Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Suvi-Amerikku

Suvi-Amerikku
**Suvi-Amerikku** (isp. *América del Sur, Sudamérica, Suramérica*, port. *América do Sul*, angl. *South America*) on Amerikan suvimanner, kudai sujoittuu muan päivänlasku- da suvipuoliškos da vie vähän pohjazes puoliškos. Päivänlaskus on Tyynimeri, päivännouzus on Atlantien valdumeri, pohjazes on Karibian meri, kudai on luonnonraja kahten Amieriekan välis. Manderen luodehes on Panuaman kannas, kudai yhtistäy Suvi- da Pohjas-Amerikkua.

Suvi-Amerikkah liitetäh erilazet suaret, kuduat kuulutah manderen mualoih. Karibian meren suaret kuulutah Pohjas-Amerikkah.

Manderen pinduala on 17,8 milj. km² (4. kohtu manderien keskes), rahvahan lugumiäry on 387 489 196 (v. 2011) hengie (4. kohtu manderien keskes).

## Nimen alguperä

Sana ”Amerika” tämän manderen nimes enzikerran käytti Martin Val’dzem’uller. Häi merkičči omal kartal Amerigo Vespučči –nimen latinan variantan. Amerigo Vespučči enzikerran dumaičči, gu muat, kudamat löydi Hristofor Kolumb, ei kuuluta Indieh, a ollah Uuzi Mua, kuduadu jevrouppalazet enne ei tietty.

## Muantiedo

### Perimäzet kohtat

* Pohjaine – Gal’inas-niemi, 12°27′ N 71°39′ W (G) (O)
* Suvipuoline (mannerkohtu) – Frouard-niemi, 53°54′ S 71°18′ W (G) (O)
* Suvipuoline (suarikohtu) – Diego-Ramires, 56°30′ S. 68°43′ W (G) (O)
* Päivänlaskupuoline – Parinjas-niemi, 4°40′ S 81°20′ W (G) (O)
* Päivännouzupuoline – Kabu-Branku-niemi (angl.), 7°10′ S 34°47′ W (G) (O)

### Muanpindu

Muanpinnan mugah Suvi-Amerikkua voi jagua Mägi-Päivänlaskuh da Tazango-Päivännouzuh.

Manderen keskikorgevus on 580 metrii. Pitkin päivänlaskualovehtu on Andat-mägijono. Manderen pohjazes on Gvianskoin ylätazango, päivännouzus on Brazilien ylätazango, niilöin keskes on Amazonskoi alango. Päivännouzuh Andat-mägilöispäi ollah alangot.
# Madagaskar

Madagaskaran tazavaldu
mg. Repoblikan'i Madagasikara

fr. *République de Madagascar*|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Madagaskaran flagu
 | Madagaskaran gerbu
 |

 |
|
Madagaskaran valdivon gimnu
 |
|  |
| **Virallizet kielet** | malagassi[d] da Frantsien kieli |
| **Piälinnu** | Antananarivu |
| **Suurin linnu** | Antananarivu |
| **Pinduala** • Kaikkiedah
  |  587 041 km² |
| **Rahvahan lugumiäry** • Hinnoitus (2015)
 |  24 823 539 hengie  |
| **Val’uuttu** | Madagaskarin ariary[d] |
| **Domeennimi** | .mg[d] |
| **Koudu ISO** | MG |
| **ROK koudu** | MAD |
| **Telefonan koudu** | +261 |
| **Aiguvyöhykkehet** | UTC+3[d] |

**Madagaskaran tazavaldu** on suarivaldivo Afrikan rannikos. Se sijaiččou Indien valdumeren Madagaskar-suarel. Pindualan mugah Madagaskar-suari on nelläs suurimis suarilois muailmas. Piälinnu on Antananarivu. Virrallizet kielet ollah frantsien da malagasien kielet. Muan pinduala on 587 041 km². Rahvahan lugumiäry on 12 238 914 hengie.
# Afriekku

Afriekku
**Afriekku** on toinen pindualan mugah manner Jevrazien jälles. Pohjazes on Välimeri, koillizes – Ruskei meri, päivänlaskus – Atlantan valdumeri, päivännouzus da suves – Indien valdumeri. Afriekakse kučutah sežo muanozua, kudamah kuulutah Afriekan manner da suaret. Afriekan pinduala on 29,2 milj. km², suariloinke – läs 30,3 milj. km². Se kattau 6 % Muan kogo pinnan pindualaspäi da 20,4 % kuivan muan pindualaspäi. Afriekas on 55 valdivuo.

Afriekan rahvahan lugumiäry on läs miljardua hengie. Afriekku on rahvaskunnan algukodi: juuri täs lövvettih aigazien gominidoin muinazimat jiännykset, ottajen joukkoh *Sahelanthropus tchadensis*, *Australopithecus africanus*, *A. afarensis*, *Homo erectus*, *H. habilis* da *H. ergaster*.

Afriekan manner menöy poikki ekvuatoras da mones ilmastoalovehes. Se on ainavo manner, kudai sijoittuu pohjazes subtropizes ilmastoalovehespäi suvisubtropizessah. Täs vihmuu ylen vähän.

## Perimäzet kohtat

* Pohjaine – Blanko-niemi (Ben-Sekka, Ras-Engela, El’-Abjad) 37°20′28″N, 9°44′48″ E.
* Suvipuoline – Igol’ni-niemi (Aguljas) 34°49′43″S, 20°00′09″E.
* Päivänlaskupuoline – Al’madi-niemi 14°44′27″N, 17°31′48″W.
* Päivännouzupuoline – Ras-Hafun-niemi 10°27′00″N, 51°24′00″E.

## Nimen alguperä

Enzimäi ”afri”-sanal muinazen Karfagenan eläjät kučuttih ristikanzoi, kuduat elettih linnan lähäl. Tämä nimi on sivottu ”afar”-sanah, kudai merkiččöy finikakse pölyy. Konzu Riman eläjät vallattih Karfagenan, hyö nimitettih sen Afriekakse. Myöhembäh Afriekakse ruvettih kuččuo tämän manderen kaikkii alovehii, a sit iččiegi mannerdu.
# Teräžin

Teräžin
**Teräžin** on kirvesmiehen da puusepän leikkuaju ruadobruja. Sidä käytetäh puus pienii haudoi kaiverdajes. Teräžimes on varzi da terä terendetyn agjanke.
# Venesuela

Bolivarian Venesuelan Tazavaldu
isp. *República Bolivariana de Venezuela*|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Venesuelan flagu
 | Venesuelan gerbu
 |

 |
|
Venesuelan valdivon gimnu
 |
|  |
| **Iččenäžyön päivymiärät** | 22. syvyskuudu 1830 |
| **Virallizet kielet** | Ispanien kieli da Venezuelan Sign Language[d] |
| **Piälinnu** | Karakas |
| **Suurimat linnat** | Karakas, Marakaibo, Valensia |
| **Pinduala** • Kaikkiedah
  |  916 445 km² |
| **Rahvahan lugumiäry** • Hinnoitus (2019)
 |  28 887 118 hengie  |
| **Val’uuttu** | sovereign bolivar[d] |
| **Domeennimi** | .ve[d] |
| **Koudu ISO** | VE |
| **ROK koudu** | VEN |
| **Telefonan koudu** | +58 |
| **Aiguvyöhykkehet** | UTC−4[d] da America/Caracas[d] |

**Venesuela**, virralline nimi on Bolivarian Venesuelan Tazavaldu (isp. *República Bolivariana de Venezuela*) on valdivo Suvi-Amerikan pohjazes.

Pohjazes sen randoi huuhtellah Kariban meren da Atlantizen valdumeren viet, päivännouzus se rajoittuu Gaijananke, suves – Braziilienke, päivänlaskus – Kolumbienke.

Muan pinduala on 916 445 km². Rahvahan lugumiäry on 30 761 000 hengie (v.2015). Piälinnu on Karakas. Virralline kieli on ispanien.
# Oravu

Oravua on kaikis Karjalan mečis

Oravu on pieni turkinahkuelätti.

## Leviendy Karjalas

Oravua on kaikis Karjalan mečis, yhtelläh enämbi niidy on suvipuoles, kus on eri luaduu da eri igiä meččiä.

## Liikundu

Oravu eläy puulois. Sen hyppävykset voijah olla monimetrihizet. Hyppijes oksalpäi toizele oraval tazapainoh niškoi on händy. Sidä paiči, hännäl oravu kattavuu muates. Hännän liikundas nägyygi elätin mieli da ičentundo.

Kezän aigua, konzu on kylläl syömisty, oravu liikkuu suutkis kaikkiedah läs puoldukilometrii. Oravan eländykohtannu ollah kuuzi- da pedäimečät. Niilöis elätti löydäy enin syömisty. Niilöih se luadiugi ičelleh pezän.

## Syöndy

Syöy oravu kuuzen da pedäjän siemendy, linduloin jäiččiä, böbökkiä, muarjua da gribua, puuloin lehtenkandua. Konzu ei ole siemenvuozi, oravu voi hyppie syömizien ečos vägi suuren palan. Tämä liikunduaigu piädyy sygyzyh. Silloi oravat, ku suas löydiä syöndykohtat, voijah liikkuo monii sadoi kilometrii.

Oravat ollah lekkehel enimyölleh huondeksel da ehtäl. Syömizien löyttyy, vuitin syvväh kerras, toizen vuitin pannah peittokohtih, talven varah. Ga pahan siän aigah elätti voi olla hätken aigua pezäs.

## Pezä

Oravan pezä on luajittu oksis da on kerän nägöine. Sydämes on pehmei katekerros kazvilois. Oravat, kudamil ei ole omua peziä, eletäh tyhjis puuloin kololois.

## Kiimuaigu

Oravat eletäh yksitellen, poikevuksennu on kiimuaigu, kudai elätil algavuu tuhukuul. Kohtu oraval kestäy 35-40 päiviä da sulakuul sil rodieu 3-10 poigastu. Poigazii kazvattau emä. Oravanpoigazet kazvetah terväh da jo puolentostu-kahten kuun igäzinny net ruvetah elämäh ičepiänneh.

Kezäkuul oravil on toine kiimuaigu. Toine poigoveh, kudai jo ei ole moine suuri, rodieu heinykuun lopus – elokuun allus.

## Turkin vaihtandu

Oravu vaihtau turkin kaksi kerdua vuvves. Talvel oravan nahku on tuuhei, tuhkanharmai. Vaiku händy da korvien n’okat jiäjäh muzavanruskiet. Keviäl turkin vaihtandu algavuu piäs, loppuu tagapuoleh, sygyzyl kai on vastukarai. Händyhäi muuttau karvan vaiku kerran vuvves. Kezäl oravan nahku on lyhyt da ylen pehmei, muzavan ruskiedu värii.

## Lugu Karjalas

Oravu eläy meččyololois vähän, sille vijannu ollah pedoelätit, voimattomukset da syömizien vähys. Oravan suurin vihaniekku on niädy, kudamale enzimäine on piälimäine syömine.

Kaččomattah sih, ku oravan nahkua vähembäl ruvettih pidämäh hinnois, se endizelleh on kallis mečästyselätti. Oravile pannah ravvat da meččuijah sidä orožanke pystykorvukoirien vuoh. Tämän vuvven lugemizien mugah Karjalas on enämbi 90 tuhattu oravua.