Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Epopèia

Una **epopèia** (del grèc *epopoïa*, de *ἔπος*, «paraulas d'un cant», mas sustot «la paraula en çò qu'a d'eminentament vibratòria») es un long poèma narratiu que descriu las accions guerrièras (gèsta) e eroïcas. Los rapòrts de l'epopèia amb la realitat istorica vàrian. Mai que mai las epopèias pintran lo passat d'un pòble d'un biais mai o mens mitic. Se parla de "tonalitat epica" per las òbras non poeticas, o poèmas que l'estil o la tematica son pròches de l'epopèia.

En rason de la definicion del rapòrt entre un buf poetic e lo raconte fondator d'un pòble, foguèt defendut que *Las Tragicas* d'Agrippa d'Aubigné podián èsser tengudas per una epopèia pels uganauds. *La Legenda dels sègles* de Victor Hugo es tanben considerada coma una epopèia contemporanèa.

## Contenguts, caracteristicas e foncions

## Evolucion

## D'unas epopèias famosas

* epopèias babilonianas:
	+ *l'epopèia de Gilgamesh*
* epopèias europèas:
	+ epopèias grègas e latinas:
		- *l'Iliada*
		- *l'Odissèa*
		- *l'Eneïda* (Virgili)
* epopèias indianas
	+ *Mahabharata*
	+ *Ramayana*

## L'epopèia a Roma

L'istòria a retengut 3 tipes d'epopèia

### l'epopèia legendària

### l'epopèia semiistorica o istoricolegendària

### l'epopèia istorica
# Bismarck (Dakota del Nòrd)

Edifici de l'administracion de l'estat de Dakota del Nòrd, a Bismarck.
**Bismarck** es una vila e la capitala de l'estat american de Dakota del Nòrd. Sa populacion èra estimada a 55 532 abitants, en 2000. Sa superfícia totala es de 71 km². Foguèt fondat en 1872.
# Estíria

**Estíria** es un estat (*Land*) d'Àustria.

*Steiermark
Štajerska*|  |
| Ministre-president | Franz Voves |
| Superfícia | 16 391,93 km2 |
| Populacion Densitat | 1 210 973(2013) 74 ab/km2 |
| Pagina oficiala |  |

### Istòria

### Geografia

Administrativ inndeling
### Economia

### Ligams extèrnes
# Nelly Sachs

**Nelly Sachs**|  |
| Profession: | escrivan e poèta |
| País: | Alemanha |
| Data de naissença: | 10 de decembre de 1891 |
| Luòc de naissença: | Berlin, Alemanha |
| Data de decès: | 12 de mai de 1970 |
| Luòc de decès: | Estocòlme, Suècia |

Nelly Sachs (n. en 1891, m.1970) foguèt una escrivana, dramaturga e poèta alemanda. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1966.

## Liames extèrnes

* (de) Nelly Sachs [archive] (Deutsche Biographie)
# Lengües de Sant Marin

Er italiano ei era unica lengua oficiau de Sant Marin.

Er usatge dera varietat sanmarinesa deth Romanhòu ei mès comun entre es persones granes. Era conservacion a un estat critic e s'estime que podiere extinguir cap ath 2040.

Mapa lingüistic dera Romanha, eth Romanhòu ei marcat en iranja.
## Referéncias
# Votz activa

La **votz activa** es una diatèsi ont lo subjècte e l'objècte coïncidís tipicament amb los ròtles semantics d'agent e de pacient d'un vèrb d'accion. La votz activa es la diatèsi mai frequenta e, sovent, la mai simpla morfologicament. S’opausa a a la votz passiva, qu’es caracterizada per una inversion agent/pacient.

Dins las lengas flexionalas de tipe accusatiu, lo subjècte es normalament al nominatiu, e l'objècte a l'accusatiu:

* occitan: lo cat [subjècte agent] manja [vèrb] la mirga [objècte pacient]
* anglés: the cat [subjècte agent] eats [vèrb] the mouse [obècte pacient]
* latin: feles [subjècte agent: nominatiu] murem [objècte pacient: accusatiu] edit [vèrb]
* alemand : die Katze [subjècte agent: nominatiu] frisst [vèrb] die Maus [objècte pacient: accusatiu]
* grèc ancian: ὁ αἴλουρος [subjècte agent: nominatiu] ἔδει [verbe] τὸν μῦν [objècte pacient: accusatiu]
* russe : кошка / koška [subjècte agent: nominatiu] ест / est [vèrb] мышку / myšku [objècte pacient: accusatiu] ;
* chinés mandarin: 貓 / māo [subjècte agent] 吃 / chī [vèrb] 老鼠 / lǎoshǔ [objècte pacient]
* japonais : 猫が / neko-ga [subjècte agent] 鼠を / nezumi-wo [objècte pacient] 食べます / tabemasu [vèrb]
* xhosa: ikati [subjècte agent] iyatya [vèrb. ] impuku [objècte pacient]
* arabe : yaʾkulu [vèrn] (a)l-qiṭṭu [subjècte agent: nominatiu] (a)l-faʾrah [objècte pacient: accusatiu]

Dins las lengas flexionalas de tipe ergatiu, lo subjècte es normalament a l'ergatiu e l'objècte a l'absolutiu:

* basc: gizonak [subjècte agent : ergatiu] darama [vèrb] haurra [objècte pacient: absolutiu] (l'òme mèna l'enfant)
* tonguian: na 'e taamate'i [vèrb] 'a e talavou [objècte pacient: absolutiu] 'e he tangata [subjècte agent: ergatiu] (l'òme tuèt lo mainat)
* georgian: k'atsim [subjècte agent: ergatiu] kali [objècte pacient: absolutiu] gaatsila [vèrb] (l'òma acompanhèt la femna)
* Curd: jinê [subjècte agent: ergatiu] mar [objècte pacient: absolutiu] dît [vèrb] (la femna vejèt la sèrp)

## Vejatz tanben

### Articles connèxes

* Diatèsi
* Ergativitat
# Corona danesa

krone| Danske kroner, Donsk króna e Danskinut koruuni  |
| --- |
| Estats | Danemarc |
| Banca centrala | Banc Nacional de Dinamarca (ca)   |
| Simbòl | kr. e kr  |
| Còdi ISO 4317 | DKK  |
| Taus de cambi | 5.6765 DKK = 1 USD |
| Fraccions | 100 øre |
| Cronologia |
| 27 de mai de 1873 ‑ |
| ← xíling danès (ca)   |

La **corona danesa** (DKK) es la moneda nacionala de Danemarc, Groenlàndia e las Illas Feròe.

Lo simbòl ISO 4217 de la corona danesa es DKK. Es devesit en 100 øre.

Bilhet de 10 coronas.
# Òslo

|
 Òslo

 |
| --- |
| Descobridor o inventaire |  |
| Data de descobèrta |  |
| Contrari |  |
| Color |  |
| Simbòl de quantitat |  |
| Simbòl d'unitat |  |
| Proprietat de |  |
| Fondador |  |
| Compren |  |
| Data de debuta |  |
| Data de fin |  |
| Precedit per |  |
| Seguit per |  |
| Coordenadas |  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Bandièra | Armas |

 |
| Geografia politica |
|  |
| País | Norvègia  |
| region | Østlandet |
| Geografia umana |
| Populacion (2016) | 658,390 ab. |
| Autras informacions |
| oslo.kommune.no [archive] |

**Òslo** (en occitan: [ˈɔslu] , mai rarament [ˈɔzlu]; en norvegian: *Oslo*, AFI: [ˈʊ̂ʂlʊ]  o [ˈʊ̂slʊ, ˈʊ̀ʂlʊ]), tradicionalament **Cristiània**, es la capitala de Norvègia. Es situada dins lo sud-èst del país e deten los estatus de comuna e comtat simultanèament. Òslo es una de las ciutats pilòtas del Conselh d'Euròpa, aital coma lo sèti del comtat de Viken, ja que la ciutat se troba fòra d'aquela circonscripcion. Es la tresena metropòli escandinava mai poplada, sonque superada per Copenaga e Estocòlme, que s'estend dins la region d'Østlandet.

Durant l'Epòca vikinga, Òslo foguèt fondada en 1040 jol nom d'**Ánslo**. Harald Hardrada la causiguèt coma *kaupstad*, es a dire un centre de comèrci. Mai tard, foguèt elevada en evescat en 1070. Òslo venguèt finalament capitala del reialme de Norvègia sota lo règne d'Haakon V, a l'entorn de 1300. Après la destruccion de la ciutat per un incendi en 1624, foguèt reconstruida pel rei Cristian IV de l'autre costat de la baia, prèp de la fortalesa d'Akershus, del qual ten lo nom de **Christiania**, mai tard **Kristiana** (ortografia alternativa de 1877 a 1924).

Òslo ocupa lo territòri que se situa al limit septentrional del fiòrd omonim. Dins totas las autras direccions, la vila es enrodada de puèges verdoses. A l'entorn se comptan una quarantena d'illas, la mai importanta essent Malmøya (0,56 km²), e pas mens de 343 lacs. Aquestes darrièrs constituisson una font importanta d'aiga potabla per tot l'oèst de la ciutat. Lo punt culminant es lo Kirkeberget, a una altitud de 629 mètres. E mai que la superfícia cobèrta per la vial siá remarcabla respècte a las autras metròpolis europèas, la populacion d'Òslo demòra feble: lo territòri municipal compren nombroses parcs e espacis obèrts, que li balhan un aspècte ventilat e verd.

## Referéncias

Òslo, Norvègia.
# Benelux

|  |
| --- |
|

Bandièra

 |
| Donadas |
| Tipe | union politico-economica |

Lo **Benelux** designa una region formada per Belgica, los Païses Basses e Luxemborg. Lo tèrme de *Benelux* es un acronim venent de l'union de las primièras sillabas dels noms de cada país: **Be**lgique/**Bel**gië/**Bel**gien, **Ne**derland e **Lux**embourg/**Lux**emburg (pasmens, en luxemborgés, lo país se nomena «Lëtzebuerg»).

Union dels païses al Benelux.
Foguèt inicialament concebuda coma una union economica e doanièra: liura circulacion dels bens en son sen e taxas uniformas pels productes venents de l'exterior. Mas ara lo tèrme s'emplega al delà d'aquels camps. Istoricament aqueles païses foguèron ja reünits dins lo Reialme dels Païses Basses seguent a la derrota de Napoleon, del quin venguèron independents Belgica en 1830 e Luxemborg en 1890. Començèt de nàisser dins lo decenni 1930, pasmens foguèt a la fin de la Segonda Guèrra Mondiala que los govèrns en exili dels tres païses negocièron e signèron los tractats monetaris (Londres, octobre de 1943) e doanièr (Londres, setembre de 1944) que ne provoquèron la creacion. La Convencion del Benelux foguèt signada a L'Aia en març de 1947 e dintrèt en vigor lo 1èr de genièr de 1948.

L'introduccion de l'èuro (2002) capitèt una union monetària dins lo Benelux, pasmens que las valors del franc bèlga e lo franc luxemborgés ja èran ligats, de mena que ambedós païses foguèron acceptats indistintament dins la moneda comuna.

En 2004 los païses signèron un nòu tractat s'ocupant dels efèctes policièrs e frontalièrs, constituissent un pas mas en davans cap a l'Acòrdi de Schengen.

Ocasionalament lo tèrme de *Belux* es emplegat per se referir sonque a Belgica e Luxemborg.

## Ligams extèrnes

* (fr)(nl) Benelux Economic Union - Pagina web oficiala
* (nl) Politieverdrag - Acòrdi policièr e frontalièr
# Lengas italicas

|
 Lengas italicas

 |
| --- |
| Descobridor o inventaire |  |
| Data de descobèrta |  |
| Contrari |  |
| Color |  |
| Simbòl de quantitat |  |
| Simbòl d'unitat |  |
| Proprietat de |  |
| Fondador |  |
| Compren |  |
| Data de debuta |  |
| Data de fin |  |
| Precedit per |  |
| Seguit per |  |
| Coordenadas |  |
| Las lengas italicas vèrs lo sègle VI abC, en gris |
| Las lengas italicas vèrs lo sègle VI abC, en gris |
| Geografia |
| País | Itàlia |
| Region |  |
| Classificacion |
| Familha | lengas indoeuropèas  lengas italicas |

Las **lengas italicas** son un ensemble de lengas qu'apartenon al grop centum de las lengas indoeuropèas. Devon lor nom a la region ont aquestas lengas èran parladas, Itàlia.

## Classificacion

Lo grop italic coneis el meteis doas subdivisions :

* grop sabellic
	+ l'òsc, parlat dins la region centre-meridionala de la peninsula italiana
	+ l'ombrian (de pas confondre amb lo dialècte italian actual)
	+ lo sabin
	+ lo samnita
	+ lo pelinhan
	+ lo vòlsc
	+ lo mars
	+ lo marrucin
	+ lo vestinian
* grop latinofalisc
	+ lo falisc, parlat al nòrd de Roma
	+ lo latin, parlat dins lo centre-oèst d'Itàlia, espandit puèi a tot l'Empèri Roman

## Vejatz tanben

* Lengas per familha

* Portal de las lengas
# Circonferéncia

En negre: un cercle
La **circonferéncia** es una linha corba tancanda limitant una superfícia. Es tanben la longor d'aquela linha corba tancanda.

Circonferéncia es un sinonim de perimètre, mas aquel darrièr a un sens mai general d'una lihna tancada de quina que siá forma (poligonala o corba).

Lo mot « circonferéncia » es plan adaptat al cas d'un disc, o designa la longor del cercle que totes los punts se trapan a meteissa distancia d'un punt fixe nomenat centre.

La nocion de circonferéncia s'aplica tanben plan al cas vesin d'una ellipsa

## Circonferéncia

La circonferéncia es la longor del trach geometric definissent lo cercle o l'ellipsa.

### Cercle

S'obten la circonferéncia d'un cercle en multiplicant son diamètre pel nombre π:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
S'utiliza la formula:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
que WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 es lo rai del cercle
### Ellipsa

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6
que WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 e WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 son los rais (o miègaxes) de l'ellipsa, es una approximacion rasonable de la valor exacte, que demanda d'introduire de nòvas fonccions (las integralas ellipticas)

* Perimètre
* Pi
# Galaxia de Seyfert

NGC 5793, exemple de galaxia de Seyfert ambé son nuclèu lusent.
Lei **galaxias de Seyfert** son un ensems de galaxias espiralas caracterizadas per un nuclèu fòrça lusent e compacte. Aqueu tipe d'objècte gropa benlèu 5% de l'ensems dei galaxias e, ambé lei quasars, fòrma lo segond tipe fòrça frequent de galaxias activas. D'efèct, son nuclèu es una fònt importanta de raionaments electromagnetic radio, infraroge, ultraviolet e X. Son origina es desconeguda mai es probable liada a l'activitat de son trauc negre supermassís centrau.

## Liames intèrnes

* Galaxia espirala.
* Quasar.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
# Mètro de Chicago

|  |
| --- |
| **Mètro de Chicago *Chicago ‘L’ |
|  Logo del mètro de Chicago |
|

---

 |
|  Un tren de la linha Ròsa aprochant l'estacion Randolph/Wabash. |
|

---

 |
| Situacion
 |  Chicago, Estats Units
 |
| Tipe | Mètro |
| Intrada en servici
 | 6 de junh de 1892
 |
| Longor del malhum
 | 171 km |
| Linhas
 | 8
 |
| Estacions
 | 145
 |
| Trens
 | 1 190 rames
 |
| Frequentacion
 | 238,36 milions de passatgièrs per an (2016) |
| Escartament dels ralhs
 | 1 435 mm, alimentat per un tresen ralh de 600 vòlts
 |
| Espleitador
 | Chicago Transit Authority
 |
| Linhas del malhum
 | █  █  █  █  █  █  █  █  |
|

---

 |
|  |
| modificar  |

**L** o **EL** (de l'anglés *elevated*) qu'ei lo nom emplegat entà designar lo mètro de Chicago. Qu'ei aerian sus ua grana partida deu son percors mes tanben sosterranh dens ua partida deu center de la Ciutat Ventosa.

Qu'ei administrat per lo Chicago Transit Authority (CTA).

Que comencè a foncionar en 1892 çò qui ne hè lo segond en data deus Estats Units après lo de Nava York.

## Nòtas e referéncias
# Lucèrna

|
 Lucèrna Luzern |
| --- |
| Descobridor o inventaire |  |
| Data de descobèrta |  |
| Contrari |  |
| Color |  |
| Simbòl de quantitat |  |
| Simbòl d'unitat |  |
| Proprietat de |  |
| Fondador |  |
| Compren |  |
| Data de debuta |  |
| Data de fin |  |
| Precedit per |  |
| Seguit per |  |
| Coordenadas |  |
|  |
|

|  |
| --- |
|  |

 |
|

|  |
| --- |
| Armas |

 |
| Geografia fisica |
| Coordenadas | 47° 03′ N, 8° 18′ E |
| Altituds  · Mejana |   437 m |
| Geografia politica  |
| País | Soïssa  |
| Canton | Canton de Lucèrna  |
| Districte | Districte de |
| Geografia umana |
| Populacion (2010) | 77 491 ab. |
| Autras informacions |
| Còde postal | 6000 Lucerne 6014 Littau |
| www.stadtluzern.ch |

**Lucèrna** (en alemand : *Luzern*), es la setena vila de Soïssa e lo capluòc del canton de Lucèrna. La comuna de Lucèrna comptava 77 491 abitants (en 2011), l'aglomeracion ne comptava 205 424 la meteisssa annada. Ten tanben una enclava dins lo canton de Nidwald, al pè de Bürgenstock.

La vila se situa a l'encòp a la broa del lac des Quatre-Cantons e de Reuss, al pè dels Alps soisses. Ten mai d'un ponts cobèrts, de fusta, coma lo Kapellbrücke, qu'es vengut un emblèma vertadièr de la ciutat.

### Referéncias
# Gondòla

Passejada en gondòla.
Una **gondòla** (italian : [ˈɡondola] ; venèt : góndoła [ˈɡoŋdoɰa]) es un batèl de rems venecian tradicional de fons plan, ben adaptat a las condicions de la lòna veneciana. Es generalament propulsada per un gondolièr, que rema en popa amb un rem d'aviron qu'es pas fixat a la còca e que servís tanben d'empenta. Lo caractèr unic de la gondòla es degut a una forma asimetrica sus tota la longor, que melhora l'eficacitat de la propulsion amb un rem.

Pendent de sègles, la gondòla foguèt un mejan de transpòrt màger e l'embarcacion pus correnta a Venècia. A l'epòca modèrna, los batèls jògan totjorn un ròtle dins los transpòrts publics de la vila, servissent de *traghetti* (pichons ferries) menat per dos remeires sul le Grand Canal .

Diferents tipes de gondòlas son tanben utilizadas dins de regatas especialas (corsas d'aviron) organizadas entre gondolièrs. Pasmens, lo lor ròtle principal uèi es de transportar los torists. I a aperaquí 400 gondolièrs agreats a Venècia e un nombre similari de batèls, en baissa respècte als milierats que que percorissián los canals i a de sègles.
# Galileo (sonda espaciala)

La sonda Galilea pendent sa preparacion en 1989
**Galileo** foguèt una sonda espaciala de la NASA qu'estudièt lo planeta Jupitèr e sas lunas. Nomenada d'après lo lom de l'astronòm de la Renaissença Galileo Galilei, foguèt lançada lo 18 d'octobre de 1989, per la naveta espaciala *Atlantis* pendent la mission STS-34. *Galileo* arribèt sus Jupitèr lo 7 de decembre de 1995, per assistància gravitacionala apès lo subrevòl de Vènus e de la Tèrra, venent aital lo primièr veïcul espacial en orbita a l'entorn de Jupitèr.