Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Dinastia Yuan

Territòri de l'Empèri chinés Yuan en 1294.
La **dinastia Yuan** es una dinastia mongòla que regnèt sus China de 1271 a 1368. Se formèt a partir de 1259 pendent l'esclatament de l'Empèri Mongòl. D'efèct, a la mòrt dau Gran Khan Mongke, una guèrra civila opausèt dos senhors mongòls importants, Ariq Böke e Kublai Khan, fins a 1264. Lo segond foguèt venceire e venguèt Grand Khan mai la màger part de l'Empèri èra ja devesida entre estats independents. En 1271, fondèt la dinastia Yuan ambé Pequin coma capitala. En 1279, lei Mongòls capitèron d'esquichar la resisténcia Song e d'unificar tornarmai China. Lo rèine de Kublai Khan s'acabèt en 1294 e foguèt caracterizat per una politica de sostèn au comèrci e per una separacion mai e mai importanta ambé lei tres autrei khanats que venguèron independents e reconoguèron solament una preeminéncia simbolica ai Yuan.

La dinastia contunièt de dirigir lo país fins a 1368. D'efèct, foguèt rapidàment afeblida per de problemas de succession e per de dificultats economicas. Ansin, lo successor de Kublai Khan, Temür Khan (1294-1307) contunièt son òbra mai poguèt pas empachar lo desvolopament de la corrupcion. Lo rèine seguent, Külüg Khan (1307-1311), veguèt una tièra de decisions economicas marridas que causèron una crisi financiera grèva per lo govèrn. La situacion foguèt restablida per Buyantu Khan (1311-1320) e Gegeen Khan (1320-1323) qu'adoptèron lei mors chinés per dirigir lo país. Pasmens, aqueu darrier foguèt rebutat per un còp d'estat de la Cort.

Aqueu còp afebliguèt la dinastia que lei caps perdiguèron la realitat dau poder. A partir deis annadas 1340, lei dificultats economicas e politicas de la dinastia causèron l'emergéncia de movements d'oposicion poderós. En 1351, acomencèt la revòuta dei Turbans Roges. Lei divisions e lei luchas de la Cort empachèron una repòsta eficaça e lei Yuan abandonèron la capitala en 1368. Certanei membres de la dinastia assaièron de resistir dins lo nòrd de China mai foguèron finalament desfachs en 1388. Lo rèsta de la dinastia se repleguèt en Mongòlia onte demorèron fins a 1635.
# Estuari

Delta de l'Atchafalaya, dins lo **Gòlf dau Mexic**.
Un **estuari** es la porcion dau bocau d'un flume onte l'efiech de la mar o de l'ocean dins lo quau se versa es perceptible. Per quauqu'uns, correspond a tota la porcion dau flume onte l'aiga es salada o saumastra, per d’autres, es la presencia de l’efiech dinamic de la marèa subre las aigas fluvialas qui iò definís. Per convencion, parlem pas d'estuaris per los flumes qui s'escampen dins de las mars dichas barradas qu'an pas de marèa.
# Indici de desvolopament uman

Mapa mondiala representant las categoria de l'Indici de Desvolopament Uman (basat segon las donadas de 2019, publicadas en 2020).

|  |  |
| --- | --- |
| - 0.800–1.000 (molt naut)
- 0.700–0.799 (naut)
- 0.550–0.699 (mejan)
 | - 0.350–0.549 (baish)
- Cap d'entresenha
 |

L'**Indici de Desvolopament Uman** (**IDH**) es una estatistica compausada per diferents indicators, (esperança de vida, educacion, e revengut per capita), qu'es utilizada per classificar los païses en quatre categoria de desvolopament uman.
Se distinguisson païses de "desvolopament uman fòrça naut", "naut", "mejan", e "bas". L'IDH foguèt creat per l'economista paquistanés Mahbub Ul Haq e l'economista indian Amartya Sen en 1990, per lo Programa de las Nacions Unidas per lo Desevolopament (PNUD) de l'ONU.

### Referéncias
# Ürümqi

**Ürümqi** o **Urumchi** (en oigor ئۈرۈمچی Ürümchi; en chinés simplificat: 乌鲁木齐; chinés tradicional: 烏魯木齊; pinyin: Wūlǔmùqí) es la capitala e vila-prefectura de la region autònoma de Xinjiang en Republica Populara de China.
# Chiapas

|  |  |
| --- | --- |
| país | Mexic  |
| capitala populacion (an) | Tuxtla Gutiérrez  abitants (490 455) |
| Total de ciutats del estat | 118 |
|  |
| Governador | juan Jose sabines Guerrero |
| Superfícia | 73 211 km² |
| Populacion | 4 255 790 (mai 2006) |
| Densitat | 58 ab./km² |
| Pagina oficiala | Chiapas State Government |

**Chiapas** es un dels 31 estats que constituisson Mexic. Es localizat al sud-èst del país, e confronta al nòrd l'estat de Tabasco, al nòrd-oèst l'estat de Veracruz e a l'oèst l'estat d'Oaxaca. Al sud confronta l'ocean Pacific e a l'èst Guatemala. La capitala n'es Tuxtla Gutiérrez; las autras vilas importantas son: San Cristóbal de las Casas, Comitán e Tapachula. En Chiapas se tròban las roïnas maias de Palenque, Yaxchilan, Bonampak, Cninkultic e Tonina.
# SARS-CoV-2

Lo **coronavirus del sindròme respiratòri agut sevèr 2**, abreujat **SARS-CoV-2**, descobèrt e descrich en 2019 dins la vila de Wuhan (província de Hubei, en China), es lo coronavirus font d'una malautiá emergenta : la pandèmia de malautiá de coronavirus de 2019-2020.

Cal pas confondre lo SARS-CoV-2 (nom del virus) e la COVID-19 (nom, feminin, de la malautiá deguda al virus).

## Nòtas e referéncias

### Nòtas

### Referéncias
# Taus de natalitat

Lo taus mondial de natalitat, 2009.
Lo **taus de natalitat** (o *taus brut de natalitat* o encara *natalitat*) es lo rapòrt entre lo nombre de naissenças e lo nombre total de la populacion.

S'exprimís en general per mila (‰) e se calcula aital:

| **taus brut de natalitat ‰ = ( nombre total de naissenças viventas / populacion residenta totala ) x 1000** |
| --- |

## Exemple

En França metropolitana, en 2012, i aguèt 792 000 naissenças per una populacion de 63 409 000.

Per las donadas de 2012, serà doncas de:

**nombre total de naissenças viventas ÷ populacion residenta totala × 1000 = taus brut de natalitat ‰**

792 000 ÷ 63 409 000 × 1000 = 12,5 ‰

## Natalitat en Occitània

Occitània demòra una zòna de natalitat flaca, comparada amb la mejana francesa.
En 2011, las naissenças dins las regions de majoritat occcitana en França metropolitana èran de 177 137 per una populacion de 15 900 000 siá 11,1 ‰. Per comparason èra de 12,5 ‰ en França metropolitana e de 13 ‰ en França metropolitana sensa Occitània.

| Region | Naissenças (nombre total) | Taus de natalitat (per mila,‰) |
| --- | --- | --- |
| Aquitània | 34 452 | 10,5 |
| Auvèrnha | 13 561 | 10,0 |
| Lemosin | 7 070 | 9,5 |
| Lengadòc-Rosselhon | 30 794 | 11,4 |
| Miègjorn-Pirenèus | 32 221 | 11,1 |
| Provença | 59 039 | 12 |

*Natalitat dins las regions de majoritat occitana en França metropolitana en 2011*

## Natalitat mondiala, an 2004

Lo quadre seguent recuèlh los 20 estats amb los tausses de natalitat (TN) mai nautes e mai bassas que i aviá dins lo mond l'an 2004.

| Estat | TN mai nautes (en ‰) | Estat | TN mai bassas (en ‰) |
| --- | --- | --- | --- |
| Nigèr | 48,30 | Alemanha | 8,33 |
| Oganda | 47,39 | Lituània | 8,62 |
| Afganistan | 47,02 | Àustria | 8,81 |
| Mali | 46,77 |  Itàlia | 8,89 |
|  Chad | 45,98 | Eslovènia | 8,95 |
| Somalia | 45,62 | Andòrra | 9,00 |
|  Republica Democratica de Còngo | 44,73 | Letònia | 9,04 |
| Angòla | 44,64 | Republica Chèca | 9,07 |
| Libèria | 44,22 | Mónegue | 9,26 |
| Burkina Faso | 44,17 |  Japon | 9,47 |
| Malawi | 43,95 | Singapor | 9,49 |
| Iemèn | 43,07 | Croàcia | 9,57 |
| Sierra Leone | 42,84 | Bulgaria | 9,66 |
| Guinèa | 42,03 | Grècia | 9,72 |
| Benin | 41,99 | Ongria | 9,76 |
| Madagascar | 41,66 | Soïssa | 9,77 |
| Mauritània | 41,43 | Russia | 9,80 |
| Zambia | 41,38 | Estònia | 9,91 |
| São Tomé e Príncipe | 40,80 | Corèa del Sud | 10,08 |
| Nigèria | 40,65 |  Espanha | 10,10 |

## Vejatz tanben

* Taus de mortalitat.
* Taus de mortalitat infantila.
* Taus de supervivença.
* Taus de fecunditat.
* Transicion demografica.

## Nòtas e referéncias
# Incendi

Incendi dins la capitala finlandesa Helsinki en 2006.
Un **incendi** es un fuòc violent e destructor per la natura ò leis activitats umanas caracterizat per una reaccion de combustion non mestrejada dins lo temps e dins l'espaci.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
# Epigrafia

Fotografia de la Pèira de Roseta, objècte arqueologic necessitant d'èsser estudiat segon lei règlas de l'epigrafia.
L’**epigrafia** es una sciéncia auxiliara de l'istòria qu'estudia leis inscripcions realizadas sus de materiaus imputrescibles coma la pèira, l'argiela ò lo metau. A per objectiu de lei datar, de lei plaçar dins son contèxte, de lei tradurre e de determinar leis informacions que pòdon n'èsser deduchas. Es una disciplina fòrça importanta per l'estudi dei periòdes istorics ancians coma l'Antiquitat.

L'epigrafia es una sciéncia anciana qu'es apareguda durant la premiera mitat de l'Edat Mejana amb de personalitats coma Dhul-Nun al-Misri (796-859) ò Abu Muhammad al-Hasan al-Hamdani (893-954) dins lo mond arab e Shen Kuo (1031-1095) en China. En Euròpa, son desvolopament es pus tardiu e comencèt probablament amb Georg Fabricius (1516-1571). Es uei devesit entre plusors brancas especializadas dins una cultura donada.

## Liames intèrnes

* Diplomatica.
* Escritura.
* Filologia.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
# Exili

L'**exili**, sonat tanben **faidiment**, **despatriament**, **(em)bandiment**, **estrangiment**, **fòrabandiment** (gasc. **hòrabandida**) es una pena impausada pels estats, generalament per de rasons politicas. Per l'evolucion dau drech, uèi l'exili s'impausa rarament, e lo país receptor accepta pas eventualament l'exiliat.

## Tipe d'exili

En foncion de sa durada l'exili pòt èsser:

* Temporau, se se fixa un tèrme.
* Indefinit o perpetuau, se i a pas de tèrme per la pena. L'exiliat de biais indefinit pòt de còps obténer un indult o perdon que li permete de tornar au país.

### Govèrn en exili

Au delà de personas en exili, i a tanben de govèrns en exili, coma lo dau Tibet o de nacions en exili, coma Armenia de 1078 a 1375, qu'après l'invasion de son territòri per de tribús seljucidas, s'exilièt en Cilícia, ont formèt un reiaume novèu.

## Arts

L'exili es sovent viscut coma un periòde fondamental de la vida d'un òme. L'artista en exili es generalament prigondament marcat per l'experiéncia al punt que pòt èsser una font d'inspiracion a l'origina de son cap d'òbra. L'exili e los sentiments noirits per aquel castiment tanben an servit de tèma per de libres, de filmes ...

# Autors de l'exili

* Tahar Ben Jelloun
* Joseph Conrad
* David Dabydeen
* Mahmoud Darwish
* Loys Masson
* V.S. Naipaul
* Khal Torabully
* Camus

## Lista de personas celèbras qu'an patit d'una forma d'exili

* Dante Alighieri
* Isaac Abrabanèl.
* Juan Bautista Alberdi.
* Jean-Henri Azéma.
* Mikhaïl Aleksandrovich Bakunin.
* Théoneste Bagosora
* Louis Blanc.
* Napoleon Bonaparte.
* Jean-Baptiste Bory de Saint-Vincent
* Carles de Borbon.
* François-René de Chateaubriand.
* Ciceron.
* Gustave Courbet.
* Fiodor Dostoievskii.
* Lion Feuchtwanger.
* Sigmund Freud
* Boris Gamaleya.
* François Guizot.
* Hissène Habré
* Victor Hugo.
* Mirza Husayn.
* Joan Carles I d'Espanha.
* Nestor Makhno
* Moshe ben Nahman.
* Ovidi.
* Louis-Joseph Papineau.
* Ilya Prigogine.
* Salman Rushdie.
* Benjamin Sehene.
* Rudolf Serkin.
* Alexandre Soljenitsyne.
* Léon Trotsky.
* Youenn Gwernig.
* Jorge Semprun.

## Vejatz tanben

* Exili politic
* Exili fiscal

## Nòtas
# Palais

Pintura representant lo palais de Versalhas que foguèt lo sèti de la monarquia absoluda francesa.
Un **palais** (arc. **palatz**) es una residéncia de talha fòrça importanta qu'èra generalament utilizada coma residéncia d'un senhor de reng superior ò d'un sobeiran. Dempuei la fin dei regimes aristocratics ancians, lei palais son d'ara endavant utilizats coma sètis d'institucions (presidéncia, ministèri, parlament...), de musèus, d'ostalariás ò d'immòbles de burèu (ex. Palai (sic) de Gèu de Vielha, en Aran).

## Nòtas e referéncias
# Expansionisme

L'expansionisme japonés de 1870 a 1942
L'**expansionisme** es una politica destinada a estendre la basa territòriala ò l'influéncia economica, politica, culturala ò autre d'un estat. Implica generalament l'utilizacion agressiva de mejans militars e es liat a d'ideologias imperialistas, irredemptistas, nacionalistas ò colonialas.

## Liames intèrnes

* Colonialisme.
* Imperialisme.
* Irredemptisme.
* Nacionalisme.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
# Revòuta dei Turbants Jaunes

La **Revòuta dei Turbants Jaunes** se debanèt de 184 a 192 dins l'Empèri Chinés. Fuguèt entraïnada per Zhang Jiao, fondator de la secta taoïsta Taiping, qu'organizèt una insureccion còntra la dinastia Han. Sei partisans adoptèron un turbant jaune coma signe de raliment donant son nom a la revòuta.

En causa de l'afebliment dau govèrn centrau en declin dempuei de decennis, lei Han fuguèron rapidament en dificultat. Deguèron donc demandar l'ajuda de generaus e de vassaus poderós que capitèron d'esquichar pauc a pauc la revòuta. La mòrt de Zhang Jiao favorizèt la victòria deis aliats de l'emperaire. Pasmens, lei combats entraïnèron lo partiment de l'Empèri entre lei senhors e generaus venceires que perdiguèt la direccion vertadiera de l'Empèri e dispareguèt en 220.

## Liames intèrnes

* Dinastia Han.
* Periòde dei Tres Reiaumes.
* Republica Populara de China.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
# Bevenda alcolizada

Un gòt de pastís qu'es un beire alcolizat popular en Occitània.
Una **bevenda alcolizada** es una bevenda (fermentada, macerada, destillada...) contenent d'etanòl. Son probablament aperegudas tre lo periòde neolitic dins lo corrent de la sedentarizacion dei societats umanas. La referéncia pus anciana coneguda a una bevenda alcolizada data de 4000 avC en Mesopotamia. Dempuei aqueu periòde, lei bevendas alcolizadas se son multiplacadas e son vengudas un element important dins la cultura d'unei país e regions.

## Liames intèrnes

* Etanòl.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
# De jure

De jure es una locucion latina significant *"*per la lei*"* o *"*pel drech", principalament utilizada per de questions juridicas, governamentalas o tecnicas (talas coma las nòrmas), en oposicion a *de facto*, exprimís l'idèa d'imperatiu legal, a vegada d'imperatiu necessari

Per exemple, se un país es independent *de jure*, se pòt dire qu'es independent en teoria o independent en principi (coma San Marin e Mónegue, que, segon un acòrdi, en cas de invasion d'un autre país, dependon militarament de las fòrças armadas d'Itália e de las fòrças armadas de França, respectivament).

Aquela expression tanben fa referéncia a las leis qu'existisson, mas sens èsser respectadas en prectica, o alara, son pas aplicadas de fach. Elisabèt II, Reina de Canadà, es lo cap d'Estat du Canadà *de jure*; le Governaire general de Canada es cap de l'Estat *de facto*

## Vejatz tanben

* *De facto*
* *Status quo*