# Italian

Italian| italiano |
|   |
| Parlat en | Itàlia e 29 autres païses |
| Region | Euròpa del Sud |
| Locutors | 70 milions |
| Tipologia | SVO
Sillabica |
| Classificacion lingüistica |
| Lengas indoeuropèas* Lengas romanicas
	+ Lengas italodalmatas
		- Lengas italoromanicas
			* **Italian**
 |
| Estatut oficial |
| Oficial de |  Itàlia Soïssa Sant Marin Vatican *Regional* Eslovènia (Pirano, Capodistria, Ancarano e Isola d'Istria) Croàcia (Istria) Union Europèa |
| Acadèmia | Accademia della Crusca (*de facto*) |
| Estatut de conservacion |
| **AtudatEXExtinct* (Atudat)**MenaçatCRCritically endangered* (En dangièr critic)
**SESeverely endangered* (En dangièr sevèr)
**DEDevinitely endangered* (En dangièr definitiu)
**VUVulnerable* (Vulnerable)
**SegurNENot Endangered* (Non en dangièr)
**ICHEL *Red Book: Not Endangered
Classada coma lenga **segura** (**NE**) per l'*Atlàs de las lengas menaçadas dins lo mond*
 |
| Còdis lingüistics |
| ISO 639-1 | `it`  |
| ISO 639-2 | `ita`  |
| ISO 639-3 | `ita`  |
| **Mòstra**Article primièr de la Declaracion dels Dreches de l'Òme
**Articolo 1**
Tutti gli esseri umani nascono liberi ed eguali in dignità e diritti. Essi sono dotati di ragione e di coscienza e devono agire gli uni verso gli altri in spirito di fratellanza.
 |
| Mapa |
|  |

Escriver a mà en cursiu a l'escola italiana.
L'**italian** (autonim: *italiano*, prononciat [itaˈljano], o *lingua italiana*, prononciat [ˈliŋɡwa itaˈljaːna]) es una lenga romanica, apartenent a la familha indoeuropèa.

A la diferéncia de la màger part de las autras lengas romanicas, l'italian consèrva lo contrast del latin entre de consonantas simplas e consonantes duplicadas. Coma dins la màger part de lengas romanicas, l'accent es distintiu. Entre las lengas romanicas, l'italian es lo mens divergent del latin, amb lo sarde.

Nascut durant l'Edat Mejana, l'italian es basat sus la lenga toscana arcaïca —en particular sul dialècte florentin—, e es quicòm d'intermediari entre las divèrsas lengas de la peninsula Italica. Son desvolopament foguèt tanben influenciat per los autres dialèctes italians e per las lengas germanicas dels envasidors pòst-romans.

## Dialectologia

Se distinguisson dos grops clarament diferenciats, desseparats per un grand faissèl d'isoglòssas, la Linha Massa-Senigallia (dicha d'un biais mens exacte «linha La Spezia-Rimini»), que correspond a la copadura de las lengas romanicas en dos grands grops: la *Romania occidentala* (inclusent l'italian septentrional) e la *Romania orientala* (inclusent l'italian centromeridional e de l'extrèm sud).

### Classificacion

**Lo nòrd-italian** o **italian septentrional Grop **galloitalic** (una error frequenta es de confondre lo *galloitalic* amb tot lo *nòrd-italian*)
	+ piemontés
	+ ligur (inclús lo monegasc e lo roiasc)
	+ lombard (insubre e orobic)
	+ emilian-romanhòl (emilian e romanhòl)
* Grop **venèt**
	+ venèt
	+ istriòta (de classificacion dificila e controversiada)

Lengas en Itàlia.
**L'Italian centromeridional**:

* Lo toscan, recampa mantun parlars de Toscana e integra, en mai, lo còrs.
	+ toscan florentin, promogut per Dante al sègle XIII, constituís la basa normalizada de la lenga oficiala italiana.
	+ Lo còrs (*corsu*) qu'es vengut una lenga per elaboracion, mas derivada del toscan, amb d'influéncias liguras e un substrat ancian pròche del sarde: parlat en Corsega mas tanben al nòrd de Sardenha (variantas gallurese e sassarese).
	+ *Romanesco contemporani*, dialècte toscan parlat dins lo Laci a costat del *romanesco classic*, eritat de l'Edat Mejana.
* Italian central, parlat dins las regions d'Ómbria, de Laci, de las Marchas e dels abruces. Se distinguisson nombroses parlars seguent las regions: lo *laziale* a Roma e a l'entorn, lo *romanesco classic* aital coma lo *ciocaro* de Frosinone dins la part meridionala de Laci. L' *ombrian* (o *umbro*) en Ómbria; lo *marchigiano* qu'engloba los parlars de las Marchas (d'Ancona, de Fabriano, de Macerata, de Fermo e de Camerino); l' *abrucés occidental* e l' *abrucés adriatic* parlat dins los abruces.
* Italian meridional, parlat dins las regions de Campània, de Molise, de Polha, de Basilicata aital coma dins lo nòrd de Calàbria. L'italian meridional compren lo *molisano*, parlar de Molise.
	+ Dialèctes de tipe napolitan, comprenent lo campanés (es a dire lo napolitan de Nàpols e sas variantas seguent los parçans de Campània : *beneventano* de Benevento, *salernitano* de Salèrne), lo calabrés septentrional (parlat dins lo nòrd de Calàbria), e las doas varietats de *lucan* (o *lucanian*), parlat en Basilicata aital coma dins una part de la província calabresa de Cosenza.
	+ Los dialèctes apulians, emplegats dins la region de Polha e comprenent tres variantas: lo *foggiano*, parlat dans la província de Foggia; lo *barese*, dins las províncias de Bari, de Brindisi e pels parçans orientals de Basilicata; e lo *tarentin*, parlat dins la vila de Tarent e a l'entorn.

**Grop lingüistic sicilian**:

* Sicilian, ancorat dins l'illa de Sicília e devesit en dialèctes.

* Calabrés centromeridional, parlat en Calàbria interiora e devesit en dialèctes.
* Salentin emplegat en Salento, al sud de Polha. Los dialèctes apulians de transicion salentina son parlats, eles, dins las parts meridionalas de las províncias de Brindisi e de Tarent.

## Articles connèxes

* Galloitalic
* Napolitan
* Sicilian

## Bibliografia

* Berloco, Fabrizio (2018). The Big Book of Italian Verbs: 900 Fully Conjugated Verbs in All Tenses. With IPA Transcription, 2nd Edition.  Lengu. ISBN 978-8894034813.
* Serianni, Luca; Castelvecchi, Alberto (1997). Italiano. Grammatica, sintassi, dubbi..  Milan: Garzanti.
* Sociolinguistica dell'italiano contemporaneo.  Carocci.

## Referéncias

* Portal de las lengas