Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Punycode

En informatica, **Punycode** es una instància de la sintaxi d'encodatge general d'Unicode que servís a convertir una cadena de caractèrs d'Unicode dins una cadena en caractèrs latins sens accent.

L'utilizacion mai coneguda de Punycode es la traduccion en "latin" dels noms de domeni internacionalizats. Lo mecanisme es descrich dins la RFC 3492.

## Exemples

* wikipèdia: xn--wikipdia-50a
* Occitània: xn--Occitnia-3ya

## Referéncias
# Unix

Istoric de las versions d'Unix
**Unix** es un sistèma operatiu desvolopat en 1969 per un grop d'emplegats d'AT&T dins lo centre de recèrcas Bell Labs: Ken Thompson, Dennis Ritchie, Brian Kernighan, Douglas McIlroy e Joe Ossanna. Desvolopat en assemblador, Unix foguèt tre 1973 tornat escrich en C, çò que permetèt son adaptacion sus un fum de materials. Ara Unix es dividit en maitas versions, siá comercialas, coma Xenix, Solaris o Mac OS X, siá liuras, coma FreeBSD o Linux.
# Lengas indoarianas

|
 Lengas indoarianas

 |
| --- |
| Descobridor o inventaire |  |
| Data de descobèrta |  |
| Contrari |  |
| Color |  |
| Simbòl de quantitat |  |
| Simbòl d'unitat |  |
| Proprietat de |  |
| Fondador |  |
| Compren |  |
| Data de debuta |  |
| Data de fin |  |
| Precedit per |  |
| Seguit per |  |
| Coordenadas |  |
| - dardic
- lengas del nòrd-oèst
- lengas del nòrd
- lengas centralas
- lengas de l'oèst
- lengas de l'èst
- lengas bihari
- lengas del sud
- lengas insularas
 |
| - dardic
- lengas del nòrd-oèst
- lengas del nòrd
- lengas centralas
- lengas de l'oèst
- lengas de l'èst
- lengas bihari
- lengas del sud
- lengas insularas
 |
| Geografia |
| País | Índia, Paquistan, Nepal, Botan, Bangladèsh, Sri Lanka, Maldivas |
| Region | Asia del Sud |
| Classificacion |
| Familha | lengas indoeuropèas  indoiranian   lengas indoarianas |

Las **lengas indoarianas** son una branca de las lengas indoiranianas qu'apertenon se meteissas a las lengas indoeuropèas. Se parlan dins lo nòrd e lo centre d'Índia, en Paquistan, en Nepal, en Botan, en Sri Lanka, en Maldivas, e en Bangladèsh.

S'estiman que recampan aperaquí 200 varietats, la pus importanta en tèrmes de locutors natius essent l'indostani (indi e ordo, aperaquí 640 milions), venon puèi lo bengalin (aperaquí 260 milions), lo panjabi (aperaquí 100 milions), lo marathi (aperaquí 90 milions), lo gujarati (aperaquí 45 milions), l'oriya (aperaquí 30 milions), lo nepalés (aperaquí 20 milions), lo sindhi (aperaquí 20 milions), lo singalés (aperaquí 16 milions), lo saraiki (aperaquí 14 milions) e l'assamés (aperaquí 14 milions) amb un nombre total de mai de 900 milions.

## Classificacion

* lengas dardicas
* lengas del nòrd
* lengas del nòrd-oèst
* lengas centralas
* lengas de l'èst
* lengas bihari
* lengas del sud
* lengas insularas

## Vejatz tanben

* Lengas per familha

|  |
| --- |
| * Portal de las lengas

 |
# Chèc (lenga)

Chèc (lenga)| čeština — český jazyk  |
| Locutors | 12 milions de |
| Tipologia | SVO Accentuala |
| Classificacion lingüistica |
| Lengas indoeuropèas* Lengas baltoeslavas
	+ Lengas eslavas
		- Lengas eslavas occidentalas
			* Lengas chècoeslovacas
				+ **Chèc (lenga)**
 |
| Estatut oficial |
| Oficial de | Republica Chèca, Union Europèa |
| Acadèmia | Institut de la Lenga Chèca |
| Còdis lingüistics |
| ISO 639-1 | cs |
| ISO 639-2 | cze, ces |
| ISO 639-3 | ces |
| ISO 639-6 | ces |
| Ethnologue | `ces`  |
| Glottolog | czec1258 |
| ASCL | 3601  |
| IETF | cs  |
| Desplegar
**Mòstra**Article primièr de la Declaracion dels Dreches Umans
**Článek 1**
Všichni lidé rodí se svobodní a sobě rovní co do důstojnosti a práv. Jsou nadáni rozumem a svědomím a mají spolu jednat v duchu bratrství.
 |
| Mapa |
|  |

Lo **chèc** es una lenga eslava del gròp occidental, amb l'eslovac, lo polonés, lo sorab e lo cashob, e es oficiala dins la Republica Chèca.

L'ortografia utilizada uèi, basada sus l'alfabet latin, foguèt creada per Jan Hus.

* Portal de las lengas
# Geminacion

En fonetica, la **geminacion** consistís en redoblar una consonanta. Cal doncas prononciar clarament las doas meteissas consonantas, se lo parlar o permet.

## En occitan

Dins nòstra lenga, es un fenomèn major:

- geminacion de la consonantas doblas: *para**ll**èl*.

- assimilacion regressiva e geminacion: *fe**mn**a*.

- protèsi e geminacion: *a**rr**ecordar* (varianta de recordar).

## En catalan

Lo digraf l.l nòta una geminacion.

## Autras lengas

- En italian, es un fenomèn plan important, coma en occitan. Ten tanben, a vegadas, una valor distinctiva.

- En francés es relativament rare, mas normalament, se deu destriar entre condicional e imperfach dins lo cas que i a doas r.
De comparar: *je courais* (imperfach), *je courrais* (condicional present) (geminacion obligatòria dins una prononciacion academica).

- Es pas solament un fenomèn plan frequent dins las lengas romanicas. Es tanben pro frequent dins mantunas lengas coma per exemple en japonés o en rus.

## Nòtas e referéncias
# Hunan

|
 Hunan

 |
| --- |
| Descobridor o inventaire |  |
| Data de descobèrta |  |
| Contrari |  |
| Color |  |
| Simbòl de quantitat |  |
| Simbòl d'unitat |  |
| Proprietat de |  |
| Fondador |  |
| Compren |  |
| Data de debuta |  |
| Data de fin |  |
| Precedit per |  |
| Seguit per |  |
| Coordenadas |  |
|  Vista de Hunan sus la mapa de China |
| Administracion |
| País |  China |
| Estatut | Província |
| Capitala |  |
| Lengas |  |
| OpenStreetMap | . |
| Direccion relativa a la posicion |  |
| Continent |  |
| Situacion |  |
| Designacion provisòria |  |
| Constellacion |  |
| Tipe d'objècte |  |
| Còs astronomic parent |  |
| Còs astronomic filh |  |
| Luòc de descobèrta |  |
| Grop d'objèctes menors |  |
| Sequéncia de Hubble |  |
| Sul còrs astronomic |  |
| Companhon de |  |
| Tipe espectral |  |
| Tipe espectral |  |
| Fus orari |  |
| Situat sus una isla |  |
| Embocadura |  |
| Tipe de lac |  |
| Lacs sus lo riu |  |
| Grop de lacs |  |
| Situat sul lac |  |
| Afluents del lac |  |
| Emissari del lac |  |
| Bacin idrografic |  |
| Massís de montanhas |  |
| Tipe de montanha |  |
| Coordenadas |  |
| Arquitècte |  |
| Remplaçat per |  |
| Tipe de bastiment |  |
| Material |  |
| Mèstre d'òbra |  |
| Sistèma d'autorotas |  |
| Societat de mantenança |  |
| Pòl d'escambis |  |
| Linha ferroviària |  |
| Operator |  |
| Aligança ferroviària |  |
| Gara |  |
| Pista |  |
| Travèrsa |  |
|  |
|  |
| País |  |
| Compausanta de |  |
| Tipe de division administrativa |  |
| Exclava de |  |
| Enclava |  |
| Capitala |  |
| Cap d'estat |  |
| Regim politic |  |
| Cap de l'executiu |  |
| Representant del partit |  |
| Cap del govèrn |  |
| Assemblada |  |
| Moneda |  |
| Lenga oficiala |  |
| Imne |  |
| Frontalièr de |  |
| Embessonatge |  |
| Subdivisions |  |
| Membre de |  |
| Sant patron |  |
| Domeni internet |  |
| Còde ISO 3166-1 alfa-2 |  |
| Còde ISO 3166-1 alfa-3 |  |
| Còde ISO 3166-1 |  |
| Còde ISO 3166-2 |  |
| Còde AITA |  |
| Còde OACI |  |
| Còde FAA |  |
| Còde INSEE |  |
| Còde de comuna |  |
| Còde del catalòg |  |
| Còde CBS |  |
| Còde GNIS |  |
| Còde GNIS Antarctica |  |
| Còde NUTS |  |
| Còde dantai |  |
| Còde de comuna alemanda |  |
| Còde de districte alemand |  |
| Còde administratiu |  |
| Còde administratiu |  |
| Còde ISTAT |  |
| Còde de gara |  |
| Còde OKATO |  |
| Còde cadastral |  |
| Còde postal |  |
| Còde telefonic internacional |  |
| Prefix telefonic nacional |  |
| Còde d'imatriculacion |  |
| Geografia |
| Superfícia  · Totala  · % China | *Classat en* km²  % |
| Demografia |
| Populacion  · Totala ()  · % China | *Classat en* ab.  % |
| Densitat |  |

**Hunan** (chinés: 湖南|湖南; pinyin: Húnán), es una Província de la Republica Populara de China.
# Candela

Grafic de las foncions fotopica e escotopica
La **candela** (de simbòl **cd**) es una de las sèt unitats basicas del Sistèma Internacional d'Unitats (SI). Mesura l'intensitat luminosa, valent a dire la poténcia, emesa per una font de lum dins una direccion donada, basada sus la foncion de luminositat (un modèl estandardizat de la sensibilitat de l'uèlh uman a diferentas longors d'onda). Una candèla, per exemple, genera una intensitat luminosa d'aperaquí 1 cd.
# Sinizacion

La **sinizacion**, (en chinés: 中国化 Zhōngguóhuà o 汉化 Hànhuà) es l'assimilacion lingüística o l'assimilacion culturala a la cultura chinesa. Designa tanben l'adaptacion a la cultura chinesa de tot çò qu'es estrangièr .

## Sinizacion lingüistica

Las **sinizacion lingüistica** en China a dos aspèctes. La primièra es la sinizacion lingüistica pròpria amb l'adaptacion lingüistica de tots los tèrmes e concèptes estrangièrs. La segonda aparten al nivèl sociolingüistic amb l'assimilacion dels membres de las culturas minoritàrias al mandarin estandard o a una de las varietats del chinés.

### Sinizacion lingüistica

### Sinizacion sociolingüistica

La sinizacion sociolingüistica es plan poderosa dins la Republica Populara de China. Unas etnias an gaireben perdut l'usatge de lor lenga e parlan a l'ora d'ara una de las lengas chinesas.

Los **Manchós** son un exemple particularament representatiu. Lo recensament de 2010 ne trobèt 10 387 958 mas sonque 10 èran capables de parlar manchó.

L'etnia tujia comptava 8 353 912 membres en 2010 mas s'estima que sols 70 000 podián parlar tujia.

L'etnia she comptava 708 651 membres en 2010 mas 90 personas solament èran de locutors natius.

Aquesta sinizacion es pas çaquelà generala. Qualques pòbles coma los Mongòls, los Oigors o los Tibetans sèrvan massissament lor lenga.

| Nom de l'etnia | Nombre absolut | Lenga mairala etnica | chinés coma lenga mairala (percentatge) |
| --- | --- | --- | --- |
| Manchó | 10 387 958 | 10 | 99,99% |
| Zhuang | 16 926 381 | 97% | 3% |
| Oigor | 10 069 346 | ≥99% | 1%≤ |
| Bai | 1 933 510 | 68% | 32% |

## Referéncias
# Dislexia

La **dislexia** es la dificultat d'identificar, compréne e reproduire los simbòls escrits.

## Vejatz tanben

|  |
| --- |
| Sus d'autres projècte de Wikimedia: |
| Commons | **Commons** (Galariá) |
| Commons | **Commons** (Categoria) Modèl:Commonscat/categories |
# Paragòge

La **paragòge** (del grèc παραγωγή) es una mena de metaplasma que se crea gràcias a l'ajust d'un o mai d'un fonèma non etimologic. Aparten a la categoria de l'epentèsi.

## Exemples

*Egomet* en latin per *ego*.

*Avecque* en francés per *avec*

## Referéncias
# Tempo (solfegi)

Duas mesuras d'un andante de Mozart intrepretat dab un tempo de 120 temps per minutas (çò qui vòu díser dab 120 trucs de metronòm per minuta).Lo **tempo** en solfegi qu'ei l'anar (mei o mens lèu o mei o mens lent) d'un pèça de musica.

la paraula *tempo* que vien de l'italian on e significa "temps". En solfegi, totun, temps e tempo que possedeishen dus sens desseparats : lo "temps" qu'ei l'unitat de mesura de la longor de la nòtas o deu silencis (qui poden dura mei o mens d'un temps) mentre qui lo tempo que pòt obligar lo temps a durar un moment brèu o mei long segond que sia lèu o lent.

La vitessa deu tempo que's pòt estar definida precisament e dab un certe nombre de trucs per minutas (impulsats per un metronòm) e que corresponen alavetz haut o baish dab un deus noms italians autrejats respectivament (e imprecisament) aus diferent tempos possibles.

Aquestes noms que son, deu mei lèu o mei lent :

* *Prestissimo* — hèra lèu (200 temps per minuta o mei)
* *Presto* — hèra lèu (168–200 temps per minuta)
* *Allegrissimo* — hèra lèu
* *Vivo* — hèra lèuy and fast
* *Vivace* — hèra lèu (≈140 temps per minuta)
* *Allegro* — lèu (120–168 temps per minuta)
* *Allegro moderato* — lèu mes un pauc mens que lo precedent (112–124 temps per minuta)
* *Allegretto* — lèu mes pas tant que l'allegro e mei leugèr
* *Moderato* — moderat (108–120 temps per minuta)
* *Andantino* — un pauc mei lèu que non pas l' *andante*
* *Andate Moderato- un pauc mei lèu que non pas l'* andante
* *Andante* — literaument "anant", moderament lent (76–108 temps per minuta)
* *Tranquillamente* — un pauc lent
* *Tranquillo — un pauc lent*
* *Adagietto* — lent (70–80 temps per minuta)
* *Adagio* — lent (66–76 temps per minuta)
* *Grave* — lent e seriós
* *Lento* — hèra lent(40–60 temps per minuta)

* Portal de la musica
# Koinè

En lingüistica, una **koinè** designa una varietat idiomatica que se desvolopa en una lenga mutualament intelligibla amb sos dialèctes. Lo tèrme *koinè* ven del grèc ancian κοινή que designava primièr la «koïnê dialektos» una lenga veïculara de basa atica qu'èra parlada en Mediterranèa al sègle iv aC.

## Per metonomia

Lo tèrme koinè designa una lenga servissent de *lingua franca* entre divèrsas lengas, quand s'agís vertadièrament d'una lenga acabada podent aver una literatura pròpria e non d'un saber constituït per sola tòca utilitària (coma per exemple lo francés dins lo mond diplomatic fins al sègle xx, o l'anglés dins lo mond dels afars a l'ora d'ara).

## L'occitan: una koinè?

Pendent l'epòca medievala l'occitan literari èra una koinè, que serviguèt als trobadors occitans, catalans, franceses, e italians per compausar sos poèmas. Aquela varietat d'occitan, non èra l'occitan parlat pel pòble, mas una varietat bastida utilizada per la poèsia.

L'occitan a l'ora d'ara seriá encara dins un estat de *koineïzacion* seguissent las tres estapas de Mesthrie: mèscla e nivelament dels dialèctes e simplificacion.

## Referéncias
# Panjab (Paquistan)

**Panjab**, (en ordo : پنجاب ; en anglés : *Punjab*) es una de las quatre províncias federadas de Paquistan. Es la pus poblada e la pus rica província de Paquistan. La província cobrís 60 % de la granda region de Panjab, que los 40 % restants constituisson l'Estat indian de Panjab, Haryana e Himachal Pradesh. Panjab, país sikh, foguèt devesit durant de la particion de las Índias, entre Índia (Penjab indian) e Paquistan (Panjab paqiistanés).

La capitala del Panjab paqiistanés es Lahore, qu'es la segonda vila du país amb aperaquí onze milions d'abitants. Quatre autres vilas despassan un milion d'abitants, a saber Faisalabad, Rawalpindi e Gujranwala totas situadas al nòrd, e Multan al sud.

En 2017, la populacion de Panjab s'enauçava a près de 110 milions d'abitants, siá un pauc mai de la mitat dels abitants del país. La província es lo còr economic, agricòla, cultural, universitari e militari de Paquistan. En 2000, lo PIB de la província representava 55 % d'aquel del pas, e lo sector dels servicis 62 %. Los pandjabis son l'etnia majoritària e lo panjabi la lenga mairala pus parlada de Paquistan.

Panjab beneficia, coma las autras províncias de Paquistan, de poders importants dins l'encastre d'una organizacion federala de l’Estat. Ten una Assemblada provinciala elegida directament per lo pòble e un governament local dirigit per un ministre en cap. Lo poder de l’Estat federal es representat per un governador nomenat per lo president de la Republica, sul conselh del Primièr ministre.
# Harbin

ᡥᠠᡵᠪᡳᠨ
哈爾濱
*Harbin*|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| Província | Heilongjiang |
| Estat |  China |
| Superfícia | Vila josprovinciau: 53 068 km² Airau urban: 7 086 km² |
| Populacion | Vila josprovinciau: 9 873 743 ab. Airau urban: 4 754 753 ab. |
| Primèr cònsol | Zhang Xiaolian |
| Site oficiau | harbin.gov.cn |
| Localizacion de Harbin dens la província de Heilongjiang e la Republica Populara de China |
|  |

Temple de Ji Le
**Harbin** (ᡥᠠᡵᠪᡳᠨ en manchó, 哈爾濱 en chinés) qu'ei la capitau de la província de Heilongjiang, dens la Republica Populara de China. Qu'a un estatut administratiu de vila josprovinciau.

## Referéncias
# Qìgōng

Lo **qìgōng** (pinyin ; en chinés 气功, literalament "exercici de qì") es un metòde de gimnastica e de respiracion tradicional d'origina chinesa. Es basat sus la coneissença e lo mestratge de l'energia vitala sonada *qì*/*chi* e assòcia de movements lents amb d'exercicis respiratòris e de concentracion.

Es fòrça pròche de l'art marcial sonat tai chi, qu'es de còps considerat coma una simpla varianta seuna.
# USA Today

USA Today es un jornal quotidian nacional american fondat en 1982 per Allen Neuharth e publicat per Gannett Corporation. S'agís del jornal lo mai difusat als Estats Units ambe mai de 2,25 milions d'exemplars escolats per jorn en 2007 e 1,8 milion en 2010 e lo sol quotidian a cobriment nacional ambe lo *Wall Street Journal*.

## Nòtas e referéncias

## Vejatz tanben

|  |
| --- |
| Sus d'autres projècte de Wikimedia: |
| Commons | **Commons** (Galariá) |
| Commons | **Commons** (Categoria) Modèl:Commonscat/categories |

### Articles ligats

* *USA Weekend*

### Ligams extèrnes

* (en) Site oficial
# Estat sobeiran

Un **estat sobeiran** es una entitat juridica non fisica del sistèma legal internacional qu'es representada per un govèrn centralizat que ten una autoritat suprema e independenta sus una aira geografica. Possedís una populacion permanenta, un govèrn, e la capacitat de tenir de relacions amb d'autres estats sobeirans. Es tanben generalament considerat coma un estat que non es dependent ni subjècte de cap autre poténcia o estat.

Lo tèrme *país* es sovent colloquialament utilizat per referir-se a d'estats sobeirans, e mai se designa, a l'origina, sonque una region geografica, e pòt doncas èsser somés a l'autoritat d'un govèrn exterior que contraròtla aquela region. Anglatèrra, Escòcia e Galas son d'exemples de païses que non son d'estats, dempuèi l'existéncia del Reialme Unit.

## Nòtas e referéncias