Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Competéncia (drech)

La **competéncia** es, en drech, lo drech qu'un tribunal o un jutge a de coneisser de tala o tala matèria, de tala o tala causa.

En Drech constitucional francés, l'Estat a la « competéncia de la seuna competéncia » segon l'expression del jurista Georg Jellinek.

## Tipes de competéncias en drech

Per èsser exacte, existís mai d'un tipe de competéncias en drech:

* La competéncia d'atribucion (*ratione materiae*), qu'enoncia que tala matèria relèva du domèni de tal tribunal. Coma per exemple, l'article L.311-37}} del Còdi de la consomacion francés qu'enoncia que totes los litigis venent d'un credit a la consomacion en França son de la competéncia du tribunal d'instància.
* La competéncia territoriala (*ratione loci*) que determina lo tribunal devent èsser saisit d'un afar en foncion de critèris de localizacion geografica (en règla generala, luòc del domicili del defendaire).

### Articles connèxes

* Competéncia universala
# Libertat de religion

La **libertat de religion** designa la libertat deis individús d'una societat de chausir e de practicar liurament una religion donada. Inclús tanben la possibitat d'aver ges de religion. Es reconeguda coma una libertat fondamentala de l'èsser uman per l'article 18 de la Declaracion Universala dei Drechs Umans.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
# San Diego

|
 San Diego

 |
| --- |
| Descobridor o inventaire |  |
| Data de descobèrta |  |
| Contrari |  |
| Color |  |
| Simbòl de quantitat |  |
| Simbòl d'unitat |  |
| Proprietat de |  |
| Fondador |  |
| Compren |  |
| Data de debuta |  |
| Data de fin |  |
| Precedit per |  |
| Seguit per |  |
| Coordenadas |  |
|

|  |
| --- |
|
From top, left to right: Downtown, Coronado Bridge, Casa de Balboa, Old Point Loma lighthouse, Presidio Park. |
| Bandièra de San Diego,  Califòrnia | Armas de San Diego,  Califòrnia |
| Bandièra | Armas |

 |
| Devisa | *Semper Vigilans* |
| Escais | "America's Finest City", "Sandi" |
| Geografia fisica |
|  Emplaçament San Diego |
| Coordenadas | 32° 42′ 54″ N, 117° 09′ 45″ O |
| Superfícia | 964,50 |
| Altituds  · Mejana |   485 m |
|  |
| Geografia administrativa |
| País |  Estats Units |
| Estat |  Califòrnia |
| Comtat |  San Diego |
| Cònsol | Kevin Faulconer (R) |
|  |
| Geografia umana |
| Populacion (2017) | 1 419 516 |
| Densitat | 1 670,08 ab./km² |
|  |
| Autras informacions |
| Fondacion | 1769 |
| Incorporacion | 1850 |
| Fus orari | PST (UTC -8) |
| · estiu (DST) | PDT (UTC -7) |
| Gentilici | San Diegan |
|  |

San Diego en 2001
**San Diego** es una vila situada a l'extrèm sud-oèst de l'estat de Califòrnia, e a l'extrèm sud-oèst continental dels Estats Units. Es lo sèti del Comtat de San Diego que confronta Tijuana, en Mexic.

Es la segonda vila mai granda de Califòrnia e l'ochena del país; al cens de 2014 aviá una populacion totala de 1 381 069 abitants. San Diego aculhís divèrsas basas militaras, e de pòrts de l'armada nòrd-americana e basas d'infantariá de marina.

## Referéncia

* (en) Aqueste article es parcialament o en totalitat eissit d’una traduccion de l’article de Wikipèdia en anglés intitolat « *San Diego* ».
# YouTube

**YouTube** es un sit de publicacion e de partatge de vidèos. Foguèt creat en febrièr de 2005 per tres ancians emplegats de la firma PayPal. Foguèt aquesit per Google Inc. en octobre de 2006 per 1.650 milions de dolars.

## Vejatz tanben

### Ligams intèrnes

* Lista de las vidèos de cançons occitanas mai visionadas sus YouTube

* [archive]
# Monisme

Lo **monisme** considèra l'Òme coma un èsser unitari, format d'una unica realitat e substància. Existisson dos tipes de monisme:

Monisme espiritualista; Defend que l'Òme es solament esperit.

Monisme materialista; Defend que l'Òme es un èsser fisic e material. La posicion materialista que ten la majora importància es lo reduccionisme fiscalista, qu'explica dins los estats mentals coma estats neurofisiologics del cervèl. Es a dire, la relacion entre esperit e còs es pas una problematica, per çò que los estats mentals prenon forma amb aquela teoria dins lo domeni fisic.

Los **filosòfs monistas** son un ensems de filosòfs grècs anteriors als filosòfs pluralistas qu'a la diferéncia d'aqueles creson que i a un sol element inicial quelqual se creèt el tot (*arché*).

Qualques monistas son:

* Tales de Milet
* Anaximandre de Milet
* Anaximònes
* Pitagòras
* Eraclit d'Efès
* Xenofanes de Colofon
* Parmenides

## De veire

* monisme (parlamentari)
* dualisme
# Correccion politica

L'expression **correccion politica**, **rectitud politica**, o **dreitura politica** (en anglés: *politichal correctness*) es un tèrme per descriure una linha d'opinion, una orientacion politica o un comportament politic destinats a evitar o a minimizar l'ofensa publica. Lo concèpte es exprimit comunament en occitan amb l'adjectiu substantivat **politicament corrècte** (calc de l'anglés *politically correct*). Dins lo mond politic, aquel neologisme ten una connotacion pejorativa.

## Referéncias
# Atomisme

Democrit
L'**atomisme** es un sistèma filosofic qu'apareguèt en Grècia al sègle V abC segon lo qual l'univèrs es constituït de combinasons de pichonas particulas indivisiblas nomenadas atòms (en grèc significa que se pòt pas devesir).

L'atòm es definit coma l'element mai pichon, mai espandit e indivisible, amb que totas las causas son fachas. Segon l'atomisme mecanista de Leucip e Democrit (sègles V e IV ab. C.), los atòms son de particulas materialas indestructiblas, desprovesidas de qualitats, que se distinguisson entre elas solament per la forma e la dimension, e que per sas divèrsas combinasons dins lo void constituisson los diferents còsses. La concepcion de la natura es absoludament materialista, e explica totes los fenomèns naturals en tèrmes de nombre, forma e grandor dels atòms. Fin finala redusís las proprietats sensorialas de las causas a las diferéncias quantitativas dels atòms. Aquel movement filosofic aurà un continuament amb la filosofia d'Epicur e Lucrèci.

## Referéncias

* (ca)Filosofia.net [archive] Biografias, explicacions e accès a Symploké.
# Aruba

*Aruba*|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| *Devisa nacionala: cap*  |
| Lenga oficiala | neerlandés |
| capitala | Oranjestad |
|  |
| Rei | Guilhèm Alexandre |
| Governador | Alfonso Boekhoudt |
| Primièr ministre | Mike Eman |
| Superfícia | 180 km² |
| Populacion | 103 065 (est. 2009) |
| Dependéncia | dels Païses Basses |
| Moneda | Florin d'Aruba |
| Ora | UTC-4 |
| Imne nacional | *Aruba Dushi Tera* |
| Còde de país ISO 3166 | AW |
| Domeni d'Internet | .aw |
| Còde telefonic | +297 |

**Aruba** es una illa de la mar Cariba, qu'aperten a las pichonas Antilhas e situada en fàcia de las còstas de Veneçuela. Aruba forma un estat del Reialme dels Païses Basses .

### Istòria

Los espanhòls colonizèron Aruba en 1498 per un periòde gaireben d'un sègle. L'illa foguèt conquistada pels neerlandeses de la Companhiá Neerlandesa de las Índias Occidentalas en 1636. La Companhiá mantenguèt lo sieu contraròtle, per gaireben dos sègles. En 1805, durant las Guèrras Napoleonencas, los angleses mantenguèron brèvament lo contraròtle de l'illa fins a 1816, quand tornèt als Païses Basses.

Durant lo sègle XIX i aguèt una fèbre de l'aur, e mercé a la prosperitat que se'n seguèt, la dobertura d'una rafinariá de petròli de la Standard Oil en 1924, la pus granda del mond pel sieu temps.

Durant la Segonda Guèrra Mondiala, l'illa foguèt una font importanta pel provesiment de combustible de las fòrças aligadas qu'operavan en Euròpa. Las que forabandiguèron del sieu pòrt los sosmarins de l'Alemanha Nazi.

Lo 1èr de genièr de 1986, l'illa obtenguèt un estatut d'autonomia al dintre del Reialme dels Païses Basses, çò que la desseparèt de la rèsta de las Antilhas Neerlandesas. Venguèt primièr ministre Henny Eman. Dempuèi aquesta data es un territòri non metropolitan dels Païses Basses, que ten sa Cambra Legislativa pròpria.

### Politica

### Geografia

### Economia

*Veire l'article: Economia d'Aruba.*
### Cultura

### Ligams extèrnes
# Sciéncias aplicadas

Se nomenten **sciéncies aplicades** ath conjunt de sciéncies que se caracterizen pera sua aplicacion practica. Està restacat damb eth enginheria e damb era tecnologia. Es sciéncies aplicades son possibles gràcies ara aplicacion des coneishements aqueridi pes sciéncies pures
# Leucip

Pertrèit imaginari de Leucip
**Leucip** que ho un filosòf grèc presocratic (considerat com un deus fondators de la teoria atomica, amassa dab lo son discípoli Democrit (qu'ei a díser qu'entà eths, la matièra qu'èra constituida d'elements basic qui eths, no's pòden pas trencar).

Qu'estó actiu de cap a l'annada -440 e qu'ei tradicionaument associat dab la vila de Milet. Segon Diogènes Laerci, èra originari de Vèlia Coma existissen chic d'informacion suu filosòf, se poiré considerar coma un òme o una hemna.

Leucip es classat per convencion dab los Presocratics quitament s'estó contemporanèu de Socrates e que morí 29 annadas après èths.

## Nòtas
# Raionament fossil

Imatge dau raionament fossil.
Lo **raionament fossil** (tanben dich **fons difüs cosmologic** ò **raionament difüs cosmologic**) es lo nom donat au raionament electromagnetic eissit, segon lo modèl estandard de la cosmologia, d'una epòca cauda e densa qu'a conegut l'Univèrs 377 000 ans après lo *Big Bang*. Uei diluït per lo refrejament e l'expansion de l'Univèrs, a una temperatura fòrça bassa de 2,728 K.

Prevista dins lo corrent deis ans 1940 per Ralph Alpher (1921-2007), Robert Herman (1914-1997) e George Gamow (1904-1968), son existéncia foguèt descubèrta per còp d'azard per Arno Allan Penzias (nascut en 1933) e per Robert Woodrow Wilson (nascut en 1936). Es considerada coma una confiermacion de la teoria dau *Big Bang* coma començament de l'Univèrs e favorizèt la difusion d'aqueu concèpte au sen de la comunautat scientifica. Es uei un objècte de consensus e un element major de la representacion modèrna de l'Univèrs, de sa formacion e de son evolucion.

Arno Allan Penzias e Robert Woodrow Wilson recebèron lo Prèmi Nobel de Fisica 1978 per sa descubèrta.

## Liames intèrnes

* Big Bang.

## Bibliografia

* **(fr)** Martin Bojowald, *L'univers en rebond. Avant le big-bang*, Gallimard, coll. « Folio essais » (n° 575).
* **(fr)** Hubert Reeves, *Chronique des atomes et des galaxies*, Seuil et France Culture, 2007.
* **(fr)** Marc Lachièze-Rey e Edgard Gunzig, *Le Rayonnement cosmologique : Trace de l'Univers primordial*, Masson, coll. « De caelo », 1995.
* **(fr)** Steven Weinberg (trad. Jean-Benoit Yelnik), *Les Trois Premières Minutes de l'univers*, Seuil, coll. « Point », 1978.

## Nòtas e referéncias
# Experiéncia de pensada

Una **experiéncia de pensada** es un biais de resòuvre un problema en utilizant unicament l'imaginacion umana car es pas possible de menar una experiéncia reala. Fòrça utilizat en fisica, aqueu metòde utiliza lei principis de la filosofia analitica per formular una ipotèsi teorica, descriure lo debanament supausat d'una situacion e prepausar un assai vertadier de l'ipotèsi (s'es possible). Mai d'una paradòxa scientifica actuala, coma la paradòxa dei bessons, es eissit d'una experiéncia de pensada.

Una experiéncia de pensada es pas considerada coma una demonstracion.

## Liames intèrnes

* Experiéncia.
* Metòde scientific.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
# Malautiá de coronavirus de 2019

Simptòmas de COVID-19.
La **COVID-19** (o **Covid-19**), tanben coneguda coma **malautiá de coronavirus de 2019** (acronim anglés significant *coronavirus disease 2019*), es una malautiá infecciosa emergenta de tipe zoonòsi virala, provocada pel coronavirus SARS-CoV-2 (èx 2019-nCoV), responsable d’una epidèmia que comencèt en novembre de 2019.

Entre novembre e decembre de 2019, mantas personas trabalhant dins un mercat de gròs de fruches de mar foguèron espitalizadas a Wuhan. Lo 21 de decembre, los mètges de l’estudi realizan que son en preséncia d’un nòu agent patogèn respiratòri.

La faiçon principala d'infeccion en umans es la transmission de persona a persona, que se produsís generalament a travèrs de gotetas respiratòrias d'individus infectats qu’estossegan, esternudan o exhalan. A un periòde d’incubacion d’entre 2 e 14 jorns. La transmission se pòt limitar en ruscant las mans e amb una bona igièna.

L’11 de març de 2020, l’Organizacion Mondiala de la Santat declarèt una pandèmia.

L’epidèmia bota al lum l’impreparacion dels servicis de santat publica e dels govèrns.

## Referéncias

## Vejatz tanben

|  |
| --- |
| Sus d'autres projècte de Wikimedia: |
| Commons | **Commons** (Galariá) |
| Commons | **Commons** (Categoria) Modèl:Commonscat/categories |

* Portal de la medecina
# Artèla

Una **artèla** es una « cooperativa de produccion » sovietica. La tèrra, las bèstias e aisinas de trabalh èran la proprietat de la cooperativa. Abans lo periòde sovietic, lo tèrme designava una associacion de trabalhadors autogerida.

Lo kolkhoz succediguèt a l'artèla a partir dels ans 1920.

## Vejatz tanben

* Toz
# Sacrifici uman

Ceremònia sacrificiala astèca.
Sacrifici uman.
Un **sacrifici uman** es un rite religiós que si practiquèt especialament per de civilizacions ancianas, generalament de cultivators sedentaris, per s'atirar lei favors dei dieus, per exemple per conjurar la secaressa.

Atestat en particular en Mesoamerica, onte l'autosacrifici per extraccion de sang e lo sacrifici per cardiectomia si practiquèron d'un biais fòrça corrent e de còups a una escala abòrd gròssa (au moment de certaneis ocasions excepcionalas, leis Astècas sacrifiquèron fins a de miliers de personas en quauques jorns), si retròba aqueu tipe de practica dins d'autrei civilizacions coma aquelei de la Grècia antica, de l'Egipte anciana, dei Dogons en Africa o dins la China arcaïca fins a la dinastia Shang.
# Patriarcat

**Patriarcat** es un tèrme antropologic que definís la condicion sociologica que los membres masculins i tendon a predominar dins de posicions de poder; lo sistèma patriarcal apareis entre -5000 e -3000, al Neolitic, dins de circonstàncias que son encara pas ben conegudas, resultat del desvolopament de l'agricultura e de l'elevatge.
# Saddam Husayn

**Saddam Husayn**|  |
| President de (país): | Iraq |
| Periòde de govèrn: | 16 de julhet de 1979 9 d'abril de 2003 (deposicion) |
| Predecessor: | Ahmad Hasan Al Bakr |
| Successor: | govèrn provisòri |
| Data de naissença: | 28 d'abril de 1937 |
| Luòc de naissença: | Tikrit, Iraq |
| Data de decès: | 30 de decembre de 2006 (penjament) |
| Luòc de decès: | Bagdad, Iraq |
| Profession: | militar |
| Partit politic: | Baàs |

Ofensivas terrèstras de la fin de la Coalicion estatsunidenca durant la Guèrra dau Golf (25-28 de febrier de 1991).
**Saddam Husayn** (Tikrit, 28 d'abril de 1937 - Bagdad, 30 de decembre de 2006) o mens exactament **Saddam Hussein** (nom complet arabi: صدام حسين عبد المجيد التكريتي = *Saddām Husayn Aabdu Al Majīd Al Tikrītī*), militar (general), foguèt lo president d'Iraq entre 1979 e 2003. Apliquèt una dictatura sagnosa que faguèt de centenats de milierats de mòrts. Depausat lo 9 d'abril de 2003, foguèt jutjat e condemnat a l'execucion per penjament, qu'ocorreguèt lo 30 de decembre de 2006.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Predecessor:** Ahmad Hasan Al Bakr | President d'Iraq 1979 - 2003 | **Successor**: govèrn provisòri |
# Equipament de proteccion individuala

Casco de proteccion, un exemple d'EPI.
Un **equipament de proteccion individuala** (EPI) es un dispositiu o un mejan destinat a èsser portat o tengut per una persona en vista de la protegir còntra un o mai d'un risc susceptible de menaçar sa santat e sa seguretat. Son generalament utilizats dins lo quadre professionau. Sei caracteristicas e sei règlas d'utilizacions son donc generalament definidas per la legislacion o per l'emplegaire.

## Liames intèrnes

* Equipament de proteccion collectiu.
* Santat seguretat au trabalh.

## Bibliografia

* INRS, *Les équipements de protection individuelle (EPI) - Règles d'utilisation (ED 6077)*, octòbre de 2013.

## Nòtas e referéncias