Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kanji

Aquesta pagina conten de caractèrs japonés. En cas de problèma, consultatz Ajuda:Unicode o testatz vòstre navegador.

| Kanji |
| --- |
|  Caractèrs kanji, extrach de *Nihonshoki jindai kan* (Cronicas de Japon) |
| Tipe | escritura naturala e escritura logografica  |
| Lengas | japonés ancian e japonés  |
| Creacion | sègle v |
| Origina | Japon  |
| Basat de | Escritura chinesa  |
| Istòria | Istòria dels kanjis  |
| Direccion | vertical de dreita a esquèrra e d'esquèrra a dreita  |

Los **Kanjis** (japonés: 漢字) son los caractèrs chineses utilizats dins lo sistèma logografic de la lenga japonesa modèrna. Son utilizats tres sillabaris en complement als kanjis, lo hiragana (ひらがな, 平仮名), lo katakana (カタカナ, 片仮名), e ocasionalament l'alfabet latin tanben apelat rōmaji.

## Etimologia

Lo tèrm *kanji* es la romanisacion de 漢字 (API : /kaɲd͡ʑi/) que significa caractèr (字, *ji*) de l'empèri Han (漢, *kan*). Per evolucion semantica, 漢 designa egalament çò que se rapòrta al mond chinés en general : se tradutz per « caractèr chinés » o « sinograma ».

## General

Segon lo ministèri de l'Educacion japonés, los kanjis largs son al nombre de 2136 e son apelats *jōyō kanji* (常用漢字).

### Utilizacion

### Lecturas *on* e *kun*

En japonés, existís dos tips de prononciacion per cada ideograma en general : las lecturas *on* (音読み, o on'yomi) e la lectura *kun* (訓読み, o kun'yomi). La màger part de las kanjis almens doas lecturas possiblas: *on* e *kun*.

* En lectura *on*, los kanjis derivan e se pronóncian segon de chinés literari, introduch a Japon pendent l'Antiquitat. La lectura on es pas naturala a la fonologia de la lenga japonesa.

* La lectura del caractèr se fa dins aquel cas « a la japonesa »: son las lecturas dichas kun (訓読み, kun yomi?). Existís atal dels kanjis possedissons pas de lectura *on* i : per exemple 鰯 (*iwashi*, sardina), es un kanji pròpri al Japon.

## Referéncias
# Logograma

Un  **logograma**  o **logograf**, es un grafèma, unitat minima d'un sistèma d'escritura, que representa sol una paraula o un morfèma. Aquò contrasta amb d'autres sistèmas coma los alfabets, los "abjad" o los sillabaris, que cada simbòl i representa en primer luòc un son o una combinason de sons.
# Hanja

Lo mot *hanja* escrit en hanja (en roge), e en hangeul (en blau).
**Hanja** (en corean: 한자; Hanja: 漢字, pron2 [ha(ː)ntɕ͈a]) es lo nom corean que designa los caractèrs chineses. Mai precisament) , designa los caractèrs chineses manlevats al chinés e incorporats dins la lenga coreana amb la prononciacion coreana. *Hanja-mal* (한자말; 漢字말) o *hanja-eo* (한자어; 漢字語) designa los mots que se pòdon escriure en hanja, e *hanmun* (한문; 漢文) designa l'escritura chinesa classica. Lo hanja coneguèt pas jamai de reforma màger, e los caractèrs son sovent completament identics als caractèrs chineses tradicionals e als caractèrs *kyūjitai*. Sonque un pichon nombre de caractèrs hanja son modificats o especifics al corean. A l'opausat , la màger part dels caractèrs correntament utilizat en Japon (*kanji*) e en China continentala foguèron simplificats, e contenon mens de traches que los caractèrs hanja correspondents.

L'alfabet fonetic corean, ara nomenat hangeul, foguèt creat per una còla de saberuts designats en 1440 per Sejong lo Grand, mas aguèt pas un usatge vertadièrament espandit abans la fin del sègle XIX e la debuta del sègle XX. Doncas, abans aquesta epòca fasiá mestièr de saupre legir e escriure en hanja per èsser letrat en corean, e la granda majoritat de la literatura coreana e autres documents èran escrits en hanja. Uèi, hanja joga un ròtle diferent. Los universitaris que vòlon estudiar l'istòria coreana an d'estudiar tanben l'hanja per fin de legir los documents istorics. Per lo public, aprene d'unes caractèrs hanja ajuda fòrça a la compreneson dels mots que son formats amb eles. Hanja es pas utilizats per los mots d'origina coreana, que son totjorn transcrit en hangeul, e quitament de mots d'origina chinesa — *hanja-eo* (한자어, 漢字語) — son escrit amb l'alfabet hangeul lo mai sovent.

## Referéncias

## Ligams extèrnes

* (fr) Diccionari (francés) dels 1800 hanja plus utilizats en corean
# Unicòde

L’**Unicòde** (*Unicode* en anglés) es un estandard informatic que permet los escambis de tèxtes en lengas diferentas a un nivèl mondial. Es estat desvolopat pel Consòrci Unicòde, qu'a per tòca de permetre lo codatge de tèxt escrich en donar a tot caractèr de quin sistèma d'escritura que siá un nom e un identificant numeric, e d'un biais unificat, quina que siá la plataforma informatica o lo logicial. L'estandard es ligat a la nòrma ISO 10646. La primièra version (Unicòde 1) data de 1991. Unicòde 15.1, avec 149 813 caractèrs, foguèt publicada en setembre de 2023.
# Hiragana

L'**hiragana** (平仮名, ひらがな o　ヒラガナ) es un sillabari japonés, un dels compausants del sistèma d'escritura japonés, amb los katakanas, los kanjis, e l'alfabet latin (Rōmaji.) Hiragana e katakana son ambedós de sistèmas kana, que cada simbòl i representa una mora. Cada *kana* pòt èsser una vocala coma *"a"* (あ); una consonanta seguida d'una vocala coma *"ka"* (か); o *"n"* (ん): una consonanta nasala.

Tot mot japonés se pòt escriure en hiraganas. Dins la practica, los hiraganas s'utilizan pels mots pels quals existís pas cap kanji, e per las particulas japonesas coma *kara* から "de", e los sufixes coma *~san* さん "En, Na." e tanben per precisar la prononciacion dels kanjis pauc coneguts (los apèlan alara *furigana*).

## Taula d'hiragana-rōmaji

La taula seguenta mostra l'hiragana, sa romanizacion Hepburn e la prononciacion en AFI.

|  |  |
| --- | --- |
| vocalas | yōon |
| あ *a* /a/ | い *i* /i/ | う *u* /ɯ/ | え *e* /e̞/ | お *o* /o̞/ | (*ya*) | (*yu*) | (*yo*) |
| か *ka* /ka/ | き *ki* /ki/ | く *ku* /kɯ/ | け *ke* /ke̞/ | こ *ko* /ko̞/ | きゃ *kya* | きゅ *kyu* | きょ *kyo* |
| さ *sa* /sa/ | し *shi* /ɕi/ | す *su* /sɯ/ | せ *se* /se̞/ | そ *so* /so̞/ | しゃ *sha* | しゅ *shu* | しょ *sho* |
| た *ta* /ta/ | ち *chi* /ʨi/ | つ *tsu* /t͡sɯ/ | て *te* /te̞/ | と *to* /to̞/ | ちゃ *cha* | ちゅ *chu* | ちょ *cho* |
| な *na* /na/ | に *ni* /ɲi/ | ぬ *nu* /nɯ/ | ね *ne* /ne̞/ | の *no* /no̞/ | にゃ *nya* | にゅ *nyu* | にょ *nyo* |
| は *ha* /ha/ | ひ *hi* /çi/ | ふ *fu* /ɸɯ/ | へ *he* /he̞/ | ほ *ho* /ho̞/ | ひゃ *hya* | ひゅ *hyu* | ひょ *hyo* |
| ま *ma* /ma/ | み *mi* /mi/ | む *mu* /mɯ/ | め *me* /me̞/ | も *mo* /mo̞/ | みゃ *mya* | みゅ *myu* | みょ *myo* |
| や *ya* /ja/ |  | ゆ *yu* /jɯ/ |  | よ *yo* /jo̞/ |  |
| ら *ra* /ɺa/ | り *ri* /ɺi/ | る *ru* /ɺɯ/ | れ *re* /ɺe̞/ | ろ *ro* /ɺo̞/ | りゃ *rya* | りゅ *ryu* | りょ *ryo* |
| わ *wa* /ɰa/ | ゐ *wi* /i/ |  | ゑ *we* /e̞/ | を *wo* /o̞/ |  |
|  | ん /n/,/m/,/ŋ/,/ũ/,/ĩ/,/ɴ/ |  |
| が *ga* | ぎ *gi* | ぐ *gu* | げ *ge* | ご *go* | ぎゃ *gya* | ぎゅ *gyu* | ぎょ *gyo* |
| ざ *za* | じ *ji* | ず *zu* | ぜ *ze* | ぞ *zo* | じゃ *ja* | じゅ *ju* | じょ *jo* |
| だ *da* | ぢ *(ji)* | づ *(zu)* | で *de* | ど *do* | ぢゃ *(ja)* | ぢゅ *(ju)* | ぢょ *(jo)* |
| ば *ba* | び *bi* | ぶ *bu* | べ *be* | ぼ *bo* | びゃ *bya* | びゅ *byu* | びょ *byo* |
| ぱ *pa* | ぴ *pi* | ぷ *pu* | ぺ *pe* | ぽ *po* | ぴゃ *pya* | ぴゅ *pyu* | ぴょ *pyo* |
|  |  | ゔ *vu* |  |  |  |  |  |
# Katakana

**Katakana** (片仮名, カタカナ, o かたかな) es un sillabari japonés, qu'es un dels compausats del sistèma d'escritura japonés amb l'hiragana, e lo kanji, e de còps que i a l'alfabet latin. Lo mot *katakana* significa «kana fragmentari», los caractèrs katakana son derivats de compausants de kanji mai complèxes.

Los Katakana se caracterizan per de linhas drechas e cortetas amb de caires angulars, e son los mai simples dels caractèrs japoneses.

Existisson dos sistèmas principals per ordenar los katakana: l'ancian sistèma dich iroha, e lo pus actual sonat gojūon.

## Referéncias
# Han (etnia)

Los **Han** (chinés simplificat : 汉 ; chinés tradicional : 漢 ; pinyin : hàn) representan l'etnia chinesa.
Tots los ciutadans chineses son pas de Han, 8,5% apartenon a de minoritats etnica distinctas de la familha chinesas.
L'etnia Han es la primièira en nombre del mond amb mai de 1 300 000 000 membres.

## Istòria

Los Han son los descendents del pòble Huaxia, atestat dempuèi al mens 7 000 ans dins la region del Fluvi Jaune.

La primièira dinastia recordada coma chinesa es la de la dinastia Xia (-2070 duscas -1600).

## Referéncias
# Pronóncia

La **pronóncia** o **prononciacion** designa la manièra de balhar de sons intelligibles per un locutor. Un mot o una expression pòt èsser prononciat de diferentas faiçons per divèrses individús o grops, en foncion de nombroses factors sociolingüistics, coma la situacion de comunicacion, etc.

## Terminologia

Las sillabas son consideras coma una unitat sonòra (fòn) La branca de la lingüistica qu'estúdia aquela unitat sonòra es la fonetica. Los fòns qu'emplenan lo meteis ròtle son regropats en classas apeladas collectivament fonèma. L'estudi d'aqueles fonèmas es representat per la fonologia. Los fòns e los fonèmas son generalament descriches per l'alfabet fonetic internacional (IFA).

## Nòtas e referéncias
# Lenga vernaculara

Lo tèrme **lenga vernaculara** designa la lenga locala comunament parlada dins una comunautat. Aquel tèrme s'utilisa sovent en oposicion amb lo tèrme lenga veïculara, liturgica o encara lingua franca.

Per exemple, quand la liturgia catolica èra en latin, èra la meteissa dins lo mond entièr: lo latin servissiá de lenga liturgica veïculara. Dins lo veteis temps, l’ensenhament de la religion se fasiá en lenga locala, la lenga vernaculara.

Trobam tanben aquela distincion dins los escambis economics e comercials actuals, ont l’anglés servís de lenga veïculara fàcia a la multitud de lengas vernacularas.

Lo mot « vernaculara » ven del latin *vernaculum* que designava tot çò qu'es levat (esclaus compreses), abalit, teissut, cultivat, fabrica a l'ostal, per oposition a çò que se procurava per escambi. Son sens es pròcha d'aquel dels mòts « autoctòn » o « indigèn ».

## Istòria

Al començament del sègle IX, los fidèls comprengavan pas mai la lenga dels letrats e dels clergue. Pendent lo concili de Tors de 813, la Glèisa catolica demandèt doncas als sacerdòts de far los presics de biais que lo pòble pòsca los comprene. Los evesques amassats per Carlesmanhe décidiguèron que las omelias deurián pas mai èsser prononciadas en latin, mas en « lenga rustica romana » o en « lenga tudesca » (germanica), segon lo cas.

La primièra gramatica d'una lenga vernaculara, las *Leis d'Amor*, foguèt publicada en 1356 a Tolosa.

## Referéncias

## Vejatz tanben

* Lenga mairala
* Lenga viventa e lenga mòrta
* Lenga construcha
* Koinè
* Creòl
* Pidgin
* Sabir
* Ebonics e Anglés vernacular afroamerican
* Lenga veïculara

### Ligams extèrnes

* (fr) Valors vernacularas, d’Ivan Illich
* (fr) Langue Vernaculaire

* Portal de las lengas
# Pinyin

Lo tèrme **pinyin** (chinés: 拼音; pinyin: *Pīnyīn*; oficialament: *Hanyu Pinyin*; en chinés simplificat: 汉语拼音; en chinés tradicional: 漢語拼音, pinyin: Hànyǔ Pīnyīn), o mai formalament **hanyu pinyin**, designa lo sistèma fonetic oficial de trancripcion del chinés en caractèrs latins en China, Taiwan, e Singapor. Es sovent utilizat per ensenhar lo mandarin estandard e ortografiar los noms chineses dins las publicacions estrangièras e pòt èsser utilizat coma metòde de sasida per dintrar los caractèrs chineses dins los ordenadors.

## Prononciacion

### Prononciacion de las inicialas o consonantas

| **Pinyin** | **API** | **Equivalent aproximattiu** | **Detalhs** |
| --- | --- | --- | --- |
| *b* | p | poder | non-aspirat, se prononcia puslèu **p** que **b** mas es sovent realizat amb un son intermediari |
| *p* | pʰ | pas | fortament aspirat, aquest son existís pas en occitan |
| *m* | m | ma |  |
| *f* | f | flac |  |
| *d* | t | tais | non-aspirat, se prononcia puslèu **t** que **d** mas es sovent realizat amb un son intermediari |
| *t* | tʰ | triste | fortament aspirat, aquest son existís pas en occitan |
| *n* | n | nèc |  |
| *l* | l | lord |  |
| *g* | k | cara | non-aspirat, se prononcia puslèu **k** que **g** mas es sovent realizat amb un son intermediari. Es mai o sens del son que s'ausís dins 'astrològ'. |
| *k* | kʰ | crenta | fortament aspirat, aquest son existís pas en occitan |
| *h* | x | hilh | fortament aspirat, aquest son existís pas en occitan |
| *j* | tɕ | tatjic | aquest son existís pas en occitan, es l'equivalent aproximatiu del **j** de 'jorn' mas prononciat aspirat e sord. |
| *q* | tɕʰ | cachar | fortament aspirat, aquest son existís pas en occitan, es l'equivalent aproximatiu del **ch** de 'lach' mas prononciat aspirat e sord.. |
| *x* | ɕ | aparéisher | aquest son existís pas en occitan, es intermediari entre **s** de 'saber' e **sh** d'aparéisher. |
| *zh* | tʂ | chamar | aquest son existís pas en occitan, es l'equivalent aproximatiu del **ch** de 'chamar' mas prononciat sonòr. |
| *ch* | tʂʰ | charlar | aquest son existís pas en occitan, es l'equivalent aproximatiu del **j** de 'jorn' mas prononciat aspirat e sord. |
| *sh* | ʂ | deishar | aquest son existís pas en occitan, mas es plan vesin del **sh** de 'deishar' |
| *r* | ʐ, ɻ |  | aquest son existís pas en occitan, se prononcia aproxitativament coma una **j** francesa mas retroflèxa. |
| *z* | ts | patz |  |
| *c* | tsʰ | pacha | aquest son existís pas en occitan, se prononcia aproxitativament coma **ch** mas aspirat |
| *s* | s | caça |  |
| *w* | w | oèst |  |
| y | j, ɥ | ai | aquest son se prononcia entre lo **ɥ** de 'nuèch' e lo **j** de 'ai' |

### Prononciacion de las finalas o vocalas

## Referéncias
# Mandarin estandard

Aquesta pagina conten de caractèrs chinés. En cas de problèma, consultatz Ajuda:Unicode o testatz vòstre navegador.

Mandarin estandard| 現代標準漢語 — 普通话‎ — 普通話 — 國語 — 国语 — 華語 — 华语  |
| Locutors | 885 milions (100 milions amb un nivèl natiu) |
| Classificacion lingüistica |
| **Mandarin estandard** |
| Estatut oficial |
| Oficial de | China, Taiwan, Singapor |
| Còdis lingüistics |
| ISO 639-3 | `cmn`  |
| ISO 639-6 | huyu  |
| IETF | cmn  |
| Desplegar
**Mòstra**Article primièr de la Declaracion dels Dreches Umans (vejatz lo tèxt en occitan)
**第 一 条**
人 人 生 而 自 由, 在 尊 严 和 权 利 上 一 律 平 等。 他 们 赋 有 理 性 和 良 心, 并 应 以 兄 弟 关 系 的 精 神 相 对 待。
 |

Lo mandarin estandard (en caractèrs simplificats : 普通话 ; en caractèrs tradicionals : 普通話 ; en pinyin : Pǔtōnghuà, o en chinés simplificat : 汉语 ; en chinés tradicional : 漢語 ; en pinyin : Hànyǔ « lenga dels Hans », l'etnia dominanta en China) es la lenga oficiala de la Republica Populara de China, Taiwan e Singapor.

Lo mandarin estandard es basat mai que mai sul dialècte mandarin de Beijing. **L'ensemble dels dialèctes del mandarin** representan la lenga mairala de gaireben 75% de la populacion chinesa mas los qu'an lo mandarin estandard coma lenga mairala son pauc nombroses.

Totun se lo **mandarin estandard** es mai o mens conoscut per 70% de la populacion (lenga mairala o seconda), un estudi oficial de 2014 mostrèt que sols 7% de la populacion parlava vertadièrament lo mandarin estandard a un nivèl natiu. De fach la majoritat de la populacion viu dins un situacion de diglossia amb un usatge plan dinamic dels dialèctes.

Aquesta diglossia a tres nivèls:

- mandarin estandard e mandarin dialectal

- mandarin estandard e lenga chinesa non mandarina (cantonés, wu...)

- mandarin estandard e lenga non chinesa (mongòl, corean...)

Mai de 30% de la populacion de la Republica Populara de China sap pas brica s'exprimir en mandarin estandard.

## Ligams intèrnes

* Lengas chinesas

## Referéncias

* Portal de las lengas