Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Periòde dei Dinastias dau Nòrd e dau Sud

Division de China vèrs 440 entre lei Wei e lei Song dau Sud.
Lo **Periòde dei Dinastias dau Nòrd e dau Sud** es un periòde tradicionau de l'istòria de China que se debanèt de la disparicion dei Jin en 420 a l'unificacion de China per la dinastia Sui en 589.

Lo nòrd dau país fuguèt lo teatre d'una tièra d'invasions nomadas entraïnadas per la destabilizacion prefondas dei pòbles asiatics ai sègles III-V. Ansin au sègle IV, maugrat divèrsei temptativas dei Jin per restaurar sa dominacion dins la region, divèrseis estats gaire estables se formèron e conoguèron de periòdes brèus de dominacion e un afondrament rapide. Aquela instabilitat s'acabèt a partir de 386 quand lei Toba, un pòble d'origina turca, acomencèt la conquista deis autrei principats per unificar tornarmai lo nòrd de China en 439.

Lei Toba prenguèron lo nom de dinastia Wei dau Nòrd e luchèron còntra la confederacion nomada dei Ruanruan. De 523 a 524, fuguèron afeblits per una guèrra civila intèrna entre lei Toba aguent adoptat lei tradicions e lei qu'èran demorats fidèus ai tradicions turcas. Lo conflicte se finiguèt per la division dau nòrd entre lei dos camps que formèron respectivament lei Wei Occidentaus e lei Wei Orientaus. Vèrs 550, lei premiers installèron sa capitala a Chang'an e formèron un estat poderós basat sus lei tradicions administrativas chinesas e lei tecnicas militaras dei pòbles nomadas. En 553, annexèron lo Sichuan actuau e prenguèron lo nom dinastia de Zhou dau Nòrd. En 577, conquistèron lei territòris tenguts per lei Wei Orientaus venguts Qi dau Nòrd d'aqueu temps. Pasmens, en 581, lei Zhou dau Nòrd fuguèron rebutats per lei Sui qu'acabèron la reünificacion de China.

Enterin, lo sud de China fuguèt dirigit per diferentei dinastias que se succediguèron ai sègles IV-V : lei Jin Orientaus (316-419), lei Song dau Sud (420-479), lei Qi dau Sud (480-502), lei Liang (502-556) e lei Chen (557-588). Franc de la region bassa de Iang Tsé, la mitat sud de China èra gaire poblada, dominada per de senhors locaus e de tribús localas autonòma. Lei dinastias dau sud èran donc feblas que sa capitala èra Nankin. Pasmens, protegidas deis invasions nomadas per la resisténcia deis estats dau nòrd ò la rivalitat entre principats nomadas, conoguèron un periòde de patz relativa e veguèron l'arribada progressiva d'abitants dau nòrd.

Un eveniment religiós important se debanèt durant aqueu periòde quand, au sègle II, lo bodisme arribèt en China per la Rota de la Seda. Aprofichant lo declin dei Han e dau confucianisme de la Cort imperiala, se desvolopèt gràcias a la conversion de certaneis envaïsseires au sègle IV. Permetèt de renfòrçar certaneis estats novèus e fuguèt finalament adoptat per de Chinés. En particular, a partir dei victòrias dei Toba, se multipliquèt lei monastèris bodistas. Enfin, au sègle VI, lei Sui permetèron son expansion vèrs lo sud dau país.

## Ligams intèrns

* Periòde dei Tres Reiaumes.
* Dinastia Jin (265-420).
* Dinastia Sui.
* Republica Populara de China.
* Bodisme.
# Dinastia Liao

Estat Liao vèrs 1100.
La **dinastia Liao** es la dinastia que dirigiguèt l'Empèri Khitan de sa fondacion en 907 a sa disparicion en 1125. Se compausèt de nòu sobeirans :

1. Taizu (916-926).
2. Taizong (926-947).
3. Shizong (947-951).
4. Muzong (951-969).
5. Jingzong (969-983).
6. Shengzong (983-1031).
7. Xingzong (1031-1055).
8. Daozong (1055-1101).
9. Tianzuodi (1101-1125).
# Dinastia Jin (1115-1234)

Estat Jin en 1141.
La **dinastia Jin** es una dinastia fondada per lo pòble Jurchen que reinèt sus un estat situat dins lo nòrd de China. Dispareguèt en 1234 après sa desfacha còntra leis armadas mongòlas. Se compausèt de dètz sobeirans :

1. Taizu (Wanyan Aguda) (1115-1123).
2. Taizong (Wanyan Wuqimai) (1123-1135).
3. Xizong (Wanyan Dan) (1135-1149).
4. Wanyan Liang (1149-1161).
5. Shizong (Wanyan Yong) (1161-1189).
6. Zhangdi (Wanyan Jing) (1189-1208).
7. Wanyan Yunji (1208-1213).
8. Xuanzong (Wanyan Xun) (1213-1223).
9. Aizong (Wanyan Shouzhu) (1223-1234).
10. Modi (Wanyan Chenglin) (1234).
# Empèri Tangut

Extension de l'Empèri tangut vèrs 1111.
L'**Empèri tangut** es un estat qu'existiá de 1032 a 1227. Dirigit per la dinastia dei Xia occidentaus, foguèt destruch e conquist per lei Mongòls de Genghis Khan.
# Khanat Kara-Khitan

Extension dau Khanat Kara-Khitan vèrs 1200.
Lo **Khanat Kara-Khitan** èra un estat asiatic qu'existiguèt de 1124 a 1218. Foguèt destruch e conquist per lei Mongòls de Genghis Khan.
# Li Zicheng

**Li Zicheng** (1606-1645) foguèt un païsan chinés que venguèt lo cap d'una revòuta granda au començament deis annadas 1630. En 1644, capitèt de prendre Pequin e de metre fin a la dinastia Ming que lo darrier emperaire se suicidiguèt. Li Zicheng se proclamèt alora emperaire mai deguèt rapidament quitar la capitala en fàcia de l'avançada de l'armada Qing que prenguèt a son torn la capitala en junh de 1644. Foguèt tuat dins lo corrent de l'annada 1645.