Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Piramidas d'Egipte

Patrimòni Mondial de l'UNESCO La **Piramidas d'Egipte** qu'èran tombas de gran endom bastidas peus monarcas faraons. Las purmèras tombas qui coneishem que son los mastabas, monuments funeraris bastits en purmèr dab bricas de tèrra cuèita, puish dab pèiras talhadas. Durant Empèri ancian, lo faraon Djòser e lo son arquitècte Imhotep que bastín la purmèra piramida a partir deu modèl deus mastabas : la Piramida graduada a Saqara. Puish Snefro, que bastí tres piramidas sonque per eth medish en bèth cercar la forma perhèita e qu'inventè la piramida romboïdala e la piramida de fàcias lissas. Atau, puish que n'avèva pas sonque un còs, las piramidas que vadón au còp tombas o cenotafs.

|  |
| --- |
|
Article de la seria **Luòcs egipcians** |
| *Luòcs* |
| Nòmes / Vilas |
| Monuments / Temples |
| *Region* |
| Bassa Egipte / Mejana Egipte |
| Nauta Egipte / Nubia |
| *Localizacion* |
|  |

|  |
| --- |
| **Piramida** |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

 |

 |
| *mr* |

## Lista de las piramidas:

### Piramida graduada

* Piramida graduada de Djòser

### Piramida romboïdala

* Piramida romboïdala de Snefro

### Piramidas de fàcias lissas

* Grana Piramida de Giza

### Piramida en forma de mastaba

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Portal Egiptopèdia** | Accedissètz dirèctament als articles de Wikipèdia concernent l'**Egipte antica** :
Istòria | Geografia | Organizacion politica | Faraon | Art | Mitologia | Dius | Vida vidanta | Bibliografia | Egiptològs | Lexic |
# Atila

|
 Atila

 |
| --- |
| Representacion d'Atila dins un musèu magiar |
| Representacion d'Atila dins un musèu magiar |
| Biografia |
| Naissença | vèrs 406 |
| N. a |  |
| Decès | 453 |
| D. a |  |
| Causa de decès |  |
| Assassinat/ada per |  |
| Luòc d'enterrament |  |
| Lenga mairala |  |
| Fogal ancestral |  |
| País de nacionalitat |  |
| Paire |  |
| Maire |  |
| Oncle |  |
| Tanta |  |
| Grands |  |
| Bèlamaire |  |
| Bèlpaire |  |
| Fraire |  |
| Sòrre |  |
| Conjunt |  |
| Companh/a |  |
| Filh/a |  |
|  |  |
| Religion |  |
| Membre de |  |
| Familha nòbla |  |
| Membre de l'equipa esportiva |  |
| posicion de jòc |  |
| tir (esquèrra/drecha) |  |
| grad dan/kyu |  |
| Grop etnic |  |
| Orientacion sexuala |  |
| Profession |  |
| Emplegaire |  |
| Domeni d'activitat |  |
| Escolaritat |  |
| Diplòma |  |
| Director de tèsi |  |
| Estudiant de tèsi |  |
| Foncion politica |  |
| Residéncia oficiala |  |
| Predecessor |  |
| Successor |  |
| Partit |  |
| Tessitura |  |
| Label discografic |  |
| Lista de cançons |  |
| Discografia |  |
| Mission de l'astronauta |  |
| Distincions e prèmis |  |
| Branca militara |  |
| Grad militar |  |
| Etapa de canonizacion |  |
| Familha nòbla |  |
| Títol de noblesa |  |
| Títol onorific |  |
| Comandament |  |
| Conflicte |  |
| Jorn de la fèsta |  |
| País: | Empèri un |
| Epòca: | Antiquitat tardiva |
| Règne: | 434 a 453 |
| Davancièr: | Bleda e Rugila |
| Successor: | Ellac |

**Atila** , sovent dich **Atila lo un**, foguèt lo cap dels uns de 434 entrò la mòrt en març de 453. Foguèt tanben lo cap d'un empèri tribal compausat d'uns, d'ostrogòts, d'alans e de bulgars, entre autres, en Euròpa centrala e orientala.

Pendant son règne, èra un dels enemics pus redotats dels empèrirs romans d'Occident e d'Orient. Traversèt dos còps Danubi e pilhèt los Balcans, mas poguèt pas prene Constantinòble. Sa campanha infructuosa en Persa foguèt seguida en 441 per una invasion de l'Empèri Roman d'Orient (bizantin), que la capitada butèt Atila a envasir l'Occident. Ensagèt tanben de conquistar la Gàllia romana (la França modèrna), traversèt Ren en 451 e caminèt fins a Aurelianum (Orleans), abans d'èsser arestat a la batalha dels Camps Catalaunics.

Envasiguèt puèi Itàlia, estralhant las províncias del nòrd, mas poguèt pas prene Roma. Prevesiá de novelas campanhas contre los romans, mas moriguèt en 453. Après la mort d'Atila, son pròche conselhèr, Ardaric dels Gepides, menèt una revòlta germanica contra la dominacion unica, après que l'empèri unic s'afondrèt rapidament. Atila visquèt coma un personatge de la legenda eroïca germanica
# Sant Marin

| Sant Marin |
| --- |
| *Repubblica di San Marino* (italian) |
|

Bandièra
Escut d'armas |
| Imne: *Inno Nazionale della Repubblica* (italian) (en occitan: «Imne Nacional de la Republica») |
| Devisa: *Libertas* (latin) (en occitan: «Libertat») |
| Localizacion |
| Capitala | Ciutat de Sant Marin 43° 55′ 59″ N, 12° 28′ 01″ E |
| Ciutat mai granda | Serravalle |
| Lengas oficialas | Italian |
| Gentilici | Santmarinés, Santmarinesa  |
| Forma de govèrn | Republica constitucionala parlamentària |
| Capitans regents | Matteo Rossi Lorenzo Bugli |
| Superfícia |  227en |
| • Totala  | 61,19 km² |
| • Totala (febrièr 2023) | 33 823 ab. |
| Moneda | Èuro (€) |
| Indicatiu telefonic | +378 |
| ISO 3166 | SM, SMR, 674 |
| Fus orari | UTC+01:00 |
| Domeni internet | .sm |
| Membre de | ONU |
|  |

**Sant Marin**,(α) oficialament la **Republica de Sant Marin**,(β) ancianament **Serenissima Republica de Sant Marin**,(γ) es un estat sobeiran sens accès a la mar. Es totalament enclavat en Itàlia, situat entre las regions de Emília-Romanha e las Marchas. Es lo tresen estat pus pichon per superfícia d'Euròpa, après la Ciutat del Vatican (0,44 km²) e lo Principat de Mónegue (60,5 km²).

La capitala es la ciutat eponima, sèti del govèrn de Sant Marin. La lenga oficiala n'es l'italian malgrat que la lenga autoctòna siá lo romanhòl, un parlar padan.

## Istòria

Aquesta seccion es voida, pas pro detalhada o incompleta. **Vòstra ajuda** es benvenguda !
## Politica

La republica es dirigida per dos capitanis regents, elegits per un mandat de 6 mes. Retipan los cònsols de Roma. Los mandats començan lo 1èr d’abril e lo 1èr d’octobre.

## Geografia

Aquesta seccion es voida, pas pro detalhada o incompleta. **Vòstra ajuda** es benvenguda !
## Economia

*De veire: Economia de Sant Marin.*
## Cultura

## Annèxas

### Bibliografia

### Nòtas

(α). ↑ en italian: *San Marino*; en romanhòl: *San Marein*.
(β). ↑ en italian: *Repubblica di San Marino*.
(γ). ↑ en italian: *Serenissima Repubblica di San Marino*; en latin: *Serenissima res publica Sancti Marini*.
### Referéncias
# 24 de junh

|  |
| --- |
|  Republica Chèca en **junh**. |
| ←junh→ |
| Descobridor o inventaire |  |
| Data de descobèrta |  |
| Contrari |  |
| Color |  |
| Simbòl de quantitat |  |
| Simbòl d'unitat |  |
| Proprietat de |  |
| Fondador |  |
| Compren |  |
| Data de debuta |  |
| Data de fin |  |
| Precedit per |  |
| Seguit per |  |
| Coordenadas |  |
| 1èr | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |   |

## Eveniments

## Naissenças

* 1820 - Joaquim Manuel de Macedo, escrivan brasilièr (m. 1882)
* 1883 - Victor Francis Hess, fisician alemand, Prèmi Nobel (m. 1964)
* 1911 - Ernesto Sábato, escrivan argentin
* 1927 - Martin Lewis Perl, fisician american, Prèmi Nobel de Fisica
* 1942 - Eduardo Frei Ruiz-Tagle, president de Chile
* 1947 - Mick Fleetwood, musician anglés (Fleetwood Mac)
* 1962 - Claudia Sheinbaum, politica e scientifica mexicana
* 1980 - Cicinho, fotbolaire brasilièr
* 1987 - Lionel Messi, jogador argentin de fotbòl

## Decèsses

* 1908 - Grover Cleveland, president dels Estats Units d'America (n.1837)
* 1935 - Carlos Gardel, cantaire argentin (n.1890)

---

Vejatz tanben :

* 23 de junh | 25 de junh
* genièr | febrièr | març | abril | mai | junh | julhet | agost | setembre | octobre | novembre | decembre
* Calendièr d'eveniments (los 366 jorns de l'an).
# 23 de junh

|  |
| --- |
|  Republica Chèca en **junh**. |
| ←junh→ |
| Descobridor o inventaire |  |
| Data de descobèrta |  |
| Contrari |  |
| Color |  |
| Simbòl de quantitat |  |
| Simbòl d'unitat |  |
| Proprietat de |  |
| Fondador |  |
| Compren |  |
| Data de debuta |  |
| Data de fin |  |
| Precedit per |  |
| Seguit per |  |
| Coordenadas |  |
| 1èr | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |   |

## Eveniments

* 1990 - Moldàvia declara son independéncia de l'Union Sovietica

## Naissenças

* 1889 – Anna Akhmàtova, escrivana e poèta modernista russa (m. 1966)
* 1894 – Edoard VIII del Reialme Unit, rei deu Reiaume Unit de Grana Bratanha e d'Irlanda deu Nòrd (m. 1972)
* 1907 – James Meade, economista american, Prèmi Nobel d'Economia (m. 1995)
* 1937 – Martti Ahtisaari, president de Finlàndia
* 1972 – Zinedine Zidane, jogaire francés de fotbòl
* 1973 – Marija Naumova, cantaira letona

## Decèsses

* 1995 – Jonas Salk, inventor de la vaccina contra la poliomieliti (n. 1914)
* 1996 – Andreas Papandreou, primièr ministre de Grècia (n. 1919)
* 1998 – Maureen O'Sullivan, actritz irlandesa, la *Jane* del filme *Tarzan* (n. 1911)

---

Vejatz tanben:

* 22 de junh | 24 de junh
* genièr | febrièr | març | abril | mai | junh | julhet | agost | setembre | octobre | novembre | decembre
* Calendièr d'eveniments (los 366 jorns de l'an).
# 17 de julhet

|  |
| --- |
|  Lo Grand Canhon en **julhet**. |
| ←julhet→ |
| Descobridor o inventaire |  |
| Data de descobèrta |  |
| Contrari |  |
| Color |  |
| Simbòl de quantitat |  |
| Simbòl d'unitat |  |
| Proprietat de |  |
| Fondador |  |
| Compren |  |
| Data de debuta |  |
| Data de fin |  |
| Precedit per |  |
| Seguit per |  |
| Coordenadas |  |
| 1èr | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 |   |

## Eveniments

## Naissenças

* 1832 - Charilaos Trikoupis, primièr ministre de Grècia (m. 1896)
* 1843 - Julio Argentino Roca, president d'Argentina (m. 1914)
* 1888 - Shmuel Yosef Agnon, escrivan israelian, Prèmi Nobel (m. 1970)
* 1889 - James Cagney, actor american (m. 1986)
* 1917 - Phyllis Diller, actritz americana (m. 2012)
* 1917 - Kenan Evren, president de Turquia (m. 2015)
* 1918 - Carlos Manuel Arana Osorio, president de Guatemala (m. 2003)
* 1920 - Juan Antonio Samaranch, entrepreneire e politician espanhòl (m. 2010)
* 1933 - Karmenu Mifsud Bonnici, primièr ministre de Malta
* 1935 - Donald Sutherland, actor canadian (m. 2024)
* 1939 - Ali Khamenei, cap religiós d'Iran
* 1946 - Laurent Fabius, primièr ministre de França
* 1954 - Angela Merkel, femna politica alemanda, cancelièra dempuièi 2005
* 1954 - Edward Natapei, primièr ministre de Vanuatu
* 1963 - Rei Letsie III de Lesotho
* 1982 - Miriam e Olivia Nervo (germanas bessonas), DJs e productoras australianas, membras del grop NERVO

## Decèsses

* 1540 - Rei Joan Ièr d'Ongria (n. 1487)

* 1790 - Adam Smith, economista e filosòf escocés (n. 1723)
* 1845 - Charles Grey, primièr ministre del Reialme Unit (n. 1764)
* 1883 - Tu Duc, emperaire de Vietnam (n. 1829)
* 1906 - Carlos Pellegrini, president d'Argentina (n. 1846)
* 1912 - Henri Poincaré, matematician francés (n. 1854)
* 1918 - Tsar Nicolau II de Russia (n. 1868)
* 1928 - Álvaro Obregón, president dr Mexic (n. 1880)
* 1959 - Billie Holiday, cantaira americana de jazz (n. 1915)
* 1967 - John Coltrane, musician american de jazz (n. 1926)
* 1995 - Juan Manuel Fangio, pilòt argentin de Formula 1 (n. 1911)
* 2005 - Edward Heath, primièr ministre del Reialme Unit (n. 1916)
* 2011 - Juan María Bordaberry, president d'Uruguai (n. 1928)

---

Veire tanben :

* 16 de julhet | 18 de julhet
* genièr | febrièr | març | abril | mai | junh | julhet | agost | setembre | octobre | novembre | decembre
* Calendièr d'eveniments (los 366 jorns de l'an).
# Monarca

Un **monarca** es un governador o cap d'Estat. Aqueste títol de rei (o de reina dins qualques cases escasses) se transmet ereditàriament, levat de qualques excepcions istoricas o actualas.

Un estat governat per un rei se sona una monarquia, e aqueste sistèma de govèrn qu'es senhorejat per un rei pòt èsser diferent en foncion dels païses. Dins fòrça monarquias actualas, mai que mai en Euròpa, lo rei o la reina an un ròtle variable mas en general simbolic, dins lo govèrn de l'Estat.

## Nòtas
# Dinastia Almoravid

Los **Almoravids** (berbèr: *Imṛabḍen*, arabi: المرابطون*Al-Murābiṭūn*) èra una dinastia berbèra de Marròc, que formèt un empèri al sègle XI s'estendent sus l'oèst de Magrèb e Al Andalús. Sa capitala èra Marraquèsh, una vila que fondèron en 1062. La dinastia es originària de las tribús Lamtuna e Gudala, tribús berbèras nomadas de Sahara que vivián entre lo sud de Marròc, lo fluvi Nigèr e lo fluvi Senegal.

Los almoravids evitèron la casuda precipitada d'Al Andalús mercé a una victòria decisiva contre la coalicion dels reialmes crestians de Castelha e d'Aragon a la batalha de Sagrajas. Aquò lor permetèt de contrarotlar un empèri que s'estendiá subre 3000 km del nòrd al sud. Pasmens, lo poder de la dinastia foguèt relativament de corta durada; los almoravids caiguèron -al som de son poder- quora capitèron pas d'apasimar la rebellion Masmuda iniciada per Ibn Tumart. Ne resultèt la mòrt de son darrièr rei, Ishaq ibn Ali, tuat pels almohads a Marraquèsh en Abrial de 1147.

### Etimologia

Lo tèrme "almoravid" ven de l'arabi "al-Murabitun" (arabi: المرابطون) qu'es lo plural de "al-Murabit" literalament "lo que liga" mas al sens figurat "lo qu'es prèst a se batre a la fortalesa". Lo tèrme es ligat a la nocion de Ribat, una mena de mostièr-fortalesa, a travèrs la rasic r-b-t (arabi: ربط "Rabat": *ligar* o arabi: رابط "Raabat": *campar*).

### Referéncias
# Dinastia Shang

La **dinastia Shang** fuguèt la segonda dinastia chinesa tradicionala e es la premiera que son existéncia es demostrada per de vestigis arqueologics. Reinèt de 1750 a 1040 avC. Èra basat sus la cultura de milh e desvolopèt divèrsei trachs caracteristics de la societat chinesa dei periòdes seguents coma lo culte deis ancians e una ierarquia estricta. Lo rèi dominava la societat gràcias a sei foncions religiosas. Existiá una aristocràcia qu'èra cargada de la guèrra còntra lei populacions estrangieras e, de còps, entre elei.

## Ligams intèrns

* Dinastia Xia.
* Dinastia Zhou.
* Republica Populara de China.

## Nòtas e referéncias
# Liao

Localizacion geografica deu bacin de Liao
Lo fluvi de **Liao** (遼河 en chinés tradicionau; pinyin: *Liáo hé*) qu'ei un important cors d'aiga deu nòrd-èst de la Republica Populara de China. Que's geta dens la Mar de Bohai, dens la Mar Jauna. Los noms de la província de Liaoning e de la peninsula de Liaodong que vienen deu nom d'aqueth fluvi. Qu'a ua longor de 1 345 km e un bacin de 232 000 km².
# Istorian

*De primo bello punico* (1471) de l'istorian Leonardo Bruni
Un **istorian** (*f.* **istoriana**) es un professional o un expèrt en l'istòria, que reculhís de dadas del passat, las estudia e las transmet. Los metòdes e l'objècte per realizar lo pretzfach varian segon l'escola d'istoriografia qu'apartenon o l'epòca que se tracta. Aquela activitat existís dempuèi de l'Antiquitat, que los escrivans reculhan los fets e eveniments, a vegadas legendaris dels seus païses d'origena o de civilitzacions alara consideradas exoticas. Lo seus tèxtes avián sovent un caractèr legitimator amb per justificacion de lors quita profession. Los cronicaires medievals, amb lors cronicas, eritèron d'aquela dobla funcion, que serán egemonic fins a l'arribar al positivisme. L'importància de las fonts d'anàlisi aumentèron amb los sègles, per assegurar una objectivitat mai granda dins la narracion dels fachs. Los istorians actuals faguèron s'estudis especifics a l'universitat ne fasent tant d'investigators e divulgators coma de savents o conselhièrs especialistas.

## Notas e referéncias
# Amodarià

| Amodarià |
| --- |
|   |
| Caracteristicas |
| Longor | 2 400 km |
| Bacin | 534 739 km2 |
| Debit mejan | 2 525 m3⋅s-1 |
| Riu |
| S'escampa dins | Mar d'Aral |
| Geografia |
| Païses traversats | Afganistan Tatgiquistan Ozbequistan Turcmenistan |

**Amodarià** (persan:آمودریا, *Āmūdaryā*; pashto:د آمو سيند, *də Āmu Sind*; arabi: جيحون, *Jihôn* o *Jayhoun*; ebrieu: גּוֹזָן, *Gozan* ), tanben dit **Oxus**, es un flume màger d'Asia Centrala format pel jonhent dels rius de Vakhsh e de Panj. Nais per las montanhas de Pamir, travèrsa l'Hindu Kush e lo desèrt de Karakom, abans de formar un dèlta per s'escampar dins la mar d'Aral. Autrescòps, lo flume èra considerat coma la termièra entre Iran e Toran.

## Referéncias
# Emperaire de Japon

Aquesta pagina conten de caractèrs japonés. En cas de problèma, consultatz Ajuda:Unicode o testatz vòstre navegador.

Emperaire de Japon|

Bandièra
Escut d'armas |
|  |
| Titular | Naruhito dempuèi lo 1er de mai de 2019 |
| Tractament | Sa Majestat Imperiala |
| Residéncia | Palatz de Fukiage del Kōkyo (Tòquio) |
| Luòc | Japon  |
| Precedit per | Akihito |
| Lista | lista dels emperaires de Japon  |
| Site web | kunaicho.go.jp… [archive]  |

Segon la Constitucion de Japon promulgada en 1947, l'**emperaire de Japon** (天皇, *Tennō*?) es lo cap d'Estat formal e monarca formal de Japon, simbòl unitari de Japon. L'actual emperaire es Naruhito, sul tròne del Crisantèm dempuèi lo 1èr mai de 2019 après l'abdicacion de son paire, Akihito.

L'emperaire, en mai de sa carga civica, es lo cap religiós del shintoïsme: possedís de grands poders simbolics, o encara l'ancian culte imperiala (l'Arahitogami) que sacrava l'emperaire coma una divinitat celèsta; en efièch, lo tèrme tennō significa «sobeiran celèst», que foguèt utilizat tre lo sègle vii.

La dinastia imperiala de l'Ostal Yamato, mai anciana familha dinasta al mond e ininterrompuda dempuèi 2600 ans, es sovent estada rejoncha per las shōguns, poderoses dirigents e oficièrs de l'armada dotats de facto de poders absoluts. Lo declin del poder de la familha imperiala comença amb l'ambicion de Minamoto no Yoritomo en 1192, fondant lo primièr bakufu, mas es Tokugawa Ieyasu que l'acaba en 1603, creant un estat feudal isolat de la rèsta del mond que sos descendents dominat pendent dos sègles e mièg, fins a la restauracion de 1868, quand Japon s'es obèrt a la politica e a l'economia internacionalas.

## Sobeiranetat

Fins al mièg de sègle vii, lo títol del sobeiran japonés èra *Amenoshita shiroshimesu ōkimi* (治天下大王?, lit. «Grand rei dirigent [lo territòri] jol cèl») o *Yamato ōkimi* (大和大王/大君?, «Grand rei del Yamato»). Los tèxtes chineses o nommavan alara «Rei dels Wa» (倭王, 倭国王, 大倭王, *waō*, *wakokuō*, *daiwaō*).

Existís d'autras apellacions respectuosas per s'adreçar a l'emperaire segon las epòcas: *Sumemima no mikoto* o *Sumera mikoto*, «sublim sobeiran que regna al dessús dels nívols». *Mikado* (御門/帝?), literalament «sublima pòrta», designant a l'origina lo palais imperial

## Nòtas e referéncias
# Ciutat Vedada

Ciutat Vedada|   |
| Donadas |
| Tipe | Palais, complèx d'edificis, musèu e site touristique chinois de rang AAAAA (fr)   |
| Part de | palais imperials de las dinastias Ming e Quing a Pequin e Shenyang e ciutat imperiala  |
| Arquitècte | Kuai Xiang (fr)   |
| Construccion | 1420  |
| Inauguracion | 1923  |
| Caracteristicas |
| Superfícia | 72 ha  |
| Localizacion geografica |
|  |
| **Estat** | Republica Populara de China |
| **Ciutat** | Pequin |
| **Districte** | districte de Dongcheng |
| **Sosdistricte** | sosdistricte de Donghuamen  |
|  |
|  |
| Catalòg | 100 (primièra lista dels bens culturals magèrs protegits a escala nacionala, , )  |
| Format per | Dong liu gong (en)  Xi liu gong (en)   |
| Sit istoric e cultural de la Republica Populara Chinesa (1961) part d'un Patrimòni mondial de l'Umanitat (1987)  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Visitaires anuals | 15 080 000 (2015)  |

 |
| Site web | dpm.org.cn  |

La **Ciutat Vedada**, egalament nomenada **Ciutat Proïbida** (en chinés: 紫禁城), es un antic palatz imperial de las dinastias Ming e Qing. Es situada a Pequin, e forma actualament lo **Musèu del Palatz**. Pendent mai de 500 ans, foguèt lo larèr dels emperaires de la China e la seuna cort, aital coma centre cerimonial e politic del govèrn chinés.

Dempuèi 1925, la Ciutat Vedada es estada jos contraròtle del Musèu del Palatz, que conten una vasta colleccion d'òbras d'art e objèctes qu'apertenguèron a las colleccions imperialas de las dinastias Ming e Qing. Part de l'anciana colleccion del musèu se tròba uèi al Musèu Nacional del Palatz a Taibei, doncas que totes dos musèus apertenguèron a la meteissa institucion e se dividiguèron après la Guèrra Civila Chinesa. En 1987 foguèt inclusa dins la lista del Patrimòni Mondial de l'Umanitat per l'UNESCO.

* Portal arquitectura e urbanisme
# Dèlta fluvial

Lo dèlta de Ganges
Dèlta de Ganges, detalh
Dèlta de Nigèr, vista de Space Shuttle (NASA)
Un **dèlta** es un tipe de boca qu'una aiga pòt presentar al luòc ont se trai dins un ocean, una mar o un estanh.

Dins de condicions ligadas a la turbuléncia de la mar e a la quantitat de sediment carrejats pel riu, se pòt formar un amàs de fons. Aquel dividissent lo riu en divèrses braces que lor traçat amb la còsta es sovent triangular, semblant a la letra grèga Δ (Dèlta). La primièra division del riu a la dintrada del dèlta se nomena l'apèx.

L'activitat alluvionària intensa condutz la forma pròpria del dèlta a cambiar segon lo temps.

Existís dos grands tipes de dèlta : de tipe Gilbert, e marins.
Lo dèlta de tipe Gilbert es pus corrent e pus simple. Possedís un ventalh ribassut e de depaus sedimentaris basals, frontals e suls sucs.
Los dèltas marins son pus complèxes dins lor arquitectura, perque possedisson una partida deltaïca aeriana e una autra sosmarina.

Un dèlta fòrça conegut es aquel format per Nil quand s'escampa dins la mar Mediterranèa per dos braces : lo de Damieta e lo de Roseta.

## Ecologia dels dèltas

Coma los estuaris, los dèltas constituisson d'ecosistèmas particulars. l'engorgament fangós e la mescla d'aigas de densitat, salinitat, temperaturas e turbiditat diferentas i crèan de condicions e abitats unics, expleitats per qualques espècias pendent tot o partida de lor cicle de la vida.

### Ecotoxicologia

Ont lo corrent alentís e segon los fenomèns de bioconcentracion e de sedimentacion, de «pòchas» de sediments polluits pòdon aparéisser, mai o mens renduts al moment de las tempèstas, dels curatges e dels aigats sasonièrs, o quand se pesca amb lo chalut. Lo projècte « *CAROL* » (Camarga Ròse Lengadòc) mostrèt la preséncia de pòchas de sediments fòrça radioactius al drech de l’embocadura del Grand Ròse, contaminats per de Cèsi 137, fixat suls sediments.

##

## Lista dels principals rius que lor embocadura forma un dèlta

### Euròpa

Lo dèlta de Danubi
* Ren e Mòsa (dèlta comun)
* Èbre
* Ròse e son dèlta, Camarga
* Pò
* Danubi
* Vòlga
* Dnièpre
* Don
* Petchora

### Asia

* Òb
* Ienissèi (lac Baikal e ocean Artic), e lo Golf d'Ienissèi
* Olenek
* Lena
* Indigirka
* Huang He
* Xi Jiang
* Flume Roge
* Mekong
* Chao Phraya
* Irrawaddy
* Ganges e Dèlta de Ganges
* Mahanadi
* Godâvarî
* Krishna
* Kâverî
* Indus
* Chatt-el-Arab (reünion d'Eufrates e de Tigre)
* Kora
* Oral
* Amodarià (sec)
* Sirdarià (sec)

### Africa

Los dos dèltas del flume de Nigèr
* Nil e dèlta de Nil
* Nigèr (dèlta interior e ocean Atlantic)
* Ogooe
* Okavango (dèlta interior)
* Salom e son dèlta Sinesalom

### Oceania

Pas cap

### America

Lo dèlta de Mississipí, vista de l'espaci (colors falsas)

* Amazonas
* Orinòco
* Coco
* Rio Jacuí
* Mississipí
* Albani
* Mackenzie
* Yukon
* Colorado
* Paraná
* Sacramento (flume)

### Antartida

Pas cap

## Vejatz tanben

### Referéncias

### Ligams extèrnes

* (fr)Menaces sur les deltas numèro 121 revista *Hérodote*
* (fr)De l’importance des liens géographie physique/géographie humaine pour comprendre les risques de submersion des deltas surpeuplés per Sylvie Fanchette