Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Periòde de Halaf

Estatueta dau Periòde de Halaf.
Lo **Periòde de Halaf** es un periòde de la Protoïstòria mesopotamiana situada entre 5 500 e 4 700 av. JC. Seguís lei Periòdes de Hassuna (5 800 - 5 500 av. JC) e de Samarra (5 600 - 5 000 av. JC) mai tèn de trachs pròpris fòrça particulars que semblan indicar una origina anatoliana. A son apogèu, s'estendiá en Mesopotamia Auta e existiá una zòna periferica larga de l'Anatolia Centrala a l'oèst de l'Iran actuau que copiavan sa terralha.

## Liames intèrnes

* Mesopotamia.
* Periòde de Hassuna.
* Periòde de Samarra.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
# Sagèth

Ua letra sagerada
Cera e sagèth
Lo mot **sagèth** (var. **sagèl**, **sagèu**) (del latin *sigĭllum*) que capèra l'idèa d'autentificar e de garantir l'integritat d'un document de matun mòde a travèrs deus sègles.

A l'origina que's refereish a la marca qu'òm deisha sus un tròç de cera suu document en lo bèth pegar çò qui, au medish temps, hè que lo document e sia barrat e identificat : dab la marca de cera deu sagèth, que's garanteish au còp que lo document b'ei autentic e qu'ei pas estat consultat.

L'accion de pausar un sagèth que s'apèra sagerar. La sciéncia qui estúdia los sagèths qu'ei la sigillografia.

Dab l'entrada dens la modernitat, l'emplec de sagèth de cera que s'ei vist mei limitat e a còps dab un simple estatut simbolic (per aquesta rason, en França, lo ministre de la justícia francés qu'ei chafrat de *Garda deus Sagèths*). L'accion d'identificar lo document o, mei generaument d'i pausar ua marca qu'ei demorada. Qu'ei per aquesta rason que's parla de sagèth postau o de sagèth electronic.
# Bodisme theravada

Lo **bodisme theravada** (sanscrit: स्थविरवाद) es una forma dau bodisme. Es dominanta dins lo sud e lo sud-èst d'Asia e au sen de certaneis etnias dau sud-oèst de China. Es considerat coma una variante relativament conservativa e pròcha dei tradicions e rites iniciaus bodistas.

Es la fòrma de bodisme dominanta e la religion majoritària dels países seguents: Sri Lanka, Birmania, Tailàndia, Cambòtja e Laos.

## Istòria

Lo **bodisme theravada** es eissut de l'escòla sthāvirīya, una de las escòlas del bodisme primitiu que florissiá del temps del primièr concili bodista. Al second concili bodista, la sècta dels shtaviras se desseparèt dels autres grops. Lo bodisme theravada es lo descendent d'aquest grop de shtaviras, amb una separacion que foguèt oficializada al Tresen Concili Bodista.

## Liames intèrnes

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
# Ziran

Lo **ziran** (chinés: 自然; pinyin: zìrán; Wade–Giles : tzu-jen; corean: 자연; Japanese: 自然 (じねん・しぜん, jinen shizen)) es un concèpte fondamental del taoïsme. Aiceste mot chinés es compausat de dos caractèrs : **zi** (自) "nas; se; dempuèi" e **ran** (然) "drèch, just; corrècte; atal". **Ran** es tanben utilizat coma un sufix que marca los advèrbis o los adjectius (a quicòm prèp equivalent de -ment en occitan). Dins la cultura e la simbolica chinesa, lo nas es utilizat coma metafòra per designar son ponch de vista.

## Origina del concèpte

Lo mot **ziran** foguèt bensai creat per Laozi dins lo *Daodejing.*

Es ligat al concèpte de wu wei e designa una vision essencialista del ligam entre l'òme e l'òrdre de l'univèrs (assimilat a la natura).

En chinés modèrne, en defòra de son sens filosofic, lo tèrme es plan utilizat:

- coma advèrbi: 自然 significa *naturalament*.

- coma adjectiu: 自然 significa *aisat, natural, amb natural*.

- coma substantiu: 自然 significa *la natura*.

## Significacion del concèpte

Lo concèpte filosofic significa un retorn a sa natura originala, a un comportament espontanèu e liure, confòrme a la natura umana e a la natura del mond.
Es considerat coma un comportament essencial pels taoïstas.

Aquesta vision pòt semblar estranha o pauc familiara en defòra de China mas revèrta en partida, en Occident, d'elements de la pensada de Jean-Jacques Rousseau.

## Referéncias

Pregadio, Fabrizio. ed. (2008). *The Encyclopedia of Taoism*. Routledge.
# Tautologia

En retorica o en gramatica, la **tautologia** (del grèc ancian *ὁ ταυτὸς λόγος*, "lo meteis mot, concèpte") es una redita dins la quala lo predicat ditz pas mai que lo tèma. Se tracha d'un vici de logica o d'una figura de retorica quand es utilizada d'un biais intencional.

## Exemples

- *Es coma es*.

- *Quinze minutas abans de morir, viviá encara* (Lapalissada).

## Nòtas e referéncias
# Lengas na-dené

Distribucion precolombiana de las lengas na-dené (en roge)
La familha **na-dené** recampa las lengas d'una partida dels pòbles d'origina de l'America del Nòrd; compren las lengas atabascanas, e mai las lengas eyak e tlingit.

## Vejatz tanben

* Lengas per familha

* Portal de las lengas
# Actes de paraula

L'**acte de paraula** es un concèpte desvolopat per J. L. Austin que descobriguèt la performativitat e los enonciats performatius.
Parallèlament descobriguèt e explicitèt los actes (de paraula) locucionaris, illocucionaris, perlocucionaris.
# Convencion de Bèrna per la Proteccion de las Òbras Literàrias e Artisticas

País qu'an signat la Convencion de Bèrna de 1886 a 1994.
La **Convencion de Bèrna per la Proteccion de las Òbras Literàrias e Artisticas** es un acòrdi signat lo 9 de setembre de 1886 qu'instaura una una proteccion de las òbras publicadas coma pas publicadas, sens formalitat d'enregistrament, mas los Estats pòdon exigir que fagan l’objècte d'una fixacion materiala. La Convencion prevei la reconeissença del drech moral pels Estats signataris, e impausa una durada de proteccion minimala de cinquanta ans post mortem. A lor adesion, los Estats Units d'America an pasmens obtengut una resèrva lor permetent d'aplicar pas lo drech moral.
# Sesshu Toyo

Autoretrach de Sesshū Tōyō.
**Sesshū Tōyō** (1420 - 26 d'aost de 1506) es un monge bodista e un pintre japonés dau sègle XV. Es un mèstre de la pintura *suiboku*, una tecnica de lavat realizada amb de tencha de China.

Discípol dau pintre Shubun (1414-1463), realizèt un important viatge de dos ans en China vèrs 1467 que li permetèt de descubrir plusors documents e tèxtes teorics sus l'art de la pintura. Adoptèt ansin un estil inspirat per la pintura Song mai evitèt d'utilizar de corbas au profiech d'un trach negre e espés li permetent de traçar de linhas trencadas e de representar lo dinamisme deis objèctes. De mai, durant tota sa vida, assaièt de melhorar lei tecnicas de pintura.

Son òbra pus coneguda son lei *Païsatges dei quatre sasons*, pintats vèrs 1486 sus un rotlèu d'una longor de 15 m. Considerada coma un cap d'òbra de la pintura japonesa, mòstra leis influéncias chinesas de son estil mai lei tèmas presentats son clarament d'inspiracion nipona. Sesshū Tōyō aguèt una influéncia importanta sus lei pintres japonés dau sègle XVI coma Hasegawa Tōhaku (1539-1610).

## Galariá

Rotlèu dei *Païsatges dei quatre sasons* (vèrs 1486).
* *Flors e aucèus dei quatre sasons*.
* *Retrach de Masuda Kanetaka* (1479).
* *Païsatge d'autona* (fin sègle XV).
* *PaPisatge d'ivèrn* (fin sègle XV).
* *Vista d'Ama no Hashidate* (1501).

## Liames intèrnes

* Pintura japonesa.
* Suiboku.
* Tencha de China.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
# Claude Debussy

Claude Debussy
**Claude Debussy** (22 Agost 1862 – 25 Mars 1918) foguèt un musician francés de musica impressionista. Sas òbras importantas son Pelleas e Melisanda, La Mer, Treis Nocturns e fòrça peças per Piano.

## Òbras principalas

Article detalhat: Lista d'òbras de Claude Debussy.
**Òbras per piano 1888-1889 : *Petite Suite* per piano de 4 mans
* 1888-1891 : *Arabesques*
* 1890-1905 : *Suite bergamasque*
* 1903 : *Estampes*
* 1904 : *Masques*
* 1904 : *L'Isle joyeuse*
* 1904 : *Images - Livre I*
* 1906-1908 : *Children's Corner*
* 1907 : *Images - Livre II*
* 1909-1912 : *Préludes*
* 1914-1915 : *Six épigraphes antiques* per piano de 4 mans
* 1915 : *En blanc et noir* per 2 pianos de 4 mans
* 1915 : *Études*

**Musica de cambra 1893 : *Quatuor à cordes en sol mineur*
* 1913 : *Syrinx* per flaüta
* 1915 : *Sonate pour violoncelle et piano*
* 1915 : *Sonate pour flûte, alto et harpe*
* 1916-1917 : *Sonate pour violon et piano*

 **Òbras sinfonicas 1892-1894 : *Prélude à l'après-midi d'un faune*
* 1897-1899 : *Nocturnes*
* 1903-1905 : *La Mer*
* 1905-1912 : *Images pour orchestre*

**Musica de balet 1912 : *Jeux*
* 1913 : *La Boîte à joujoux*

**Òbras liricas 1884 : *L'Enfant prodigue*. Cantata sacrada sus un libret de Édouard Guinand.
* 1888 : *La Damoiselle élue : 'La damoiselle élue s’appuyait Sur la barrière dur du Ciel'* . Cantata sus un libret de Dante Gabriel Rossetti (orquestrada en 1902)
* 1893-1902 : *Pelléas et Mélisande*, drama liric en cinq actes sus un libret de Maurice Maeterlinck
* 1908-1916 : *La Chute de la maison Usher* e *Le Diable dans le beffroi*, dos opèras (inacabats) en un acte, d'après Edgar Allan Poe traduit per Charles Baudelaire
* 1911 : *Le Martyre de saint Sébastien*, mistèra en cinq actes sus un libret de Gabriele D'Annunzio

**Melodias 1888 : *Ariettes oubliées* d’après Verlaine
* 1887-1889 : *Cinq poèmes de Charles Baudelaire*
* 1891 : *Fêtes galantes* (primièr recuelh) d’après Verlaine
* 1891 : *Trois mélodies* d’après Verlaine
* 1897-1899 : *Trois chansons de Bilitis* d’après Pierre Louÿs
* 1904 : *Fêtes galantes* (second recueil) d’après Verlaine
* 1904 : *Trois chansons de France* d'après Charles d'Orléans et Tristan L'Hermite
* 1909 : *Trois chansons de Charles d'Orléans*
* 1904-1910 : *Le Promenoir des deux amants* d'après Tristan L'Hermite
* 1910-1911 : *Trois ballades de François Villon*
* 1913 : *Trois poèmes de Stéphane Mallarmé*
# Front de l'Èst

Imatges de la guèrra sul front de l'Èst
Lo **Front de l'Èst** de la Segonda Guèrra Mondiala referís al conflicte entre l'Axe e l'URSS e sos aligats en Euròpa Centrala e Orientala entre lo 22 de junh de 1941 e lo 9 de mai de 1945. Tan las pèrdas umanas (civilas e militaras) coma sa violéncia sens relambi ne fan un conflicte a despart dins l'istòria de l'umanitat.

L'istoriografia russa e sovietica parla de **Granda Guèrra Patriotica** (Великая Отечественная война) per parlar del conflicte, en referéncia a la Guèrra Patriotica entre Russia e l'Empèri Francés de Napoleon, que los dos conflictes aguèron un bona part de lors combats sul sòl rus. Lo tèrme **Granda Guèrra Patriotica** apareis tre lo 23 de junh de 1941 dins un article de la Pravda "La Granda Guèrra Patriotica del Pòble Sovietic" (Великая Отечественная война cоветского народа).
# Batalha de Guadalcanal

Novembre de 1942, Marinas dels Estats Units, probablement de la 2nda Division de Marinas, pausan durant la batalha.
La **Batalha de Guadalcanal** foguèt una de las batalhas pus importantas de la Segonda Guèrra Mondiala. Durant la primièra ofensiva americana a la Guèrra del Pacific, la marina aliada e 16 000 soldats de Estats Units assautèron, lo 7 d'agost de 1942, l'illa de Guadalcanal, alavetz ocupada pel Japon. Lo nom en clau de l'operacion foguèt *Watchtower*. Foguèron tanben assautadas simultanèament las illas Floridas, Tulagi, Gavutu e Tanambogo.

Los japoneses bastissián un aeropòrt dins l'illa, que poirián dempuèi el enviar d'avions e interceptar las rotas maritimas entre Estats Units e Austràlia. Los americans, australians e nouzelandeses decidiguèron d'atacar e de prene l'aeropòrt abans que ne finalizèsson las òbras. Mercé al factor estonat, prenguèron l'aeropòrt gaireben sens oposicion, en finalizant las òbras e en lo cristianant amb lo nom de Henderson Field. Mas aquò que semblava una victòria facila se compliquèt: los japoneses contraataquèron, e aquel còp los estonats foguèron los aliats, que perdèron divèrses vaissèls (en fach, lo 8 d'agost de 1942 los aliats patiguèron la màger desbranda navala de la guèrra, après Pearl Harbor, en pèrdre 4 crosators pesats en la Batalha de l'illa de Savo) e vegèron interrompudas las siás rotas d'aprovesiment dins l'illa, malgrat qu'atenguèron conservar l'aeropòrt, fach que, a la longa, acabèt en essent decisiu per la siá victòria.

Aperaquí trenta mila personas moriguèron a Guadalcanal. L'assag japonés infructuós de recuperar l'aeropòrt lor costèt près de 24 000 mòrts. Los 6000 autres foguèron de soldats aliats.
# Radar

Antena de Radar per la deteccion d'avions
**Radar** es l'acronim en anglés de *Radio Detection And Ranging* (*deteccion e mesura mejançant d'ondas radioelectricas*). Es un sistèma per detectar, mesurar o localizar d'objèctes coma los avions, las veituras o la pluèja. Envia una impulsion d'ondas de ràdio, e mesura un possible ecò, retornat per la preséncia de l'objècte analisat.

Son foncionament se basa sus lo calcul del temps que camina l'onda radioelectrica dempuèi l'antena emetora fins a la cibla e retorn, sabent que la velocitat de propagacion de l'onda es aquela de la velocitat de la lutz (*c* = 3 x 108 m/s).

Es una tecnica que foguèt desvolopada pendent la Segonda Guèrra Mondiala per detectar avions enemics. Pendent las darrièras setanta annadas se demostrèt qu'aquela tecnica es utila per mesurar la distància e la trajectòria de diferentas ciblas. Serviguèt en divèrses domenis de la sciéncia e l'industria, aeronautica, militara e meteorologica.

En roge las ondas generadas pel radar, e en verd los retorns per l'objècte detectat. Calculant lo temps d'anar e tornar, sauprem quant es alunhat l'objècte
Uns animals possedisson un "radar natural" coma las ratapenadas que se'n servisson per s'orientar e caçar dins l'escuritat, e emeton de vibracions ultrasonicas cortas que se reflectisson dins las parets de la balma o dins sa presa.

## Vejatz tanben

* sonar

## Ligams extèrnes

* Radar Tecnologia Website (en)(de)(turc)
* Explications simples du radar (fr)