Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# An tropic

Un **an tropic** ei eth temps que se deven enter dus passi successius dera Tèrra peth prumèr punt d'Aret. Aguest punt dera orbita dera Tèrra mèrque eth començament dera primauera entà que er èish dera Tèrra coïncidís damb er èish dera esfèra celèsta, dempús que pendent er iuèrn aguest èish age estat inclinat, damb eth pòl nòrd dera Tèrra cap ath costat opausat ath Solei.
# Longitud

Los meridians passan totes pels pòls
En geografia, era **longitud** ei era distància, en gras mesuradi sus eth Eqüator, que i a d'un lòc respècti a un meridian origina (Greenwich), a compdar deth quau se compde negativament de 0° a 180° cap ar oèst e positivament de 0° a 180° cap ar èst.

## Vedetz tanben

* Latitud
# Culminacion

La **culminacion** es lo fenomèn astronomic associat al passatge d'un astre al meridian celèste d'un luòc donat.
se distinga:

* la **culminacion superiora**, quand l'astre passa per son punt de nautor maxim.
* la **culminacion inferiora**, quand l'astre passa per son punt de nautor minim.

## Culminacion de las estelas

Sus Tèrra e sus mar, una estela culmina cada 86 164 segondas: es lo rebat de la rotacion siderala de la Tèrra. Lo fenomèn se passa al meteis moment per totes los punts d'un meteis meridian.
Seguent la latitud del luòc, notada WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 e donada en gras, e la declinason de l'astre considerat, notada WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 e tanben donada en gras, la culminacion pòt èsser observada o non. Atal, dins l'emisfèri nòrd :

* se WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 , sola la culminacion superiora es observabla, un còp per jorn sideral
* se WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 , l'astra es circumpolar, la culminacion superiora e la culminacion inferiora son visibles, un còp per jorn sideral cadun
* se WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 , l'astre es jamai visible al dessús de l'orizont.

## Culminacion del Solelh

Localament, quand lo Solelh culmina, es miègjorn local.
Pasmens cal pas confondre la culminacion amb lo passatge al zenit. En efècte, lo solelh culmina al zenith sonque entre los tropics.

Se nomena durada del jorn l'interval de temps entre doas culminacions successivas.

Aquel interval de temps definit lo jorn solar e le temps solar. Sa durada es pas constanta al cors de l'an del fach de las caracteristicas del movement de la Tèrra a l'entorn del Solelh: elipticitat de l'orbita e enclinason de l'axe de rotacion sul plan de l'ecliptica. Un relòtge, el, indica un temps regular, lo temps mejan. La correccion de far per passar del temps solar al temps mejan se nomena l'equacion del temps. La mejana dels jorns solars vertadièr dona lo jorn solar mejan, que **per definicion** val 86 400 segondas: un a val 365,2422... jorns solars mejans e donc 366,2422... jorns siderals.
# Eqüator celèst

L'eqüator celèst es enclinat gaireben 23° 26' a respièch del plan de l'ecliptica.
En astronomia, l'**eqüator celèst** es un grand cercle traçat sus l'esfèra celèsta qu'es la projeccion de l'eqüator terrèstre sus aquela.

## Proprietats

Per causa de l'enclinason de l'axe de la Tèrra, l'eqüator celèst es enclinat de 23° 26' a respièch del plan de l'ecliptica. L'eqüator celèst copa l'ecliptica en dos punts opausats, qu'un es lo punt Gama, e l'autre es lo punt Omega.

En coordenadas eqüatorialas, los punts de l'eqüator celèst son (per definicion) los qu'an una enclinason egala a 0°.

S'un observator se tend sus l'eqüator terrèstre, apercep l'eqüator celèst coma un semicercle passant pel zenit e copant son orizont a l'Èst e a l'Oèst. Se va cap al Nòrd, l'eqüator celèst sembla de s'enclinar cap a l'orizont sud. Pasmens, per que l'eqüator celèst es una projeccion sus una esfèra celèsta e qu'aquela es situada infinidament luènh, las extremitats del semicercle son totjorn situadas a l'èst e a l'oèst sus l'orizont. Relativament a l'esfèra celèsta, l'axe de rotacion de la Tèrra es de còps nomenat l'axe del Monde, e copa l'esfèra celèsta en dos punts opausats que son los pòls de l'eqüator celèst.

## Constellacions

L'eqüator celèst travèrsa las constellacions seguentas :

* Peisses
* Balena
* Taure
* Eridan
* Orion
* Unicòrn
* Pichon Can
* Idra
* Sextant
* Leon
* Verge
* Sèrp
* Ophiuchus
* Agla
* Aqüari

## Vesètz tanben

* Eqüator terrèstre
# National Aeronautics and Space Administration

Lo logotipe de la NASA.
La **National Aeronautics and Space Administration** (**NASA**) (fondada en 1958) es l'agéncia governamentala responsabla als Estats Units d'America del programa espacial e de la recèrca espaciala.

## Son istòria

### La corsa espaciala

5 de Mai de 1961 lançament de la fusada Redstone amb la capsula  *Libertat 7*  del Projècte Mercuri amb Alan Shepard Jr. Dins lo primièr vòl suborbital. (Per lançar las missions orbitalas del Projècte Mercuri se faguèt servir la fusada Atlas.)
Lo programa espacial sovietic lancèt lo primièr satellit artificial del mond (*Spotnik 1*) lo 4 d'octobre de 1957, çò que portèt los Estats Units a s'esforçar de desvolopar tanben mai prigondament aqueste domeni. Lo Congrès dels Estats Units percebèt aquela capitada coma una menaça per la seguretat americana e lo President Eisenhower amb sos conselhièrs aprèp una tièra de debats que durèron de meses acordèron de bastir una novèla agéncia federala que dirigiriá tota l'activitat espaciala pas militara.

Lo 29 de julhet de 1958, lo President Eisenhower signèt l'Acte fondaire de la NASA que comencèt a foncionar tre lo 1 d'octobre de 1958 amb quatre laboratòris e aperaquí 8000 emplegats.
Los primièrs programas de la NASA consistiguèron a metre una nau espaciala amb son equipatge en orbita e se faguèt per encausa de la pression de la competicion entre los Estats Units e l'URSS dins çò que foguèt sonat **corsa espaciala** que se debanèt pendent la Guèrra Freja. Lo programa de Mercuri, s'entamenèt en 1958, e la NASA començava lo camin d'exploracion de l'espaci amb la tòca de descobrir se l'òme podiá subreviure dins l'espaci exterior. Lo 5 de mai de 1961, l'astronauta Alan B. Shepard Jr. foguèt lo primièr american dins l'espaci e pilotava la nau *Libertat 7* dins un vòl suborbital de 15 minutas. John Glenn, lo 20 de febrièr de 1962, venguèt lo primièr american que demorèt en orbita a l'entorn de la Tèrra pendent un vòl de cinc oras amb la nau *Amistat 7* que virèt tres còps a l'entorn de la Tèrra.

## Ligams extèrnes

* (en) Sit de la NASA
# 15 de junh

|  |
| --- |
|  Republica Chèca en **junh**. |
| ←junh→ |
| Descobridor o inventaire |  |
| Data de descobèrta |  |
| Contrari |  |
| Color |  |
| Simbòl de quantitat |  |
| Simbòl d'unitat |  |
| Proprietat de |  |
| Fondador |  |
| Compren |  |
| Data de debuta |  |
| Data de fin |  |
| Precedit per |  |
| Seguit per |  |
| Coordenadas |  |
| 1èr | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |   |

## Eveniments

* 1502 - Descobèrta de Martinica pel Cristòl Colomb

## Naissenças

* 1943 - Johnny Hallyday, cantaire e actor francés (m. 2017)
* 1969 :
	+ Oliver Kahn, portièr alemand
	+ Bashar Matti Warda, avesque d'Erbil

## Decèsses

* 1849 - James Knox Polk, president dels Estats Units (n.1795)
* 1938 - Ernst Ludwig Kirchner, pintre alemand (n.1880)
* 1968 – Wes Montgomery, musician american de *jazz* (n.1925)
* 1971 - Wendell Meredith Stanley, quimista american, Prèmi Nobel de Quimia (n.1904)
* 1996 - Ella Fitzgerald, cantaira americana de *jazz* (n.1917).

---

Vejatz tanben:

* 14 de junh | 16 de junh
* genièr | febrièr | març | abril | mai | junh | julhet | agost | setembre | octobre | novembre | decembre
* Calendièr d'eveniments (los 366 jorns de l'an).
# Newton (unitat)

Isaac Newton (1642-1727).
Lo **newton** (simbòl : N) es l'unitat SI de fòrça. Es nomenat en onor d'Isaac Newton (1642-1727) per sei recèrcas en mecanica classica.

## Definicion

Un newton es egau a la quantitat de fòrça qu'es necessària dins lo vuege per donar a una massa d'un quilograma una acceleracion d'un mètre per segonda carrada. Aquela definicion s'exprimís matematicament per :

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

Aquela definicion es basada sus la relacion entre fòrças e acceleracions que dependon de la segonda lèi de Newton :

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
onte **F** es la fòrça, **a** l'acceleracion e **m** la massa. S'es representada l'eqüacion de la fòrça, substituit amb leis unitats dau Sistèma Internacionau, rèsta :

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 .
Lo newton es donc una unitat derivada car se definís en foncion d'autreis unitats.

## Multiples

| Multiple | Nom | Simbòl |  | Multiple | Nom | Simbòl |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 100 | **newton** | N |  |   |   |   |
| 101 | decanewton | daN | 10–1 | decinewton | dN |
| 102 | hectonewton | hN | 10–2 | centinewton | cN |
| 103 | quilonewton | kN | 10–3 | millinewton | mN |
| 106 | meganewton | MN | 10–6 | micronewton | µN |
| 109 | giganewton | GN | 10–9 | nanonewton | nN |
| 1012 | teranewton | TN | 10–12 | piconewton | pN |
| 1015 | petanewton | PN | 10–15 | femtonewton | fN |
| 1018 | exanewton | EN | 10–18 | attonewton | aN |
| 1021 | zettanewton | ZN | 10–21 | zeptonewton | zN |
| 1024 | yottanewton | YN | 10–24 | yoctonewton | yN |

## Conversion ambé leis autreis unitats de fòrça

**Unitats de fòrça**|  | **Newton** (unitat del SI) | Dina | Quilograma-fòrça | Liura-fòrça | Liura (unitat de massa) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 N | ≡ 1 kg·m/s-2 | = 105 dines | ≈ 0,10197 kgf | ≈ 0,22481 lbf | ≈ 7,2330 lb |
| 1 dina | = 10−5 N | ≡ 1 g·cm/s² | ≈ 1,0197·10−6 kgf | ≈ 2,2481·10−6 lbf | ≈ 7,2330·10−5 lb |
| 1 kgf | = 9,80665 N | = 980665 dines | ≡ *gn*·(1 kg) | ≈ 2,2046 lbf | ≈ 70,932 lb |
| 1 lbf | ≈ 4,448222 N | ≈ 444822 dines | ≈ 0,45359 kgf | ≡ *gn*·(1 lb) | ≈ 32,174 lb |
| 1 lb | ≈ 0,138255 N | ≈ 13825 dina | ≈ 0,014098 kgf | ≈ 0,031081 lbf | ≡ 1 lb·ft/s² |
|
La valor de *gn* es utilizada aicí per totei leis unitats de gravitacion. |

## Referéncias
# Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras

Lo burèu.
Sagèu originau dau BIPM
Lo **Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras** (sigla: **BIPM**) es una dei tres organizacions establidas per mantenir lo Sistèma Internacionau d'Unitats (SI) sota lei nòrmas de la Convencion dau Mètre.

Son sèti es situat au Pavillon de Breteuil (48° 49′ 45,56″ N, 2° 13′ 12,62″ E) a Sèvres, dins lo Pargue de Saint-Cloud près de París, onte benefícia de l'extraterritorialitat per un acòrd dau 25 d'abriu de 1969.

## Mission

Segon lo site oficiau,

*« Lo BIPM a per mission d'assegurar l'uniformitat mondiala dei mesuras e sa traçabilitat a respècte dau Sistèma Internacionau d'Unitats (SI).*
*Òbra sota l'autoritat de la Convencion dau Mètre, qu'es un tractat diplomatic conclús entre cinquanta un estats. Exercís son activitat amb l'ajuda de divèrs Comitats consultatius, que sei membres son de laboratòris nacionaus de metrologia deis Estats membres de la Convencion dau Mètre, e mai per son trabalh de laboratòri.*
*Lo BIPM efectua de recèrcas liadas a la metrologia. Organiza o participa en de comparasons internacionalas d'escandaus nacionaus de mesura e efectua d'escandalhatges per leis Estats membres. »*
Lo BIPM a tanben per mission de mantenir lo Temps Atomic Internacionau (TAI) e lo Temps Universau Coordenat (UTC).

Leis autreis organismes de referéncia son:

* la Conferéncia Generala dei Pes e Mesuras (CGPM) e
* lo Comitat Internacionau dei Pes e Mesuras (CIPM).

## Istòria

Lo Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras a per origina la decision deis autoritats revolucionàrias d'utilizar lo sistèma decimau.

Lo 20 de mai de 1875, dètz e sèt Estats signèron à París la Convencion dau Mètre. An aquela ocasion se creèt lo Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras.

Lo Pavillon de Breteuil, a Sèvres, es lo sèti dau BIPM dempuei 1884.

En 1889, la premiera Conferéncia Generala dei Pes e Mesuras aprovèt lei novèus escandaus internacionaus dau mètre e dau quilograma, e demandèt que se depausèsson oficialament au Pavillon de Breteuil.

## Vejatz tanben

* Sistèma Internacionau d'Unitats
* IERS, lo Servici Internacionau de Rotacion de la Tèrra.

## Liame extèrne

* Site oficiau [archive]

## Nòtas

## Referéncias
# Filme d'orror

*The Cabinet of Dr. Caligari* (*Lo Gabinet dau Doctor Caligari*).
Lo **filme d'orror**, o **filme d'espavent**, es un genre cinematografic que son objectiu es de crear un sentiment de paur e d'angoissa en l'espectator. Entre lei filmes d'orror mai coneissuts, es possible de citar : *Frankenstein* de James Whale, *Dracula* de Tod Browning, *The Exorcist* (*L'Exorcista*) de William Friedkin, *Halloween* de John Carpenter, *Friday the 13th* (*Divendres lo 13*) de Sean S. Cunningham, *The Hills Have Eyes* (*Lei Còlas An d'Uelhs*), *A Nightmare on Elm Street* (*Lo Marrit Pantais d'Elm Street*), *Scream* (*Udolar*) de Wes Craven, la saga dei *Resident Evil* de Paul W.S. Anderson, la saga dei *Living Dead* (*Lei Mòrts Vius*) de George A. Romero, *Jaws* (*Lei Maissèlas*) de Steven Spielberg, *The Shining* (*Lo Lusent*) de Stanley Kubrick, *Alien* (*L'Extraterrèstre*) de Ridley Scott, *Hellraiser* de Clive Barker, *Carrie* de Brian de Palma, *Child's Play* (*Juec d'Enfant*) de Don Mancini, *The Amityville Horror* (*L'Orror d'Amityville*) de Stuart Rosenberg, *Saw* (*La Sèrra*) de James Wan, *Ringu* (*L'Anèu*) d'Hideo Nakata, *The Grudge* (*La Rancuna*) de Takashi Shimizu.

Lo filme d'orror dins son esséncia es de dissociar dau genre thriller que correspònde mai a-n un genre destinat a portar una tension certana en l'espectator, o encara dau filme fantastic que pòrta una nocion de subrenaturau per tant sensa aver per tòca de provocar la paur. De mai, entre lei subdivisions possiblas, lo slasher es sensa dobte un dei mai reconeissuts ambé de personatges de referéncia coma Freddy Krueger (*A Nightmare on Elm Street* - *Lo Marrit Pantais d'Elm Street*) o encara Jason Voorhees (*Friday the 13th* - *Divendres lo 13*). Aquelei filmes dei pichoi budgets monte l'istòria dei personatges principaus impòrta gaire si bastisson a l'entorn d'un scenari destinat unicament a-n explicitar lo biais que lo *boogeyman* s'aplica per laurar sei victimas. Lei filmes qu'implican de zombis, de vampiris, de fantaumas, lei fòrças demoniacas o encara d'òmes lops còmptan tanben entre lei classics dau genre.
# Tāmaki Makaurau

Tāmaki Makaurau| Tāmaki Makaurau (mi) Auckland (en)  |
|
(Escut d'armas) |
|   |
| Nom oficial | Auckland (en)  |
| Administracion |
| Capitala de | Regió d'Auckland (ca) , Colònia de Nova Zelanda (ca)  e Aotearoa  |
| Lenga oficiala | anglés maòri  |
| Politica |
|  • Cap d'Estat | Wayne Brown (2022–)  |
| Geografia |
|   |
| 36° 50′ 57″ S, 174° 45′ 55″ E |
|  |
| **Estat** | Aotearoa |
| **Regió (ca)**  | Regió d'Auckland (ca)   |
|  |
| Superfícia | 559 km²  |
| Altitud mejana | 196 m  |
| Punt culminant | Maungawhau (ca)  (196 m)  |
| Fus orari | UTC+12:00 (ora estandard) UTC+13:00 (ora d'estiu)  |
| Demografia |
|  • Totala | 1 470 100  ab. (30 de junh de 2020 ) |
|  • Densitat | 2 629,87 ab./km² |
| Autras informacions |
| Còdi postal | 0600–2699  |
| Prefix telefonic | 09  |
|

---

 |
| Sit web | aucklandnz.com  |

**Tāmaki Makaurau** (*Auckland* en anglés) es la pus granda vila d’Aotearoa (o Nòva Zelanda). Es situada dins l'Illa del nòrd. La populacion de l'airal urban es estimada a 1 300 000 estatjants, es a dire mai d'un quart de la populacion de Nòva Zelanda.

## Referéncias

* Portal de Nòva Zelanda
# Frederic II de Prússia

**Frederic II de Prússia** (24 de genier de 1712, Berlin - 17 d'aost de 1786, Potsdam), tanben dich **Frederic lo Grand**, èra un rèi de Prússia que reinèt de 1740 a 1786.
# Julio César Turbay Ayala

| Julio César Turbay Ayala |
| --- |
|   |
| Biografia |

**Julio César Turbay Ayala** (1916-2005) avocat e òme politic, foguèt president de Colómbia entre 1978 e 1982.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Precedit per **Alfonso López Michelsen** |  **President de Colómbia 7 d'agost de 1978 - 7 d'agost de 1982** | Seguit per **Belisario Betancur Cuartas** |
# Fernando Henrique Cardoso

| Fernando Henrique Cardoso |
| --- |
|   (2019)  |
| Biografia |
| Signatura |
|  |
|

---

 |
|   |

**Fernando Henrique Cardoso**, professor de sociologia e òme politic n. en 1931, foguèt president de Brasil entre 1995 e 2002.

## Biografia

Nascut lo 18 de junh dins la vila de Rio de Janeiro, residiguèt dempuèi l'enfança dins la vila de São Paulo. Graduat Per l'Universitat de São Paulo, d'ont venguèt professor de sciéncias politicas e sociologia.

Foguèt autor amassa amb Enzo Faletto d'un tèxt fòrça important dins las las sciéncias socialas d'America Latina, "*Dependencia y desarrollo en America Latina, Ensayo de interpretación sociológica*" publicat l'an 1969.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Precedit per **Itamar Franco** |  **President de Brasil 1995 - 2002** | Seguit per **Luiz Inácio Lula da Silva** |
# Bandar Seri Begawan

*Bandar Seri Begawan*
بندر سري بگاوان| País | Brunei |
| Superfícia | 100 km² |
| Populacion | 46 229 (1991) |
| Latitud | 4° 55' N |
| Longitud | 114° 55' È |
| Localizacion de la ciutat en Brunei |
|  |

Bandar Seri Begawan es la capitala de Brunei. Sa populacion èra estimada a 46 229 abitants en 1991. Sa superfícia totala es 100 km².

Vista de Bandar Seri Begawan.
# Silla (reialme)

|
 Silla (reialme)

 |
| --- |
| Descobridor o inventaire |  |
| Data de descobèrta |  |
| Contrari |  |
| Color |  |
| Simbòl de quantitat |  |
| Simbòl d'unitat |  |
| Proprietat de |  |
| Fondador |  |
| Compren |  |
| Data de debuta |  |
| Data de fin |  |
| Precedit per |  |
| Seguit per |  |
| Coordenadas |  |
| Extension territoriala del reialme de Silla en 576 |
| Extension territoriala del reialme de Silla en 576 |
| Caracteristicas |
| Region: | Corèa |
| Epòca: | 53 abC-935 apC |

Lo **reialme de Silla** foguèt un reialme corean qu'existèt de -53 a 935.

## Referéncias
# Ciutat Ho Chi Minh

Ciutat Ho Chi Minh| País | Vietnam |
| Superfícia | 2200 km² |
| Populacion | 7 123 340 (2007) |
| Latitud | 10° 45' N |
| Longitud | 105° 10' È |
| Localizacion de la ciutat en Vietnam |
|  |

**Ciutat Ho Chi Minh** (en vietnamian *Thành phố Hồ Chí Minh*) o popularament **Saigon** (en vietnamian *Sài Gòn*) es una vila de Vietnam. Sa populacion èra estimada a 7 123 340 abitants, en 2009. Sa superfícia totala es 2095 km².

Vista de Ciutat Ho Chi Minh
# 9 d'abril

|  |
| --- |
|  *Sakura* en Japon en **abril**. |
| ←abril→ |
| Descobridor o inventaire |  |
| Data de descobèrta |  |
| Contrari |  |
| Color |  |
| Simbòl de quantitat |  |
| Simbòl d'unitat |  |
| Proprietat de |  |
| Fondador |  |
| Compren |  |
| Data de debuta |  |
| Data de fin |  |
| Precedit per |  |
| Seguit per |  |
| Coordenadas |  |
| 1èr | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |   |

Lo **9 d'abril** es lo 99en jorn de l'an (100en en cas d'annada bissextila) del calendièr gregorian.

## Eveniments

* 1991 - Independéncia de Georgia

## Naissenças

* 1765 - Antonio Nariño, jornalista e politician colombian (m. 1823)
* 1802 - Elias Lönnrot, mètge e filològ finés (m. 1884)
* 1821 - Charles Baudelaire, poèta francés (m. 1867)
* 1835 - Rei Leopold II de Belgica (m. 1909)
* 1867 - Chris Watson, primièr ministre d'Austràlia (m. 1941)
* 1872 - Léon Blum, primièr ministre de França (m. 1950)
* 1880 - Maria Jotuni, escrivan finés (m. 1943)
* 1902 - Théodore Monod, naturalista e explorator francés, membre de l'Acadèmia de las Sciéncias (m. 2000)
* 1906 - Rafaela Aparicio, actritz espanhòla (m. 1996)
* 1906 - Victor Vasarely, pintor ongrés-francés (m. 1997)
* 1932 - Carl Perkins, musician american (m. 1998)
* 1933 - Jean-Paul Belmondo, actor francés (m. 2021)
* 1936 - Valerie Solanas, intellectuala e feminista americana (m. 1988)
* 1938 - Viktor Chernomyrdin, primièr ministre e president interin de Russia (m. 2010)
* 1952 - Michel Sapin, politician francés
* 1971 - Jacques Villeneuve, pilòt d'automobilas canadian
* 1974 - Jenna Jameson, actritz pornografica americana
* 1983 - Lukáš Dlouhý, jogaire de tennis chèc

## Decèsses

* 1483 - Rei Edoard IV d'Anglatèrra (n. 1442)
* 1553 - François Rabelais, escrivan francés (n. 1493?)
* 1557 - Mikael Agricola, paire de la literatura finesa (n. c. 1510)
* 1626 - Sir Francis Bacon, filosòf e òme politic anglés (n.1561)
* 1693 - Roger de Bussy-Rabutin, militar e escrivan francés (n. 1613)
* 1754 - Christian Wolff, filosòf alemand (n. 1679)
* 1953 - Stanisław Wojciechowski, president de Polonha (n. 1869)
* 1959 - Frank Lloyd Wright, arquitècte american (n. 1867)
* 1961 - Rei Zog d'Albania (n. 1895)
* 2014 - Arthur Napoleon Raymond Robinson, primièr ministre de Trinitat e Tobago (n. 1926)

---

Vejatz tanben:

* 8 d'abril | 10 d'abril
* genièr | febrièr | març | abril | mai | junh | julhet | agost | setembre | octobre | novembre | decembre
* Calendièr d'eveniments (los 366 jorns de l'an).
# Java

Topografia de Java
**Java** (en indonesian, javanés e sondanés *Jawa*) es una illa d'Indonesia.
Amb una populacion de 135 million de personas (levat los 3.6 million de l'illa de Madura qu'es administrada coma una part de las províncias de Java), Java es l'illa pus poblada al mond, e un dels endreches qu'a la densitat de populacion pus imortanta. Java assosta 60 del cent de la populacion indonesiana. La capitala de l'estat, Jakarta es situada a l'oèst de l'illa. Una granda part de l'istòria indonesiana se debanèt a Java. Foguèt lo centre d'un poderós empèri indo-bodist, de sultanats islamics, e lo còr de la colonia de las Índias Orientalas Neerlandesas. Java foguèt tanben lo luòc de la revolucion nacionala indonesiana pendent los ans 1930 e 40. Java domina Indonesia politicament, economicament e culturalament.
# Argon

|
 18 clòr ← argon → - |
| --- |
| Descobridor o inventaire |  |
| Data de descobèrta |  |
| Contrari |  |
| Color |  |
| Simbòl de quantitat |  |
| Simbòl d'unitat |  |
| Proprietat de |  |
| Fondador |  |
| Compren |  |
| Data de debuta |  |
| Data de fin |  |
| Precedit per |  |
| Seguit per |  |
| Coordenadas |  |
| Ne ↑ Ar ↓ Kr |

|  |
| --- |
| Taula periodica |

 |
| Generalitats |
| Nom, Simbòl, Numèro atomic | argon, Ar, 18 |
| Familha d'elements quimics | gases nòbles |
| Grop, Periòde, Blòc | 18, 3, p |
| Aparéncia | incolòr  |
| Massa atomica | 39.948(1) g/mol |
| Configuracion electronica | [Ne] 3s2 3p6 |
| Electrons per nivèl energetic | 2, 8, 8 |
| Proprietats fisicas
 |
| Fasa | gas |
| Punt de fusion | 83.80 K (-189.35 °C, -308.83 °F) |
| Punt d'ebullicion | 87.30 K (-185.85 °C, -302.53 °F) |
| Calor de fusion | 1.18 kJ/mol |
| Calor de vaporizacion | 6.43 kJ/mol |
| Capacitat calorifica | (25 °C) 20.786 J/(mol·K) |
|

Pression de vapor| *P*/Pa | 1 | 10 | 100 | 1 k | 10 k | 100 k |
| a *T*/K |   | 47 | 53 | 61 | 71 | 87 |

 |
| Proprietats atomicas
 |
| Estructura cristallina | cubica de fàcia centrada |
| Estat d'oxidacion | 0 |
| Electronegativitat | pas de donada (Escala de Pauling) |
| Potencials d'ionizacion (mai) | 1èr : 1520.6 kJ/mol |
| 2nd : 2665.8 kJ/mol |
| 3en : 3931 kJ/mol |
| Rai atomic | 71 pm |
| Rai atomic calculat | 71 pm |
| Rai covalent | 97 pm |
| Rai de van der Waals | 188 pm |
| Informacions divèrsas
 |
| Magnetisme | non magnetic |
| Conductivitat termica | (300 K) 17.72 mW/(m·K) |
| Velocitat del son | (gas, 27 °C) 323 m/s |
| Numèro CAS | 7440-37-1 |
| Isotòps pus estables |
|

Article : Isotòps del (de l') argon| iso | NA | Mièja vida | MD | ED (MeV) | PD |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 36Ar | 0.337% | Ar es estable amb 18 neutrons |
| 37Ar | syn | 35 d | ε | ? | 37Cl |
| 38Ar | 0.063% | Ar es estable amb 20 neutrons |
| 39Ar | syn | 269 y | β- | 0.565 | 39K |
| 40Ar | 99.600% | Ar es estable amb 22 neutrons |
| 42Ar | syn | 32.9 y | β- | 0.600 | 42K |

 |
|  |
# Chrysler Building

Chrysler Building
Lo **Chrysler Building** es un gratacèl d'estil Art Deco situat a Nòva York als Estats Units. Se quilha costat èst de l'illa de Manhattan dins lo quartièr de Turtle Bay a la crosada de la carrièra 42ena e de l'avenguda Lexington (*Lexington Avenue*). Amb sos 319 m., foguèt lo gratacèl pus naut del mond pendent 11 meses abans la bastison de l'Empire State Building en 1931. Es sempre lo gratacèl de brica pus naut al mond, e mai que possedisca un esqueleta intèrn d'acièr.

### Referéncias