Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Wakkallee

Template:Automatic taxobox

**Wakkalleen** hoosistoota qaccee Hilleessaa (Lepus) keessaa tokko . Isaan soorattuu margaa, fi kophaa isaanii ykn cimdii ta'anii jiraatu. Bakka xinnoo bifa jedhamutti kan manʼee godhatan siʼa taʼu, ijoolleen isaanii erga dhalatanii yeroo muraasa booda of kunuunsuu dandaʼu . Gosti kun fakkee hilleessaa (lagomorphs) gurguddoo of keessatti qabata . Irra caalaan isaanii fiigdota saffisaa miila duubaa dheeraa fi humna guddaa qabuu fi gurra gurguddaa ho’a qaamaa balleessu qabanidha. Gosoonni Wakkalleedhalootaan Afrikaa, Yureeshiyaa fi Ameerikaa Kaabaa ti. Harreen waggaa tokkoo gadi ta'e "leveret" jedhama. Gareen Wakkallee"husk", "down", ykn "drove" jedhama.

## Baayoloojii

Wakkallee bineensota saffisoo yoo ta’an hanga 80 fiiguu danda’u fageenya gabaabaa irratti. Fageenya dheeraa irratti, wakkallee Awurooppaa ( *Lepus europaeus* ) hanga 55 fiiguu danda'a . Gosoonni jackrabbits shanan giddu galeessaa fi dhiha Ameerikaa Kaabaa keessatti argaman 65 irratti fiiguu danda'u fageenya dheeraa irratti, fi hanga 3 utaaluu danda’a yeroo tokkotti.

Akka idileetti bineensa qaana'aa kan ta'e, sareen Awurooppaa birraa amala isaa jijjiira, yeroo guyyaa sareewwan biroo ari'uun mul'ata. Kun dorgommii dhiirota ( *bucks* jedhamu) gidduutti walhormaataaf ol’aantummaa argachuuf taasifamuu fakkaata. Yeroo maraa birraa kana bineensonni saala lamaanii "boksii" taphachuu, sareen tokko kan biraa jilba isaatiin rukutuu arguun ni danda'ama. Amalli kun jecha " mad as a March hare " jedhu uuma. Kun dorgommii dhiirota gidduutti qofa osoo hin taane, dubartoota gidduutti ( *dos* jedhama) gara dhiirotaattis walqunnamtii saalaa ittisuuf ni argama.

### Garaagarummaa Hilleettii irraa

Wakkallee akka waliigalaatti kanniisa caalaa guddaa, gurra dheeraa kan qabaniifi rifeensa isaanii irratti mallattoo gurraacha kan qabanidha. Wakkallee, akkuma leporids, mataa jointed, ykn kinetic, kan qaban yoo ta'u, hoosistoota biratti adda ta'a. Isaanis kiroomozoomii 48 kan qaban yoo ta’u, kanniisni ammoo 44. Haroonni mana keessa kan hin hojjenne siʼa taʼu, kanniisa tokko tokko immoo nyaataaf kan guddifaman siʼa taʼu, akka bineensa manaatti kan qabamanidha .
# Ameerikaa Kibbaa

Kaartaa addunyaa kan **Ameerikaa Kibbaa** agarsiisu
Suuraa 3-D **Ameerikaa KibbaaAmeerikaan Kibbaa** ardii addunyaa keessaa tokko yoo ta'u kan argamus wantaa dhihaatti, irra caala mudhii lafaarraa gara kibbaatti.
Ameerikana Kibbaa ardii Ameerikaas jedhaman keessaa tokko yoo ta'u, kan guutumaan guutuuti Hemisphere Dhihaatti kan argamu yoo ta'u, kan baayyinaan argamu immo Hemisphere Kibbaatti. Kan dangeffame immo dhihaan Garba Paasifiik, kaaba fi bahaan immo Garba Atilaantiik, kaaba-dhihaan immo Ameerikaa Kaabaa fi Garba Karibiyaanii daangeffamee argama.

Maqaan Ameerikaa Kibbaa jedhuu kun kan kennameef bara 1507, kan maqaan kennamef namoota kaartaa kaasan kan ta'an Martin Waldseemüller fi Matthias Ringmann yoo ta'u maqaan kuni immoo kan kennameef maqaa nama Ameeriigoo Vespuuchii jedhamu irraa ka'aniiti, namichi kunis namicha yeroo duraaf lafoonni Ameerikaas kunin Isti Indiis (East Indies) akka hin taane fi addunyaa haaraa namoota Yuurooppiif hin beekkamne akka ta'e namicha ifaa godhedha.

Ameerikaa Kibbaa ballina hanga 17,840,000 isquweer kiilomeetira (6,890,000 isq mi) kan qabdu yoo taatu yookan immo parsenti fuula addunyaa kana 3.5% qabata. Akka bara 2005 baayyinni ummata isaani tilmaaman 371,000,000 caala dha. Ameerikaa Kibbaa ballina lafaan addunyaa keessaa afraffaa irratti kan argamtu yoo taatu kunis Eshiyaa (tokkoffaa), Afrikaa(lammaffaa) fi Ameerikaa Kaabaa (sadaffa) aanteti. Akkasumas bayyina ummattan addunyaa keessaa shanaffa irratti argamti, kunis Eshiyaa (tokkoffa), Afrikaa (lammaffaa), Yuurooppi (sadaffaa) fi Ameerikaa Kaabaa (Afraffaa)tti antetti.

## Wabii
# Madagaskaar

| *Repoblikan'i Madagasikara* *République de Madagascar* Rippabiliika Madagaskaar |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
|  |
| **Afaan Hojii** | Afaan Malagasii |
| **Ballina** | 587 041 km² |
| **Baayyina ummataa** | 22 446 000 (2012) |
| **Tuuta'insa ummataa** | 31 / km² |
| **Faaruu** | *Ry Tanindraza nay malala ô* |
| **Koodii lakkoofsa bilbilaa** | +261 |

**Madagaskaar** yookaan **Rippabiliika Madagaskaar** (maqaa durii immoo **Rippabiliika Malagasii**) biyya Odolaa yoo taatu kan argamtus Garba Indiyaa keessatti kunis qarqara kibba-bahaa Afrikaan. Madagaskaar addunyaa keessaa odola guddinaan afraffaa gubbaatti argamtu dha. Dhibbantaa 5 gosa biqiltoota fi bineensota addunyaa Madagaskaar keessatti argamu. Kan keessaa immoo parsentiin 80% Madagaskaar qofatti kan argamani dha. Kan keessaa kan beekkamani immo Liimar (Lemur) kan ta'an, foon nyattota(carnivous) kan ta'an keessaa Fossaa(bineena adurree fakkatu), akkasumas gosa simbira Madagaskaar qofa keessatti argamani sadii fi gosa Baa'obaab ja'a kan Madagaskaar qofa keessatti argamani of keessaa qaba. Nammi Madagaskaar kessa jiraatu *Malagasii* jedhama (Madagascan mitti) akkasumas afaan Madagaskaar Afaan Malagasii jedhama.

|  |
| --- |
| **Dachee Aafrikaa** |
| Aafrikaa Giddu Galeessaa | Aafrikaa Kibbaa | Aljeeriyaa | Angoolaa | Beeniin | Bootiswaanaa | Burkinaa Faasoo | Buruundii | Chaad | Eeritiraa | Gaabon | Gaambiyaa | Gaanaa | Giinii | Giinii-Bisaa’uu | Ijiipti | Iqu’aatoriyaal Giinii | Itoopiyaa | Jibuutii | Kaameruun | Keeniyaa | Keeppi Verdee | Komoroos | Kootdivo’aar | Laayibeeriyaa | Leesoottoo | Liibiyaa | Maalaawwii | Maalii | Madagaskaar | Mooriishes | Mooritaaniyaa | Moozaambiik | Morookoo | Naayijeeriyaa | Namiibiyaa | Niijer | Riippabiliika Dimookiraatawaa Koongoo | Riippabiliika Koongoo | Ruwaandaa | Sa’o Toomee fi Piriinsippee | Sahaaraa Dhihaa | Senegaal | Seraa Liyoon | Siishelsi | Siwaziilaandi | Somaaliyaa | Sudaan | Sudaan Kibbaa | Tanzaaniyaa | Toogoo | Tuniisiyaa | Yugaandaa | Zaambiyaa | Zimbaabuwee |
# Afrikaa

Kartaa Adunya kan Afrikaa agarsisu
**Afrikaan ykn Kubila Giiloo** addunyaa keessaa ardii guddittii lammaffaa fi ardii baay'ina ummataan Eshiyaatti aantee lammaffaa irra jirtu dha. Odollan(island) Afrikaatti dhihaataniin walitti qabame Afrikaan bal'inni ishee hanga 30,221,532 km² (11,668,545 mi²) yoo ta'u, balinni kuni immoo 6.0% balinna addunyaa (lafaa fi bishaan walitti qabame) yo qabaattu, kan lafa qofaatiin immoo 20.4% ballina addunyaa qabata.

Bara 2016 baay'ina ummataa 1,225,080,510 caalu biyyoata 61 keessatti yoo qabdu, baayinni ummataa kun immoo 14% baayina ummata addunyaa ta'a. Ardiin kun kaabaan Galaana Mediteraaniyaanii, kaaba bahaan Suwiiz Kanaal fi Galaana Diimaa, kibba bahaan Garba Indiyaa, dhihaan immoo Garba Atilaantiikii daangeffamte argamti.

Madagaskaar iin walitti Afrikaa keessa biyyoota 46tti argama, odolaan walitti immoo biyyoota 53tti argama.

Footoo Afrikaa satellite irra fudhatame*
*
*
*

|  |
| --- |
| **Dachee Aafrikaa** |
| Aafrikaa Giddu Galeessaa | Aafrikaa Kibbaa | Aljeeriyaa | Angoolaa | Beeniin | Bootiswaanaa | Burkinaa Faasoo | Buruundii | Chaad | Eeritiraa | Gaabon | Gaambiyaa | Gaanaa | Giinii | Giinii-Bisaa’uu | Ijiipti | Iqu’aatoriyaal Giinii | Itoopiyaa | Jibuutii | Kaameruun | Keeniyaa | Keeppi Verdee | Komoroos | Kootdivo’aar | Laayibeeriyaa | Leesoottoo | Liibiyaa | Maalaawwii | Maalii | Madagaskaar | Mooriishes | Mooritaaniyaa | Moozaambiik | Morookoo | Naayijeeriyaa | Namiibiyaa | Niijer | Riippabiliika Dimookiraatawaa Koongoo | Riippabiliika Koongoo | Ruwaandaa | Sa’o Toomee fi Piriinsippee | Sahaaraa Dhihaa | Senegaal | Seraa Liyoon | Siishelsi | Siwaziilaandi | Somaaliyaa | Sudaan | Sudaan Kibbaa | Tanzaaniyaa | Toogoo | Tuniisiyaa | Yugaandaa | Zaambiyaa | Zimbaabuwee |

 Wikimedia Commons has media related to: Afrikaa