Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Linnu

Kuningahan dvorču Varšavas
**Linnu** on suuri eländykohtu, kuduan eläjät ruatah ei muatalovuos. Linnas on ekenoumiekan da talovuon kehitynnyh kompleksu. On äijy arhitektuuru- da inženierutaloidu.

### Nygyaigaine linnu

Nygyaigazet linnat juatahes pienembakse (vähembi 50 tuhattu eläjiä), keskimäzekse (50-100 tuhattu eläjiä), suurembakse (250 tuhattu – 1 miljonu eläjiä), vie suurembakse (1-3 miljonua eläjiä), kaikis suurembakse ( enämbi 3 miljonua eläjiä).
1980-luvul muailmas oli läs 220 linnua, kuduas oli enämbi miljonua eläjiä.

 Suuri linnu NYC
### Linnan struktuuru

Linnat yhtistetäh toine yoizenke tielöil, kudualoin myöte ajeltah ajonevvot. Tiedy linnan sydämes sanotah pihakse (mugai prospektakse). Pihua pitkin srojitah eländy- da muudugi taloidu. Taloit on yhtistetyt linnannellikkölöih. Ollahgi trotuarat ristikanzoih niškoi.

### Linnan taloin lajit

Tevolližussrojut:

* + zavodat
	+ portat
	+ skluavut

Eländykohtat da rahvahan palvelemine

* + hotelit
	+ taloit
	+ laukat
* syöndykohtat:
	+ koufeilat
	+ restoruanat
	+ stolouvoit
* huogavundukohtat:
	+ parkat
	+ kinoteatrat
	+ ozutteluzualat
	+ buarat
* toizet kohtat:
	+ bol’ničat da polikliiniekat
	+ opastandulaitokset
	+ kalmistot
# Politiekku

Sana **politiekku** pohjuau klassillizen gretsien kielen sanah πολιτικός (politikos), "kanzalaziikoskii". Alguperäl politiekku on käytändön libo teorien vaikuttamistu toizih ristikanzoih globualizel, kanzallizel libo yksilöllizel tazol. Nygözes ylehizes kieles sanal *politiekku* tavan mugah tarkoitetah mihtah tiettyh kogonasnägemykseh libo idejolougieh pohjuajua toimindua, kudamal pyrritäh vaikuttia valdivollizih, valdivoloin välizih libo yhteskunnallizih šeikkoih libo kudamal hoijetah niidy.

Politiekan alah kuuluu oigevusvaldivos enne kaikkie zakonoinluajindan muuttamizeh da julgizen hallindon ohjuamizeh tiähtiäjiä toimindua. Poliittizen vastukohtannu on perindöllizesti nähty yksittäine ala.

## Lähtehet
# Rahvahanvaldu

**Rahvahanvaldu** (toiči demokruatii) on poliittine valdu, kudai pohjavuu sih, gu tärgielöi dieloloi piättäy kogo kanzu da jogahizel on yhtenjyttyzii oigevuksii vaikuttamah protsessan tuloksih da sen vaihieloih. Hos rahvahanvallan perustehet pätäh kaikkih yhteiskunnalizih laitoksih, ga tavan mugah tädä terminiä käytetäh valdivos paistes. Valdivol on suuri valdu.

Rahvahanvaldua miärätäh moizien ominažuksien perustehel:

1. Johtajat vallitah avvonnazesti. Pyrgijät kilbaillah keskenäh kunnolleh.

2. Valdu nouzou vaigu kanzas.

3. Rahvaskundu haldivoiččou rahvahan tahtoloi todevuttajen da kaikkien hyväkse.

Rahvahanvaldu tagustau oigevuttu joga ristikanzale. Arvos pietäh zakonanmugažuttu, ristikanzoin yhtenarvožuttu zakonan ies, vällytty, ristikanzan oigevuzii da muga ielleh.

On jygei piästä rahvahanvallan kaikkehpättävih tavoittehih, sendäh on olemas rahvahanvallan eri muoduo. XVIII vuozisadah sah toizii kuulužembii oli kohtinaine rahvahanvaldu. Kanzalazet luajitah poliitiekallizii piätöksii iče, ilmai väliniekkua. Ristikanzat tullah libo yhtehizeh mieleh libo tapahtuu vähemmistön alistumine enimistön tahtoh. Ezitysrahvahanvaldu on moine muodo, kus kanzalazet vallitah omii ezittäjii. Rahvahanvallittu suau oigevuon luadimah piätöksii händy vallinnuzien ristikanzoin mieldy huomivoh ottajen. Sežo häi vastuau omis ruadolois vallinnuzien iel.

Rahvanvallan piämiärii on rajoittua vägivaldua da vallan viärähkäyttämisty. Puaksuh tädä piämiäriä ei sua tavoittua. Se tapahtuu, gu ristikanzan oigevuot da muut arvot ei olla kaikkien tunnustettavat da niidy ei puolisteta hyvin. Nygöi äijis mualois rahvahanvaldu - terminiä käytetäh tarkoittajen liberualuvaldua. Moizes valdumuvvos pietäh johtajien aijanmugazet, kaikilekuulujat da kunnollizet valličukset, kus kandiduatat häirivöloittäh kilbaillah valliččijoin iänis. Sidä paiči sih liittyy oigevuon johtuo, vallan jaguo, enimistön vallan rajoittumistu peruszakonan mugah da persounu- da joukkovällyzien turvuamistu. Toizielpäi, erähät huralistoliikkeehet ajatellah, gu oigevus luadie poliitiekalline piätös vuadiu yhteiskunnallizien oigevuksien taguttu da ristikanzoin talovuollizen eriarvožuon madalua tazuo.
# Huralisto

**Huralisto** on poliittine suunduandu, kudai kannattau yhteiskunnallistu taza-arvuo i egalitarizmuo, puaksuh yhteiskunnallistu ijerarkie vastah. Huralisto sežo äbäzöiččöy niilöi, kudamii ellendetäh olevan heikombas azemas muiloih nähte. Ezimerkikse sotsialine demokruatii i sotsialismu ollah huralisto ideolougieloi.
# Oigelisto

**Oigelisto** on poliittine suunduandu, kudai kannattau yhteiskunnallistu libo talovehellistu konservatiivisuuttu. Oigeliston kannattajat uskou, što dieloloin pidäy pyzyö samanluaduzennu, i niidy ni ei tarvičče muuttau. Oigelisto sežo kannattau autoritiettuo da i perindölöi. Ezimerkikse populizmu i nationalizmu ollah oigelistos.
# 1794

| vuvvet
 |
| --- |
|  1790

```
·  1791
·  1792
·  1793
—  **1794**
```

 **— 1795**

```
·  1796
·  1797
·  1798
```
 |
| Vuozikymmenet
 |
| 1770-lugu · 1780-lugu — **1790-lugu** — 1800-lugu · 1810-lugu
 |
| Vuozisuat
 |
| XVII vuozisada — **XVIII vuozisada** — XIX vuozisada
 |

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon

* 26. sulakuudu **Andreas Sjögren** — kielentutkii.

## Ken kuoli sinä vuon

* 8. oraskuudu **Antoine Laurent de Lavoisier** — frantsien hiimiekku.
* 28. heinykuudu **Maximilien de Robespierre** — Suuren frantsien vallankumovuksen johtai.
* 9. kylmykuudu **Grigorii Skovoroda** — ven’alaine da ukrainan filosoufu, runoilii, tiedomies.
# 1866

| vuvvet
 |
| --- |
|  1862

```
·  1863
·  1864
·  1865
—  **1866**
```

 **— 1867**

```
·  1868
·  1869
·  1870
```
 |
| Vuozikymmenet
 |
| 1840-lugu · 1850-lugu — **1860-lugu** — 1870-lugu · 1880-lugu
 |
| Vuozisuat
 |
| XVIII vuozisada — **XIX vuozisada** — XX vuozisada
 |

## Midä rodih sinä vuon

## Ken rodihes sinä vuon

* 29. pakkaskuudu **Romain Rolland** — frantsien kirjuttai, Nobel-palkindon suannuh.
* 21. syvyskuudu **Herbert Wells** — anglielaine kirjuttai.
* 24. talvikuudu **Emanuel Lasker** — germuanien šahmatistu da matemuatikku, 2. šahmattoin muailman čempion.

## Ken kuoli sinä vuon

* 20. heinykuudu **Georg Riemann** — germuanien matemuatikku.