofmul'isuu

Qaamonni adda addaa akka qabattootatti waamaman amala to’atu. Qabattootni(factors) kun yeroo hunda cimdiin argamu. Jiinii cimdiin kana hundeessan keessaa tokko isa duraa irratti ol’aantummaa yn mul'ina qaba.

#### ofmul'isuu hanquu

Jenetiksii keessatti haala aliloonni jiinii amala giddu-galeessaa agarsiisani dha. Fakkeenya: yommuu angooxoon halluu diimaa kan halluu adii qabu waliin walirraa horan angooxoon haaraan uumamu halluu daanguleesa qaba.

#### Ofmul'isuu mirree

gosa doominaansii (ofmul'isuu) jiinii keessatti aliloonni lamanuu ofibsani dha. Fakeenyi beekamaan gartuu dhiigaa ABO dha.

#### seera garaagarumaa of danda'aa

saayinsii dhaala sanyii Mendel keessatti seera yommuu amaloonni lamaa fi isaa ol dhaalaman wantoonni amaloota hunda too'atan ofdanda'anii warra irraa ilmaanitti darbuu ibsu dha. Kana jechuun dhaalamuun amala isa tokkoo dhaalamuu amala isa biroo irratti dhiibbaa hin qabu. Wantoonni kunniin yeroo uumama seelota saalaa of danda'anii ba'u. Amalli orgaanizimii sanaa hundinuu seelii saalaa keessaa bakka bu'ee qaba jechuu dha. Kun yeroo ammaa DNA isa jedhamu dha. Kan seera kana argate lammii Oostiriyaa nama Mendel jedhamu dha. (Mendel's 2nd law=law of independent assortment). (Austrian botanist, Gregor Johann Mendel, 1822-1884).
# Luuwii Paaster

| **Luuwii Paaster** |
| --- |
|  |
| **Ogummaa:** | Kemistii fi maayikiroobaayoloojistii |
| **Biyya:** | Firaansi |
| **Guyyaa dhalootaa:** | Mudde 27, 1822 |
| **Bakka dhalootaa:** |  |
| **Guyyaa du'aa:** | Fulbaana 28, 1895 |
|  |  |

**Luuwii Paaster** (A.L.A Mudde 27, 1822 – Fulbaana 28, 1895) kemistii fi maayikiroobaayoloojistii lammii Firaansi yoo ta'u kan inni ittiin beekkamus argannoowwan talallii, bososuu maayikiroobii fi paasteraayizeeshinii argachuu isaatini. Paaster kan inni ittiin yaaddatamau maaltu dhibee akka fidu fi akkamitti akka ittisuun danada'amu argachuu isaatini, kunis ergasii lubbuu namoota hagana hin jedhamnee du'a oolcheera. Du'a dhibee yeroo da'umsaa nama qabuun dhufu hiirrise, akkasumas talaallii dhukkuba saree maraatuu fi antiraaksii uume. Argannoon Paaster fayyaarratti argate tiyoorii dhibeen jarmiidhan dhufa jedhu kan mirkaneesse yoo ta'u kun immoo fayyaa mana yaalaatti kennamuuf karaa bane. Paaster ummata biratti tooftaa ittiin aannanii fi wayiinii faallama baakteeriyaa irraa dhowwuun danda'amu uummu isaatini, tooftaan kunis paasteraayizeeshinii jedhama. Paaster namoota damee saayinsii baakteeriyooloojii dhaaban sad'ii keessa isa tokko, warri lamaan Fedinaand Koohen fi Rooberti Koochi. Paaster "abbaa maayikiroobaayoloojii" jedhamee beekkama.

## Wabii