Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Wikiccionari

Lo **wikiccionari** es un projècte de la Wikimedia Foundation de diccionari liure, a gratís e escrich amb la collaboracion de totes. La version occitana a començat lo 14 d'abril de 2005. Lo nom anglés es *Wiktionary*.

## De veire tanben

* Sit internet del Wikiccionari
# Midtown (Manhattan)

Midtown Manhattan amb l'Empire State Building, lo Chrysler Building, lo MetLife Building, e la Bank of America Tower
**Midtown** es una part de l'illa de Manhattan, dins la vila de Nòva York, Estats Units. Dins un sens larg, se tracta d'una zona entre las carrièras 14 al sud de l'illa, e 59, que confronta lo sud de Central Park.

Dins un sens pus estrech, se tracta solament d'una part d'aquesta zona. Es a dire un grand centre de negòcis e de comèrcis particularament actiu, celèbre pels seus nombroses gratacèls. Dins aqueste cas, *Midtown* comença pas a la carrièra 31, mas a la 42. Son extension est-oèst pòt tamben èstre limitada per l'East River e lo riu Hudson, mas principalament per la Tresena e la oitena Avenguda.

Quina que siá sa talha exacta, *Midtown* es sens discussion la zona comerciala mai activa dels Estats Units. La majoritat dels gratacèls de New York son situats dins aqueste sector. Mai de tres milions de trabalhaires i van cada jorn, e lo quartièr coneis tanben una afluéncia considerable de toristes e d'estudiants. D'unas zonas, a la Cinquena Avenguda e Times Square, son una veritable concentracion de botigas de tota mena.
# Periòde de rotacion

Evolucion d'una planèta sus son orbita al temps inicial, après una rotacion siderala e après una rotacion sinodica.
En astronomia, lo **periòde de rotacion** es lo temps qu'un còrs celèst met per complir una revolucion subre el meteis (al torn de son pròpri ais). Pels objèctes solids, coma las planetas rocosas e los asteroïdes, lo periòde de rotacion a una valor unica. Mas pels còrses gasoses o fluids coma las estelas e las planetas gigantas gasosas lo periòde de rotacion vària entre l'eqüator terrèstre e los pòls. Aqueste fenomèn s'apèla *rotacion diferenciala*. Tipicament, lo periòde de rotacion per una giganta gasosa (per exemple, Jupitèr) es lo periòde de rotacion intèrne, determinat per la rotacion de son camp magnetic. Ça que la, la primièra referéncia presa per l'òme foguèt lo Solelh, que son movement aparent, originat dins la rotacion de la Tèrra, determina lo jorn e la nuèch, en donant l'impression que lo cèl vira al torn de la planeta. Lo mot de *jorn* s'utiliza colloquialament per designar aqueste fenomèn, apelat *jorn solar* en astronomia, que correspond al temps solar. L'axe terrèstre forma un angle de 23,5 grases amb la normala a l'ecliptica, fenomèn apelat *obliqüitat de l'ecliptica*. Aquesta inclinason produtz los meses longs de lutz e d'escuresina dins las regions polaras, al delà d'èsser la causa de las sasons de l'an degut al cambiament de l'angle de la radiacion solara.

## Periòdes de rotacion del Solelh e de las planetas del Sistèma Solar

Çai jos son los periòdes de rotacion d'aqueles astres, al torn de lors axes. Lo periòde de las planetas es ligat a las estelas fixas (e non pas al Solelh). Per aquò, s'apèla *periòde sideral de rotacion* o *jorn sideral*, qu'es un pauc mai cort que lo jorn solar. Per exemple, lo de la Tèrra es de 23 h 56 min 4 s (e non pas de 24 h 0 min 0 s).

|  |  |
| --- | --- |
| Solelh | 24,66 d (equator) |
| Mercuri | 8,6462 d 58 d 15,5088 h) |
| Vènus | −243,0185 d |
| Tèrra | 0,997 268 d (23,9344 h) (86 164 s) |
| Luna | 27,321 661 d (rotacion sincròna) |
| Mart | 1,025 957 d (24,622 962 h) |
| Jupitèr | 0,413 538 021 d (9 h 55 min 29,685 s) |
| Saturne | 0,444 009 2592 d (10 h 39 min 22,4 s) |
| Uranus | −0,718 333 333 d (17 h 14 min 24 s) |
| Neptun | 0,671 250 00 d (16 h 6 min 36 s) |
| Pluton (planeta nana) | −6,387 d (6 d 9 h 17,6 min) |

**Nota**: los periòdes negatius indican que lo sens de rotacion es contrari al de la Tèrra.

## Vejatz tanben

* Nutacion
* Precession
* Translacion de la Tèrra
* Trepidacion
# Mièjanuèch

**Mièjanuèch** es l'ora que s'acaba la jornada, e comença una novela, dins gaireben totas las culturas occidentalas.

Mièjanuèch designa literalament lo mièg de la nuèch, e o designa efectivament s'utilisam l'ora solar. Dins aquel cas, lo Solelh es al Nòrd dins l'emisfèri Nòrd e al Sud dins l'emisfèri Sud. E mai, la nuèch de la plana luna, a aquela ora, la Luna es al Sud dins l'emisfèri Nòrd e al Nòrd dins l'emisfèri Sud. Es a aquela ora que le Solelh es lo mai bas jos l'orizont, que la nuèch es la mai escura.

## Notacions

Dins lo sistèma de notacion de las oras sus 24 oras, mièjanuèch es la darrièra ora, es donc a vegada notada **24:00** e mai sovent **00:00**.
Dins lo sistèma de notacion sus 12 oras, mai utilizar dins los païses anglosaxons, mièjanuèch es notat **12h00 a.m.**, perque es lo matin, donc abans miègjorn (a.m.: *ante meridiem*).

## Tradicions

**L'an nòu**

Mièjanuèch es lo moment fòrça esperat pendent lo *ressopet*, *reganhon* o *soparon* o per se far los vòts, al son dels dotze còps se tira los fuòcs d'artifici, en Espanha, se manja los dotze grans de rasim, un per cada còp sonant al relòtge.

**Nadal**

La messa de mièjanuèch es la messa tradicionala dels catolics que precèda lo jorn de Nadal.

**Ora limita**

Dins lo conte de Charles Perrault, Cendrillon es per magia vestida d'una rauba magnifica e dotada d'una carròça e de servicials que viuràn fins al dotzen còp de mièjanuèch.

Sovent, los parents donan als adolescents la « permission de mièjanuèch »: autorizacion de sortir, a condicion d'intrar abans de mièjanuèch.

**Ora magica e espaventosa**

Mièjanuèch es tanben l'ora de las transformacions, dels sabats dels mascs e autras creaturas.

Es tanben l'« ora del crime » dins los romans policièrs.

## Mièjanuèch, mitan de la nuèch?

Etimologicament, "mièjanuèch" significa « lo mièg de la nuèch ». S'aquela expression èra presa al sens primièr, per uèit oras de sòm, nos colcariam vèrs 20 oras per nos levar vèrs 4 oras del matin: es gaireben la vida dels monges e la disposicion qu'assegurariá las mai grandas economias d'energia per l'esclairatge. Mas la corba de las temperaturas exterieuras es decalada de qualques oras al respècte d'aquela de l'esclairatge, çò benlèu compta per nostras causida de despertat.

De disposicions causidas per qualques païses coma l'ora d'estiu jogan sus aquel decalatge.

## Notas e referéncias
# Ora d'ivèrn

L'**ora civila estandard** correspond, dins los païses practicant lo cambiament d’ora, a l’ora legala applicada dins los meses correspondent a l’ivèrn dins l’emisfèri nòrd. Lo regime de l’ora d’ivèrn consistís a tornar a l’ora en vigor abans lo passatge a l’ora d'estiu, levant seissenta minutas a l’ora legala al començament del perióde ivernal.

Dins los païses ont s'aplica lo cambiaments de sasons, es comunament nomenada **ora d'ivèrn**.

## Vejatz tanben

### Articles connèxes

* Ora
	+ Ora d'estiu
	+ Ora solara
	+ Ora legala
	+ Fus orari
# Calendièr ebrieu

Lo **calendièr ebrieu** es un calendièr lunisolar aparegut dins lei reiaumes ebrieus antics. A l'ora d'ara, es principalament utilizat per la determinacion dei ceremonias religiosas jusievas.
# Miègjorn (culminacion)

**Miègjorn** es l'ora ont lo solelh es lo mai naut dins lo cèl (culminacion) e ont l'ombra d'un objècte es donc la mai corta: indica precisament lo sud (dins l'emisfèri nòrd) o l nòrd (dins l'emisfèri sud), fòra de las zonas equatorialas compresas entre ambedos tropics.

Miègjorn e 12h00 coïncidisson pas en un luòc donat perque:

* l'ora del Solelh avança o retarda tot lo long de l'an fins a 16 minutas al respècte d'una ora mejana regulara (cf. Equacion del temps) ;
* l'ora del relòtge es una ora civila qu'es en vigor dins la totalitat d'un país o d'un territòri pel sistèma dels Fus oraris, alara que l'ora del Solelh es locala e depend de la longitud de l'observator;
* la mesa en plaça de l'ora d'estiu per estalivar d'energia.

## Vejatz tanben

* Quadran solar
# Tropic

Miègjorn dins una region tropicala (Filipinas) un jorn que lo solelh es a sa posicion zenitala.
Lo mot de *tropic* ven del grèc *tropos* que significa «torn».

En rason de l'enclinason de l'axe terrèstre totjorn se pòt veire dins la meteissa posicion las estelas de fons, dins lo periòde d'una orbita completa a l'entorn del solelh, sus la Tèrra i a de regions que l'enclinason dels rais del solelh càmbia jornalament fins a interferir sus la durada del jorn. Amb la teneson de las observacions, los pòbles ancians concluguèron qu'existissián de latituds sus la superfícia del glòbe que delimitan las enclinasons maximalas e minimalas de las ombras del solelh e aquelas zònas se nomenèron *torn* (*tropo*, en grèc), son lo Tropic del Càncer e lo Tropic del Capricòrne.

Del punt de vista de la geografia, la **region tropicala** es un airal de la Tèrra limitat pel Tropic del Càncer e pel Tropic del Capricòrne, que sa linha mediana es l'Eqüator terrèstre.

Region tropicala

## Vejatz tanben

* Eqüator
* Meridian de Greenwich
* Tropic del Càncer
* Tropic del Capricòrne
* Clima tropical.
# Esfèra celèsta

Representacion de la Tèrra e de son esfèra celèsta.
L’**esfèra celèsta** es una esfèra imaginària de rai arbitrari que son centre es l'origina d'un sistèma de coordenadas celèstas chausit. Lei posicions deis objèctes celèsts, e de còps sei trajectòrias, son marcats sus sa fàcia intèrna. Aqueu concèpte apareguèt durant l'Antiquitat e permetiá de representar leis astres vists dempuei la superfica de la Tèrra. Uei, d'autrei representacions son aparegudas amb una origina plaçada au centre dau Soleu ò de la Via Lactèa.

## Liames intèrnes

* Astronomia.
* Sistèma de coordenadas celèstas.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
# Islandés

Islandés| Íslenska |
| Locutors | 300 000 |
| Tipologia | SVO |
| Classificacion lingüistica |
| Lengas indoeuropèas* Lengas germanicas
	+ Lengas escandinavas
		- Lengas escandinavas occidentalas
			* **Islandés**
 |
| Estatut oficial |
| Oficial de | Islàndia |
| Acadèmia | «Íslensk málstöð». |
| Estatut de conservacion |
| **AtudatEXExtinct* (Atudat)**MenaçatCRCritically endangered* (En dangièr critic)
**SESeverely endangered* (En dangièr sevèr)
**DEDevinitely endangered* (En dangièr definitiu)
**VUVulnerable* (Vulnerable)
**SegurNENot Endangered* (Non en dangièr)
**ICHEL *Red Book: Not Endangered
Classada coma lenga **segura** (**NE**) per l'*Atlàs de las lengas menaçadas dins lo mond*
 |
| Còdis lingüistics |
| ISO 639-1 | `is`  |
| ISO 639-2 | `isl` `ice`  |
| ISO 639-3 | `isl`  |
| Ethnologue | `isl`  |
| Glottolog | icel1247 |
| Linguasphere | 52-AAA-aa  |
| ASCL | 1502  |
| IETF | is  |
| **Mòstra**Article primièr de la Declaracion dels Dreches de l'òme
**1. grein.**
Hver maður er borinn frjáls og jafn öðrum að virðingu og réttindum. Menn eru gæddir vitsmunum og samvizku, og ber þeim að breyta bróðurlega hverjum við annan.
 |
| Mapa |
|  |

Lenga germanica parlada en Islàndia, l'**islandés** (nom autoctòn: *íslenska*) a per raiç istorica lo noroèc, qu'èra practicat dempuèi l'Edat Mejana dins los païses escandinaus (Suècia, Danemarc, Norvègia e Islàndia). L'isolament d'Islàndia e son importanta cultura de l'escrich an permés una conservacion excepcionala de la lenga originala, non solament dins sa version escricha, mas tanben dins sa version orala. Gràcias a aquela conservacion excepcionala, un Islandés d'uèi es totjorn capable de legir sens granda dificultat una saga que son aujòl escriguèt al sègle XIII.

## Ligams extèrnes

Modèl:InterWiki

* Vocabulari islandés-catalan

* Portal de las lengas
# Vièlh anglés

Anglosaxon o Vièlh Anglés| Ænglisc sprǣc  |
| Locutors | lenga anciana - 0 |
| Tipologia | Flexionala |
| Classificacion lingüistica |
| **Anglosaxon o Vièlh Anglés** |
| Còdis lingüistics |
| ISO 639-2 | `ang`  |
| ISO 639-3 | `ang`  |
| ISO 639-6 | ango  |
| Glottolog | `olde1238`  |
| Linguist List | ang  |
| IETF | ang  |
| Mapa |
|  |
| Un detalh de la primièra pagina del manuscrit de *Beowulf* que mòstra los mots "ofer hron rade", traduch coma "al dessús de la rota de la balena (mar)". Es un exemple d'un aparelh stilistic de vièlh anglés, lo kenning. |

L'**anglosaxon** (var. *anglosaisson*) o **vièlh anglés** (*Ænglisc, Anglisc, Englisc*, prononciat coma [ˈæŋɡliʃ]) es la primièra fasa de desvolopament de la lenga anglesa. L'anglosaxon se parlava en Anglatèrra e al sud d'Escòcia entre los sègles VIII e XI. L'invasion normanda d'Anglatèrra per Guilhèm lo Conquistaire, en 1066, marca simbolicament la fin progressiva de l'anglosaxon e lo passatge a l'anglés mejan.

L'extension aproximativa de las lengas germanicas al començament del segle X:
- Dialècte de noroèc de l'oèst

- Dialècte de noroèc de l'èst

- Vielh gotlandés

- Gotic de Crimèa

- **Vielh anglés** (Ingvaeonic)

- Las lengas germanicas occidentalas continentalas.

### Ligams extèrnes

* (en) Una introduccion al vièlh anglés
# Norvegian

Norvegian| Norsk |
| Parlat en | Norvègia |
| Region | Euròpa |
| Locutors | 4,32 milions (2012) |
| Tipologia | SVO, Flexionala |
| Classificacion lingüistica |
| lengas indoeuropèas* lengas germanicas
	+ lengas escandinavas
		- **Norvegian**
 |
| Estatut oficial |
| Oficial de | Norvègia |
| Acadèmia | *Språkrådet* |
| Estatut de conservacion |
| **AtudatEXExtinct* (Atudat)**MenaçatCRCritically endangered* (En dangièr critic)
**SESeverely endangered* (En dangièr sevèr)
**DEDevinitely endangered* (En dangièr definitiu)
**VUVulnerable* (Vulnerable)
**SegurNENot Endangered* (Non en dangièr)
**ICHEL *Red Book: Not Endangered
Classada coma lenga **segura** (**NE**) per l'*Atlàs de las lengas menaçadas dins lo mond*
 |
| Còdis lingüistics |
| ISO 639-1 | no |
| ISO 639-2 | nor |
| ISO 639-3 | nor |
| ISO 639-6 | nno (nynorsk) e nob (Bokmål) |
| Ethnologue | `nor`  |
| Glottolog | norw1258 |
| ASCL | 1503  |
| Linguist List | nor  |
| IETF | no  |
| **Mòstra**Article primièr de la Declaracion dels Dreches de l'òme en **norvegian**:
* (Bokmål) Alle mennesker er født frie og med samme menneskeverd og menneskerettigheter. De er utstyrt med fornuft og samvittighet og bør handle mot hverandre i brorskapets ånd.
* (Nynorsk) Alle menneske er fødde til fridom og med same menneskeverd og menneskerettar. Dei har fått fornuft og samvit og skal leve med kvarandre som brør.
 |
| Mapa |
|  |

Lo **norvegian** (autonim: *norsk*, AFI: [ˈnɔʂːk]  o [ˈnɔʁsk]) es una de las lengas escandinavas, es a dire la branca septentrionala de las lengas germanicas. Lo norvegian se caracteriza de possedir doas nòrmas literàrias, ambedoas reconogudas en Norvègia: lo bokmål («lenga dels libres»), egalament nommat danonorvegian, e lo nynorsk («neonorvegian»). Emplega l'alfabet latin.

## Estandardizacion

Existisson doas varietats estandardizadas concurrentas en norvegian, que totas doas tenon una reconeissença oficiala en Norvègia. Cada comuna pòt causir l'usança preferenciala d'una o l'autra.

* Lo **bokmål** («lenga dels libres», sonat ancianament *riksmål*, «lenga del reialme», de còps tanben se ditz *danonorvegian*) es la varietat mai utilizada dempuèi la segonda mitat del sègle xx. Es un mescladís entre la fonetica norvegiana e de formas venent del danés, qu'èra l'anciana lenga oficiala durant l'union entre los reialmes de Norvègia e Danemarc.
* Lo **nynorsk** o **neonorvegian** (sonat ancianament *landsmål*, «lenga del país») es una varietat que s'utiliza mai que mai dins las comunas occidentalas e centralas de Norvègia. Lo nynorsk es mai pròche dels dialèctes norvegians modèrnes, qu'assaja de defugir rigorosament las interferéncias del danés.

L'Estat norvegian a adoptat de reformas successivas al sègle xx per impausar de formas convergentas en bokmål e en nynorsk, mai que mai dins l'ortografia, los neologismes e certanas formas gramaticalas.

## Referéncias

* Portal de las lengas
# Danés

Danés| dansk  |
| Parlat en | Danemarc
* Illas Feròe
* Groenlàndia

 Alemanha
 |
| Tipologia | SVO, Flexionala |
| Classificacion lingüistica |
| Lengas indoeuropèas* Lengas germanicas
	+ Lengas escandinavas
		- Lengas escandinavas orientalas
			* **Danés**
 |
| Estatut oficial |
| Oficial de | Danemarc
* Illas Feròe
 |
| Acadèmia | Conselh de la Lenga Danesa |
| Estatut de conservacion |
| **AtudatEXExtinct* (Atudat)**MenaçatCRCritically endangered* (En dangièr critic)
**SESeverely endangered* (En dangièr sevèr)
**DEDevinitely endangered* (En dangièr definitiu)
**VUVulnerable* (Vulnerable)
**SegurNENot Endangered* (Non en dangièr)
**ICHEL *Red Book: Not Endangered
Classada coma lenga **segura** (**NE**) per l'*Atlàs de las lengas menaçadas dins lo mond*
 |
| Còdis lingüistics |
| ISO 639-1 | `da`  |
| ISO 639-2 | `dan`  |
| ISO 639-3 | `dan`  |
| Ethnologue | `dan`  |
| Glottolog | `dani1284` e `dani1285`  |
| Linguasphere | 52-AAA-cc  |
| ASCL | 1501  |
| IETF | da  |
| **Mòstra**Article primièr de la Declaracion dels Dreches de l'Òme en **danés**: Alle mennesker er født frie og lige i værdighed og rettigheder. De er udstyret med fornuft og samvittighed, og de bør handle mod hverandre i en broderskabets ånd.
 |
| Mapa |
|  |

Lo **danés** (autonim: *dansk* [ˈtænˀsk]) es una lenga escandinava, parlada essencialament en Danemarc, aital coma en Scània (Suècia).

## Referéncias

* Portal de las lengas
# Suedés

Suedés| svenska |
| Parlat en | Suècia, Finlàndia, Estònia |
| Region | Euròpa |
| Locutors | aperaquí 13,2 milions |
| Sistèma d'escritura | Alfabet latin |
| Classificacion lingüistica |
| Lengas indoeuropèas* Lengas germanicas
	+ Lengas escandinavas
		- Lengas escandinavas orientalas
			* **Suedés**
 |
| Estatut oficial |
| Oficial de |  Suècia Finlàndia
* Åland
 |
| Acadèmia | * Språkrådet (Suècia)
* Institutet för de inhemska språken (Finlàndia)
 |
| Còdis lingüistics |
| ISO 639-1 | `sv`  |
| ISO 639-2 | `swe`  |
| ISO 639-3 | `swe`  |
| Ethnologue | `swe`  |
| Glottolog | `swed1254`  |
| ASCL | 1504  |
| IETF | sv  |
| Desplegar
**MòstraArtikel 1.**
Alla människor är födda fria och har lika värde och rättigheter. De är utrustade med förnuft och samvete och bör handla gentemot varandra i en anda av broderskap.
 |
| Mapa |
|  |

Lo **suedés** o **suèc** (autonim: *svenska* [ˈsvɛ̂nːska] ) es una lenga germanica del nòrd d'Euròpa, amb 9 milions de locutors. La màger part son en Suècia, mas tanben i a de locutors en Finlàndia (ont es lenga cooficiala amb lo finés), dont 300 000 personas dins las zònas costièras e dins las illas Åland. Lo suedés es una de las lengas escandinavas orientalas.

Una caracteristica importanta del suedés es un reng vocalic fòrça complet, amb 17 sons possibles.

## Lexic

* Suedés : *svensk*
* Adieu : *hej* (hey)
* Adieu-siatz : *hej då* (hey-dò) o *adjö* (ayeu)
* Se vos plai : *tack* (tahck)
* Mercé : *tack* (takk)
* Òc/Tiò : *ja* (ya)
* Non : *nej* (ney)

## Referéncias

* Portal de las lengas
# Neerlandés

Neerlandés| Nederlands |
| Parlat en | Païses Basses, Belgica, Surinam, Aruba, Païses Basses Caribencs, Curaçao, Sint Maarten, Indonesia, França |
| Locutors | 22 milions |
| Tipologia | SVO, SOV, VSO, Accentuala |
| Classificacion lingüistica |
| Lengas indoeuropèas* Lengas germanicas
	+ Lengas germanicas occidentalas
		- Lengas francicas
			* **Neerlandés**
 |
| Estatut oficial |
| Oficial de |  Aruba  Belgica  Curaçao Union Europèa Païses Basses  Sant Eustaqui  Sint Maarten Surinam |
| Acadèmia | Nederlandse Taalunie |
| Còdis lingüistics |
| ISO 639-1 | `nl`  |
| ISO 639-2 | `nld` `dut`  |
| ISO 639-3 | `nld`  |
| Ethnologue | `nld`  |
| Glottolog | `dutc1256`  |
| Linguasphere | 52-ACB-a  |
| ASCL | 1401  |
| Linguist List | nld  |
| IETF | nl  |
| **Mòstra**Article primièr de la Declaracion dels Dreches Umans
**Artikel 1**
Alle mensen worden vrij en gelijk in waardigheid en rechten geboren. Zij zijn begiftigd met verstand en geweten, en behoren zich jegens elkander in een geest van broederschap te gedragen.
 |
| Mapa |
|  |

Lo **neerlandés** (autonim: *Nederlands* [ˈneːdərlɑnts] ) es una lenga germanica occidentala parlada dins los Païses Basses (aital coma dins las èx-colonias), Flandra (en Belgica), e dins un petit territòri del nòrd de França, nomenat Westhoek.

Lo neerlandés es tradicionalament nomenat «**olandés**» (*Holands*) en occitan en rason de la supremacia economica de la província d'Olanda dins de l'aire neerlandofòna (a partir de la mitat del sègle xvi). D'autra part, en Flandra, se sòna abitualament «**flamenc**» (*Vlaams*).

Sembla plan a l'anglés mas despartitz semblanças gramaticalas amb l'alemand.

## Referéncias

* Portal de las lengas