Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Qurxumsoo

Qurxumsoo
**Qurxumsoon** garee hoosistootaa *yoo* ta'u hantuuta dabalatee gosoota hedduu of keessaa qaba . Isaan irraa:

* Hantuuta xiqqoo
* Osolee
* Xaddee
* Biivar
# Dugugguruu qabeeyyii

**Dugugguruu qabeeyyii** ( Afaan ingiliziin:**Vertebrate** ) bineensa murna **Tushaaleeyyii(koordaataa)** jalatti ramadamuu dha. Bineeldonni Dugugguruu qabeeyyii bineeldota lafee dugdaa qabaachuun beekamanidha. Bineeldonni lafee qabeyyii lafee keessoo lafeefi morgaa irraa ijaarame qabu. Sirna narviifi maashaa dagaage, onnee gola adda addaatti qoodameefi qaama hargansuu somba yookiin qurxumargansaa qabu. Bineeldoonni Dugugguruu qabeeyyii gita torbattii qoodamu. Isaanis: Gita Qurxummiilee ,Gita Dagal-haareeyyii ,Gita Munyuuqee ,Gita Allaattiiwaniifi ,Gita Hoosiiftootaa
# Class (Baayoolojii)

**Class** kan jedhamuu sadarka *classificazione scientifica* organizimotta biology kessatti *phylum* jalatti fi *order* gubbatti kan argamu dha.

Fakkenaa, Mammalia kan jedhamu *class* qoqqodama saree kessatti tajajilamuu yoo ta'u, kunis kan phylumiin isaa Chordata ta'ee (binensotta *notocorda* qaban) fi *order* isaa immo Carnivora ta'ee (hosiftotta fonii nyattan) dha.
# Hoosiiftoota

Hoosiftoota
**Hosiftotta (mammals)** (class *Mammalia*) kan jedhamani dhigaa-ho'a kan qaban, binensotta spinal-qabatotta ta'an fi kan itti bekamaan immo dubrii isaani anaan mammary gland kessatti burqisisuu fi akkasumas rifensaa, lafee gurra jiddu kan dhaga'uf tajajilamaan fi samuu isaani kessatti kutta neocortex jedhamu qabu. Hosiftonni bayeen ilkaan sirritii walitii qabame argamu kan qabani yoo ta'an akkasumas ontogeny kessatti placenta qabu. Samuun hosiftotta waan kessa (endothermic) fi circulatory system geggesaa, kunis kutaa afuraanni onnelle ni daratta. Hosiftonni ofii kessa gossa jiratotta (species) hanga 5,400 (namalle daratte), genera 1,200, family 153 fi order 29 ofii kessa qabu.
# Tartiiba (baayoolojii)

Tartibba qoqqodama umama
Qoqqodama saayiinsii kessafi kan biology kessatti akka tajajilamutti, **order** (Latino: *ordo*, plural *ordines*) kuniin sadarka class fi famiglia jidduti argama (maqaa birra sadarka irra taxon jedhamuun bekama). **Superorder**iin immo sadarka *class* fi *order* jiddutti argamu dha.
# Somaaliyaa

| Soomaaliya الصومال Rippabliikii Federaalawaa Somaaliyaa |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
|  |
| **Magaalaa Guddaa** | Moqaadishoo

  |
| **Ballina** | 637,657 km² |
| **Baayyina ummataa** | 9,330,872 (2010) |
| **Tuuta'insa ummataa** | 13/km² |
| **Faaruu** | Qolobaa calankeed |
| **Koodii lakkoofsa bilbilaa** | +252 |

**Somaaliyaan** biyya Gaanfa Afrikaatti argamtu.

|  |
| --- |
| **Dachee Aafrikaa** |
| Aafrikaa Giddu Galeessaa | Aafrikaa Kibbaa | Aljeeriyaa | Angoolaa | Beeniin | Bootiswaanaa | Burkinaa Faasoo | Buruundii | Chaad | Eeritiraa | Gaabon | Gaambiyaa | Gaanaa | Giinii | Giinii-Bisaa’uu | Ijiipti | Iqu’aatoriyaal Giinii | Itoopiyaa | Jibuutii | Kaameruun | Keeniyaa | Keeppi Verdee | Komoroos | Kootdivo’aar | Laayibeeriyaa | Leesoottoo | Liibiyaa | Maalaawwii | Maalii | Madagaskaar | Mooriishes | Mooritaaniyaa | Moozaambiik | Morookoo | Naayijeeriyaa | Namiibiyaa | Niijer | Riippabiliika Dimookiraatawaa Koongoo | Riippabiliika Koongoo | Ruwaandaa | Sa’o Toomee fi Piriinsippee | Sahaaraa Dhihaa | Senegaal | Seraa Liyoon | Siishelsi | Siwaziilaandi | Somaaliyaa | Sudaan | Sudaan Kibbaa | Tanzaaniyaa | Toogoo | Tuniisiyaa | Yugaandaa | Zaambiyaa | Zimbaabuwee |
# Jibuutii

| جمهورية جيبوتي *Ŷumhūriyyat Ŷībūtī* *République de Djibouti* Riippabiliika Jibuutii |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
|  |
| **Ballina** | 23 200 km² |
| **Baayyina ummataa** | 846 687 (2016) |
| **Tuuta'insa ummataa** | 36,5/km² |
| **Faaruu** | Yibuti |
| **Koodii lakkoofsa bilbilaa** | +253 |

**Jibuutiin** biyya Gaanfa Afrikaatti argamtu yoo taatu maqaa guutuu Rippabiliika Jibuutii jedhamti.

|  |
| --- |
| **Dachee Aafrikaa** |
| Aafrikaa Giddu Galeessaa | Aafrikaa Kibbaa | Aljeeriyaa | Angoolaa | Beeniin | Bootiswaanaa | Burkinaa Faasoo | Buruundii | Chaad | Eeritiraa | Gaabon | Gaambiyaa | Gaanaa | Giinii | Giinii-Bisaa’uu | Ijiipti | Iqu’aatoriyaal Giinii | Itoopiyaa | Jibuutii | Kaameruun | Keeniyaa | Keeppi Verdee | Komoroos | Kootdivo’aar | Laayibeeriyaa | Leesoottoo | Liibiyaa | Maalaawwii | Maalii | Madagaskaar | Mooriishes | Mooritaaniyaa | Moozaambiik | Morookoo | Naayijeeriyaa | Namiibiyaa | Niijer | Riippabiliika Dimookiraatawaa Koongoo | Riippabiliika Koongoo | Ruwaandaa | Sa’o Toomee fi Piriinsippee | Sahaaraa Dhihaa | Senegaal | Seraa Liyoon | Siishelsi | Siwaziilaandi | Somaaliyaa | Sudaan | Sudaan Kibbaa | Tanzaaniyaa | Toogoo | Tuniisiyaa | Yugaandaa | Zaambiyaa | Zimbaabuwee |
# Eeritiraa

| Koonya Eertiraa ሃገረ ኤርትራ (*Hagere Ertra*) دولة إرتريا (*Dawlat Irītriyā*) *Stato d'Eritrea* |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
|  |
| **Ballina** | 117 600 km² |
| **Baayyina ummataa** | 5 869 869 (2016) |
| **Tuuta'insa ummataa** | 51,8/km² |
| **Faaruu** | Ertra, Ertra, Ertra |
| **Koodii lakkoofsa bilbilaa** | +291 |

**Eeritiraan** biyya Gaanfa Afrikaa keessatti argamtu. Eeritiraan naannoo Galaana Diimaatti argamti.

**Eeritiraa** n biyya baha Afrikaatti argamtu yoo tattu dhihaan Sudaaniin, kibbaan Itoophiyaan, kibba-bahaan Jibuutin dangeffamte argamtii. Bahaa fi kabba-bahaan Galaana Diimaan kan marfamte yoo taatu, Galaana Diimaa gama immo Sa'ud Arabiyaa fi Yamanitu argama. Odoloonni Dahilaak fi Odolli Hanish bayyen akka kutaa Eertiratti ilaallamu.

Mudde 1, 1890tti, Eertiraan bittaa gabrummaa (colony) Ixaaliyaa jala galte. Eertiraan ammaa kuni billisumma Itoophiyaarra kan argatte warrana wagga sodammaffi geggeffameen booda. Warranni kunis bara 1961 hanga 1991 geggeeffame. Heerri Eertiraa bara 1997tti ba'e akka ibsetti, Eertiraan *riippabiliika pirezidaantin bultu (presidential republic)* yoo taatu dimookiraasii paarlaamaa (Unicameral Parliamentary Democracy) qabdi. Haa ta'u malee sababa warrani Itoophiyaa fi Eertiraa jiddutti Caamsaa 1998 jalqabbeffi, Eeritraan seera kana hojji irra olchuu hin dandenye.

Eertiraan biyya afaan fi adaa adda adda qabdu fi gosa amantii lamma qabdi, kunis amantii Islaamaa Sunnii fi amantii Ortodoksii kan bahaa (Oriental Orthodox Christianity) ti. Ertiraa keessatti gosa sagalitti argamu. Eritraan afaan biyyaffi murteeffame hin qabdu, haa ta'u malee biyya keessatti afaani gosa sadiin hojjattu; kunis Tigriffa, Arabiffa fi Ixaaliyaaniffa dha.

|  |
| --- |
| **Dachee Aafrikaa** |
| Aafrikaa Giddu Galeessaa | Aafrikaa Kibbaa | Aljeeriyaa | Angoolaa | Beeniin | Bootiswaanaa | Burkinaa Faasoo | Buruundii | Chaad | Eeritiraa | Gaabon | Gaambiyaa | Gaanaa | Giinii | Giinii-Bisaa’uu | Ijiipti | Iqu’aatoriyaal Giinii | Itoopiyaa | Jibuutii | Kaameruun | Keeniyaa | Keeppi Verdee | Komoroos | Kootdivo’aar | Laayibeeriyaa | Leesoottoo | Liibiyaa | Maalaawwii | Maalii | Madagaskaar | Mooriishes | Mooritaaniyaa | Moozaambiik | Morookoo | Naayijeeriyaa | Namiibiyaa | Niijer | Riippabiliika Dimookiraatawaa Koongoo | Riippabiliika Koongoo | Ruwaandaa | Sa’o Toomee fi Piriinsippee | Sahaaraa Dhihaa | Senegaal | Seraa Liyoon | Siishelsi | Siwaziilaandi | Somaaliyaa | Sudaan | Sudaan Kibbaa | Tanzaaniyaa | Toogoo | Tuniisiyaa | Yugaandaa | Zaambiyaa | Zimbaabuwee |