Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Creòl (lenga)

Paneu en creòl de Guadalope que vòu dire: «Ralentissetz, nostres pitits jugen aquí», e mai literalament: «Leva ton pè, i a daus pitits qui juguen 'lai.».
Un **creòl** es una mena de lenga normala que se transmet de generacion en generacion, mai qu'es nascuda a partir d'una anciana lenga intermediarària e instabla (un "pidgin") qu'au començament se transmetiá pas entre lei generacions. Lei lengas creòlas an un foncionament completament naturau: son tan ricas, tan complèxas e tan foncionalas coma leis autrei lengas.

La màger part dei lengas creòlas (pas totei, ça que la) son aparegudas vèrs lei sègles XVII e XVIII, dins de societats compausadas en majoritat d'esclaus transplantats per leis europèus dins de colònias: leis esclaus avián d'originas lingüisticas divèrsas e deguèron trobar un mejan de comunicar entre elei. Aquelei lengas creòlas se compausan d'una gramatica pròpria e d'un lexic que ven sustot de la lenga europèa dei colonizaires. Ansin i a de creòls de "basa lexicala" espanhòla, anglesa, portuguesa o francesa. Pasmens, i a ges d'intercompreneson entre una lenga creòla e la lenga europèa que li a fornit son lexic. Lei lengas creòlas contenon tanben d'elements lexicaus e gramaticaus que provenon dei lengas d'origina deis ancians esclaus.

## Difrencias entre creòls de basa lexicala francesa

| francés | creòl haïtian | creòl guadalopenc | creòl guyanés | creòl martiniqués | creòl reünionés | creòl maurician |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| moi, je | mwen, map | mwen, an | mo | mwen, man | mwin, moin, mi, amwin, amoin | mo, mwa |
| toi, tu | ou | ou, vou | to, ou | ou, wou | ou, twé, toué, atwé, atoué, ti, vou, vi, | to, twa |
| il, elle | li | i, li | i, li | li, i | li, lu, ali, alu | li |
| nous | nou | nou | nou | nou | nou, ni, nu | nou |
| vous | wou | zot | zot | zot | zot, ou (politesse), vi, vou | zot, ou |
| eux, ils, elles | yo | yo | yé | yo | Azot, banna, bann-la, zot, zot-toute | zot, bane la |
| eau | dlo | dlo, agwé | dilo | dlo | dolo, delo, dlo | dilo |
| terre | latè | latè | latè(a) | latè | tèr | later |
| boire | bwè | bwè | bwè | bwè, brè | bwar, boir | bwoar |
| ciel | syel | syel | syel-a | syel | syèl, siel | lesiel |
| jour | jou | jou | jou | jou | zour, jour | lizour |
| manger | manjé | manjé | manjé | manjé | manzé, manjé | manzé |
| femme | fanm | fanm | fanm | fanm, madanm, chèr | fanm, madanm | fam, madam |
| homme | nonm, mouché | boug,nonm | boug, mouché, wonm | boug, nonm, misié | boug, bononm, zonm, méssié, missié | zom, misié, bolom, lom, boug |
| vouloir | vlé | vé | lé | lè | vé, veu, | lé, oulé |
| feu | difé | difé | difé | difé | dofé, dfé | difé |
| grand | gran | gwan | gran | gran | gran | gran |
| nuit | nwit, fèr-noir | lannuit (le *t* sonore) | lannuit (le *t* sonore) Soukou | lannuit, nwèssè | nwit, nuit (le *t* sonore), fénoir | lanwit (le *t* sonore) |
| petit | piti, pitite | piti | piti | ti, piti, ziginot | ti, pti | piti, ti, tipti |

## Vejatz tanben

* Lengas per familha
# Accident nuclear de Fukushima

L' **Accident nuclear de Fukushima 1** es una seria de damatges subrevenguts a la centrala nucleara de Fukushima 1 en Japon en seguida dels tèrratrem e tsunami de Sendai del 11 de març de 2011.

Los reactors 1, 2 e 3 s'aturèron amb lo tèrratrem, mentre que los autres tres èran ja aturats per mantenença. Lo tsunami inondèt los quatre reactors situats al ras de la mar, en degalhant los sistèmas de refrejament, çò que creèt divèrsas explosions, incendis e fugidas de radioactivitat. Se considèra coma un accident de nivèl 6 subre l'escala internacionala d'accidents nuclears, solament superat per l'accident de Chornobyl, de nivèl 7.

Lo govèrn japonés declarèt l'estat d'urgéncia nuclear en Japon, e mai de 215 000 personas foguèron evacuadas.

## Referéncias
# Gas naturau

Los escambis mondials de Gas naturau en 2013.
Lo **gas naturau** (var. **gas natural**), es un combustible fossil compausat d'una mescla d'idrocarburs naturalament present dins de ròcas porósas sota forma gasosa. Es esplechat coma fònt d'energia e combustible dempuei lo sègle IV av. JC. En 2005, representava 23% de l'energia consumada dins lo mond, çò qu'èra la tresen fònt d'energia après lo petròli (37% la meteissa annada) e lo carbon (24%).

## Liames intèrnes

* Combustible fossil.
* Idrocarburs.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
# Ihara Saikaku

Ihara Saikaku.
**Ihara Saikaku** (1642, Osaka -1693, Osaka) es un escrivan japonés major de la segonda mitat dau sègle XVII. Poèta e autor de ficcion populara, es considerat coma un dei mèstres dau genre *ukiyo-zōshi* que foguèt un corrent important de la literatura japonesa deis ans 1680 ais ans 1770.

## Liames intèrnes

* Literatura japonesa.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
# Jòcs Olimpics d'ivèrn de 1998

Los Jòcs Olimpics d'ivèrn de 1998 (Jòcs de la 20ena Olimpiada) se debanèron a Nagano  Japon ( 7 - 22 de febrièr ).

## Genèsi

## Delegacions

*2176 atlètas* representant 72 païses (*doble recòrd*) prenguèron part a aicestes segonds jòcs ivernencs nipons.

## Debanar

## Espets e endevenenças

## Programa

### Espòrts e espròvas

#### Biatlon

#### Bobsleigh

#### Curling

#### Esqui acrobatic

#### Esqui alpenc

#### Esqui nordic (Combinat nordic / Esqui de fons / Saut amb esquis )

#### Lièja

#### Oquei gèl

#### Patinatge artistic

#### Patinatge de velocitat

#### Patinatge de pista corta

#### Surf de nèu

## Medalhièr general

...

| **...** | Comitat Nacional Olimpic |  |  |  | Total |
|  | Alemanha | 12 | 9 | *8* | **29** |
|  | Norvègia | 10 | 10 | *5* | **25** |
|  | Russia | 9 | 6 | *3* | **18** |
|  |  Canadà | 6 | 5 | *4* | **15** |
|  |  Estats Units | 6 | 3 | *4* | **13** |
|  | Païses Basses | 5 | 4 | *2* | **11** |
|  |  Japon | 5 | 1 | *4* | **10** |
|  | Àustria | 3 | 5 | *9* | **17** |
|  | Corèa del Sud | 3 | 1 | *2* | **6** |
| **...10** |  Itàlia | 2 | 6 | *2* | **10** |
|  | Finlàndia | 2 | 4 | *6* | **12** |
|  | Soïssa | 2 | 2 | *3* | **7** |
|  |  França | 2 | 1 | *5* | **8** |
|  | Republica Chèca | 1 | 1 | *1* | **3** |
|  | Bulgaria | 1 | 0 | *0* | **1** |
|  |  China | 0 | 6 | *2* | **8** |
|  |  Suècia | 0 | 2 | *1* | **3** |
|  | Danemarc | 0 | 1 | *0* | **1** |
|  | Ucraïna | 0 | 1 | *0* | **1** |
| **...20** | Bielorussia | 0 | 0 | *2* | **2** |
|  | Cazacstan | 0 | 0 | *2* | **2** |
|  |  Austràlia | 0 | 0 | *1* | **1** |
|  |  Belgica | 0 | 0 | *1* | **1** |
|  | Reialme Unit | 0 | 0 | *1* | **1** |
| Total | 69 | 68 | 68 | 205 |

## Bibliografia

## Vejatz tanben

*

* Jòcs Olimpics
* Comitat Internacional Olimpic

## Ligams extèrnes

## Ligams videografics

*

*

* + sus **YouTube**... mai de *679* documents subre **Nagano 1998** en picar coma clau *Winter Olympic Games 1998*

## Nòtas & referéncias

<references>
# Famina

Victimas de la famina russa de 1921.
La **famina** es una situacion que la populacion d'una zòna geografica, o qu'una partida d'aquela populacion, manca de manjar. L'estat de sota-alimentacion arriba a mens de 1 200 calorias lo jorn (la mejana normala es de 2 400 calorias la persona) e pòu, se si prolònga, provocar la mòrt. Sylvie Brunel, dins un libre que s'intitula *Famines et politiques* (*Faminas e politicas*), explica que "*la famina designa lei pòples que, an un moment de son istòria, vién negar son estatut sociau e politic, sei drechs fondamentaus coma èstres umans*". Coma aquò, la famina es sovent la consequéncia d'una politica de misantropia.
# Milafuèlhas

Lo **milafuèlhas** (var. **milafuelhas**) *(Achillea millefolium)* es una planta erbacèa vivaça de la familha de las Asteracèas.

## Descripcion

Inflorescéncia
Es una planta estolonifèra vivaça, de tijas variant de 18 a 80 cm, de las fuèlhas finament bipennatilobadas, doblament pennadas verd escur, fòrça alongadas e decopadas en finas bendas cortas.

Las flors son sovent blancas, ròsas o porpras. Los florons del centre (flors en tube) son jaunassas.

## Caracteristicas

* Organs reproductors :
	+ Tipe d'inflorescéncia : corimbe de capituls
	+ reparticion dels sèxes : ginodioïc
	+ Tipe de pollinizacion : entomogam
	+ Periòde de florison : junh a setembre
* Grana :
	+ Tipe de fruch : akèna
	+ Mòde de disseminacion : anemocòra
* Abitat e reparticion : Eurasia
	+ Abitat tipe : pradas medioeuropèas, mesoidricas ; planta indicatritz d'un sòl sec e pauc calcari que pòt evoluir en prada espessa de fromental.
	+ Airal de reparticion : eurasiatic

*donadas d'aprèp :* Julve, Ph., 1998 ff. - Baseflor. Indèx botanic, ecologic e corologic de la flòra de França. Version : 23 d'abril de 2004.

## Farmacopèa

Achillea millefolium
## Nòtas e referéncias

## Ligams extèrnes

* Flore photographique régionale

* Portal de la botanica
* Portal de las plantas utilas
# Incheon

|
 Incheon 인천광역시 |
| --- |
| Descobridor o inventaire |  |
| Data de descobèrta |  |
| Contrari |  |
| Color |  |
| Simbòl de quantitat |  |
| Simbòl d'unitat |  |
| Proprietat de |  |
| Fondador |  |
| Compren |  |
| Data de debuta |  |
| Data de fin |  |
| Precedit per |  |
| Seguit per |  |
| Coordenadas |  |
|  |
| . |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Bandièra | Sagèl |

 |
| Geografia fisica |
| Superfícia | 1,029,43 km² |
| Geografia politica |
|  |
| País | Corèa del Sud |
| Geografia umana |
| Populacion (2014) | 2 966 216 ab. |
| Autras informacions |
| incheon.go.kr |

**Incheon** (en corean, hangeul: 인천광역시; hanja: 仁川廣域市) es una vila portuària coreana situada a 50 km a l'oèst de Seol, sus la Mar Jauna. Comptava 2 466 338 abitants en 2000. Constituís, coma Seol, una província especiala sola soleta. Essent lo pòrt pus pròche de Seol, trai un trafec maritim important. L'aeropòrt internacional dubèrt en 2001 sus una illa estenduda artificialament a proximitat es tanben lo que dessèrv Seol (vejatz Aeropòrt internacional d'Incheon) .

## Divisions administrativas

Incheon es devesit en 8 arrondiments ("gu") e 2 comtats ("gun").

* Bupyeong-gu (부평구; 富平區)
* Dong-gu (동구; 東區)
* Gyeyang-gu (계양구; 桂陽區)
* Jung-gu (중구; 中區)
* Nam-gu (남구; 南區)
* Namdong-gu (남동구; 南洞區)
* Seo-gu (서구; 西區)
* Yeonsu-gu (연수구; 延壽區)
* Ganghwa-gun (강화군; 江華郡)
* Ongjin-gun (옹진군; 甕津郡)

Las illas del nòrd-èst de Baengnyeong, Yeonpyeong, Daecheong, e la pus pichona Socheong fan partida d'Ongjin.
# Bèta

**Bèta** (β en minuscula, B en majuscula) es la segonda letra de l'alfabet grèc.

|  |
| --- |
| **Alfabet grèc** |
| Α α alfa | Β β bèta | Γ γ gamma | Δ δ dèlta |
| Ε ε èpsilon | Ζ ζ zèta | Η η èta | Θ θ tèta |
| Ι ι iòta | Κ κ capa | Λ λ lambda | Μ μ mi |
| Ν ν ni | Ξ ξ xi | Ο ο omicron | Π π pi |
| Ρ ρ rò | Σ σ sigma | Τ τ tau | Υ υ ipsilon |
| Φ φ fi | Χ χ qui | Ψ ψ psi | Ω ω omèga |
| **letras arcaïcas e numeralas** |
| Ϛ ϛ stigma | Ϙ/Ϟ ϙ/ϟ koppa | Ͳ/Ϡ ͳ/ϡ sampi |
| **letras obsolètas** |
| Ϝ/Ͷ ϝ/ͷ digamma | Ͱ ͱ eta | Ϻ ϻ san | Ϸ ϸ shò |