Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Biodiversitat

La **biodiversitat** (o **diversitat biologica**) es la varietat de la vida sus Tèrra. Se declina en tres nivèls convencionals: la diversitat dels ecosistèmas, la diversitat de las espècias –que compren las relacions intra- e interespecificas–, e la diversitat genetica –es a dire la variabilitat genetica dins una populacion–. La biodiversitat es pròpria a cada sistèma biologic e influençada per de factors biotics e abiotics. Las forèstas tropicalas contenon a l'entorn de 50 % d'espècias dins lo mond.

Segon la teoria de l'evolucion de Darwin, las espècias son lo fruit d'una succession de mutacions a partir d'un ancessor filogenetic comun. La seleccion naturala favoriza la variacions dels allèls, gèns e organismes. Cinc extincions massivas que causan la mòrt de 90 % dels organismes sur Tèrra, an sempre permés l'explosion de la variabilitat de las espècias.

## Referéncias
# Biogeografia

La **biogeografia** es l'estudi scientifica de la distribucion deis animaus e dei vegetaus dins la biosfèra, lors gropaments e lors rapòrts embé l'environa, aus epòcas geologicas coma aus temps modèrnes. Aquesta disciplina es devesudas en cinc sotadisciplinas come: la biogeografia, la paleobiogeografia, la filogeografia, la zoogeografia, la fitogeografia.

* Portal de la geografia
# Extincion massisa

Vista d'artista de l'impacte de l'asteroïde a l'origina de la disparicion dei dinosaures.
Una **extincion massisa** (ò **crisi biologica**) es un periòde, relativament brèu a l'escala dei temps geologics, que vetz la disparicion d'au mens 75% deis espècias animalas e vegetalas terrèstras e oceanicas. Aquelei crisis majoras son causadas per de transformacions dau clima generau de la Tèrra ò per de catastròfas naturalas d'amplor mondiala (erupcion volcanica giganta, impacte d'un gròs asteroïde...). Entraïnan generalament de transicions entre de formas de vida dominantas.

A l'ora d'ara, sièis periòdes d'extincion massisa son estadas identificadas :

* l'extincion Ordovician-Silurian (445 Ma) probablament causada per un periòde glaciari. Entraïnèt la disparicion de 85% deis espècias viventas.
* l'extincion dau Devonian (vèrs 380-360 Ma) entraïnèt la disparicion de 75% deis espècias viventas. Foguèt probablament causada per de fenomèns climatics que menèron a de variacions importantas dau nivèu deis oceans e a l'aparicion d'un cubèrt vegetau espés sus lei continents. L'ensemble auriá favorizat l'anoxia dei mitans oceanics. Pasmens, lei causas d'aquela crisi son encara l'objècte de debats importants.
* l'extincion Permian-Triassic (252-245 Ma) foguèt la pus violenta de l'istòria de la Tèrra. Aperaquí 95% de la vida marina e 70% deis espècias terrèstras dispareguèron. Es generalament associada amb l'erupcion dei Trapps de Siberia.
* l'extincion Triassic-Jurassic (201 Ma) es mau coneguda. Causèt la disparicion de 75% deis espècias marinas e de 35% deis espècias terrèstras.
* l'extincion Cretacèu-Paleogèn (66 Ma) es la pus famosa car entraïnèt la disparicion dei dinosaures (e de 50% deis espècias terrèstras). Es associada amb la casuda d'un gròs asteroïde e l'erupcion dei Trapps de Decan.
* l'extincion de l'Olocèn es un eveniment en cors. Es causat per la fin dau darrier periòde glaciari e, mai que mai, per leis efiechs de la colonizacion umana de la planeta.

Entre aquelei periòdes d'extincion massisa, i a de crisis biologicas mens importantas. Per exemple, l'episòdi pluviau dau Carnian, i a 232 Ma, auriá entraïnat una aumentacion fòrça importanta dei precipitacions qu'auriá favorizat la diversificacion dei dinosaures gràcias a la disparicion de plusors animaus terrèstres.

## Liames intèrnes

* Istòria de la Tèrra.
* Escala dels tempses geologics

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
# L'origina de las espècias

Primièra edicion de *L'origina de las espècias*
**L'origina de las espècias** (títol original en anglés : *On the Origin of Species*) es un libre de Charles Darwin publicat lo 24 de novembre de 1859, considerat coma un dels trabalhs precursors de la literatura scientifica e lo fondament de la teoria de la biologia evolutiva.

Lo títol complèt de la primièra edicion foguèt *On the Origin of Species by Means of Naturala Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life* (L'origina de las espècias mejançant la seleccion naturala, o la preservacion de las raças favorizadas dins la lucha per la vida). En la siá sesena edicion de 1872, lo títol foguèt modificat en *The Origin of Species* (L'origina de las espècias).

Amb aquesta òbra Charles Darwin (1809-1882) prepausèt lo mecanisme de la seleccion naturala coma explicacion de l'origina de las espècias. En fasent un paralelisme amb la seleccion artificiala realizada per l'èsser uman per las plantas o lo bestial, Darwin creèt lo concèpte de seleccion naturala, es a dire que la natura selecciona las populacions melhoras per la subrevivença dins un mitan determinat e n'escarta las mens bonas.
# Paleontologia

La **paleontologia**, literaument "la sciéncia deus èstes ancians" (deu grèc *paleo* -ancian-, *onto* -èste- e *logos* - sciéncia-) qu'ei la disciplina qui estúdia las rèstas fossilas deus èstes vius.
# Metòde scientific

| Sciéncias |
| --- |
|  |
|
Sciéncias fisicasAstronomia  **·** Biologia  **·** Fisica  **·** Geologia  **·** Quimia  **·** Sciéncias de la Tèrra
 |
|
Sciéncias umanasAntropologia  **·** Economia  **·** Lingüistica  **·** Psicologia  **·** Sociologia
 |
|
Sciéncias aplicadasAgricultura  **·** Engenhariá  **·** Sciéncias medicalas
 |
|
Sciéncias formalasEstatistica  **·** Informatica  **·** Intelligéncia artificiala  **·** Logica  **·** Matematicas
 |

S'apèla **metòde scientific** l'ensemble dels canons guidant o devent guidar lo procediment de produccion de las coneissenças scientificas, que sián d'observacions, d'experiéncias, de rasonaments, o de calculs teorics.

Lo **metòde scientific** constitu lo estudi sistematic, controlat, empiric e critic de proposicions hipoteticas sus presuntas relacions entre varis fenómens naturals e es lo mecanism utilizat dins las sciéncias experimentalas per convalidar o invalidar una teoria, per medi de la experimentacion o de la observacion.

Son duas los piar basics del metòde scientific. Lo primièr d'elhs es la reproducibilidade, es dire, la capacitat de repetir un determinat experiment dins cualquier luòc e per cualquier persona. Aquesta pila emplea per lor practica, esencialament, la comunicacion e la publicitat dels resultats obtenidos.

Lo segond piar es la falsabilidade. Es dire, que tota proposicion sciéntifica a qu'aver la posibilitat d'èsser falsada. Est implica que si pòdon disenhar experiments que dins lo cas de dar resultats distintos als predichs negarián l'ipotèsi posta la pròva.

Dins la actualitat los resultats de la recèrca scientifica son publicats en revistas scientificas especializadas tras criticas o comentaris d'autres experts, correccions per partida dels autors e aún verificacion dels experiments per autres equips de recèrca. Al misme temps, es comenzant a èsser usual que si publiquen dins la red (internet) al temps que dins las revistas scientificas o exclusivament.
# Taxon

Los taxons son d'entitats nomenadas, constituïdas d'organismes vivents regropats e identificats par la taxonomia : 1-Règne 2-Embrancament 3-Classa 4-Òrdre 5-Familha 6-Genre 7-Espècia.
Un **taxon** es una entitat conceptuala qu'amassa totes los organismes vivents qu'an en comun d'unes caractèrs taxinomics o diagnostics plan definits. Lo tèrme deriva del tèrme taxonomia per troncacion, e non directament del grèc *τάξις* / *táxis*, « plaçament », « mesa en òrdre ».

L'espècia constituís lo taxon de basa de la classificacion sistematica. Mai lo reng du taxon es naut e mai lo gra de ressemblança dels individús concernits es feble, Es a dire mai lo nombre de caractèrs que de plantas, animals, campairòls, bacterias o cromistas an en comun entre eles es feble, e inversament.
# Embriologia

Desvolopaments comparats de divèrsas espècias
L'**embriologia** qu'ei la sciéncia qui estudia lo desvolopament deus organismes animaus a partir de las gametas (tant vau díser las cellulas sexuaus) puish de l'ueu fecondat o zigòt.

Segond l'embrancament filogenetic estudiat e lo grad d'evolucion de l'espècia que's ditz sovent que «l'embriogenèsi que resumeish la filogenèsi», çò qui vòu díser que l'embrion, au cors deu desvolopament, que's basteish en tot seguir las etapas evolutivas deu son embrancament filogenic.

## Etapas

### Division

### Morula

Blastulacion
### Blastula

### Gastrula

En çò deus animaus cordats l'embriogenèsi que segueish las etapas seguentas :

* La segmentacion: durant aquesta etapa lo zigòt que divisan en cellulas qui divisan de contunh e rapidament shens que l'embrion aumenti lo son volum. L'embrion qu'ei en purmèr qualificat de morula puish de blastula ; qu'ei ua massa de cellulas hilhas non diferenciadas gessidas deu zigòt ; qu'ei per aquesta rason que s'apera la segmentacion.
* La gastrulacion: a partir de dus grops de cellulas de la blastula (aperadas epiblast e endoblast) tres capas de cellulas que's diferéncian : l'ectodèrma, lo mesodèrma e l'endodèrma ; que balharàn los futurs teishuts e organs. L'embrion qu'ei alavetz aperat gastrula.
* La neurulacion : a partir de cellulas gessidas de l'ectodèrma que van prodúser las cellulas nerviosas e formar lo canèth neurau. Aquesta etapa qu'ei caracteristica deus cordats e l'embrion vad alavetz ua neurula.
* La metamerizacion: lo mesodèrma de la neurula que's divisa en segment regulars qui balharàn los somits e las vertèbras.
* L'istogenèsi : formacion deus teishuts (osteós, sanguins, epiteliaus, muscolós, conjontius e nerviós) .
# Fisiologia

La **fisiologia** (del grèc φύση, phusè, la natura, e λόγος, logos, l'estudi, la sciéncia) estúdia lo foncionament mecanic, fisic e bioquimic dels organismes vius, animal o vegetal, dels seus organs e de lors organizacions, estructuras e teissuts. La fisiologia estúdia tanben las interaccions d'un organisme e de son environament. Dins l'ensems de las disciplinas biologicas, en definir esquematicament de nivèls d'organizacion, la fisiologia es una disciplina vesina de l'istologia e de l'anatomia.

La fisiologia amassa los procèssus qu'estúdia en grandas foncions que son :

* las foncions de nutricion,
* la foncion de reproduccion,
* las foncions de relacion : la locomocion e las foncions sensorialas.
# Biologia moleculara

Al crosament de la genetica, de la bioquimia e de la fisica, la **biologia moleculara** es una disciplina scientifica que l'objècte n'es la compreneson dels mecanismes del foncionament de la cellula al nivèl molecular. Lo tèrme « biologia moleculara » designa tanben l'ensemble de las tecnicas de manipulacions d'acides nucleïcs (ADN, ARN), nomenadas tanben «tecnicas del gèni genetic».

S'abreuja l'expression **biologia moleculara** en "biò mòl" o "BM".

La biologia moleculara apareguèt al sègle XX, en seguida de l'elaboracion de las leis de la genetica, la descobèrta dels cromosòmas e de l'identificacion de l'ADN coma supòrt quimic de l'informacion genetica.

Après la descobèrta de l'estructura en dobla eliç de l'ADN en 1953 per James D. Watson (1928- ), Francis Crick (1916-2004), Maurice Wilkins (1916-2004) e Rosalind Franklin (1920-1958) la biologia moleculara coneguèt de desvolopaments importants per venir un esplech essencial de la biologia modèrna a partir de las annadas 1970.

* Portal de la biologia

* Portau de la bioquimia
# Ernst Mayr

Ernst Mayr en 1994
**Ernst Walter Mayr** (Kempten, Alemanha, 5 de julh de 1904 – Bedford, Massachusetts, 3 de febrièr de 2005) foguèt un biologista, ornitològ e taxonomista germanoamerican. Demest los biologistas evolucionistas mai prestigioses del sègle XX, sas òbras an contribuït bèlament a la revolucion conceptuala qu'a menat a la sintèsi evolucionista modèrna de la genetica mendeliana e de l'evolucion darwiniana e tanben al desvolopament del concèpte de l'espècia biologica.
# Systema Naturae

Classificacion publicada en 1735.
**Systema Naturae** (nom complèt en latin *Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis* ; en occitan *Sistèma de la natura, en tres rèine de la Natura, devesits en classas, en òrdres, en genres e espècias, ambé lei caractèrs, lei diferéncias, lei sinomims e lei localizacions*) es l'òbra majora dau mètge e botanista suedés Carl von Linné (1707-1788).

Es escrich en latin e publicat per lo premier còp en 1735 sota una forma pichona gropant solament onze paginas depintant un metòde de classificacion de la natura. Durant 35 ans, foguèt regularament e fortàment aumentada per una equipa d'autors dirigida per Linné. Ansin, en 1770, la 13a edicion teniá aperaquí 3 000 paginas. Son modèl venguèt pauc a pauc la norma principala dins la classificacion deis espècias e aguèt una influéncia importanta sus lei sistèmas contemporanèus.

## Liames intèrnes

* Carl von Linné.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
# Antoine Laurent de Jussieu

| Antoine Laurent de Jussieu |
| --- |
|  |
| Biografia |
| Naissença | 12 d'abril de 1748 17 de setembre de 1836 |

**Antoine Laurent de Jussieu** (Lion, 12 d'abril de 1748 – París, 17 de setembre de 1836) foguèt un botanista francés. Sa contribucion dins l'estudi de las plantas foguèt considerabla que foguèt lo estat lo primièr que prepausèt una classificacion naturala de las plantas amb flors, bastida a partir de las recercas inedichas de son oncle Bernard de Jussieu, sistèma que perdura encara parcialament uèi.
# Lèsbos

**Lèsbos**, apelada tradicionalament **Metelin** en occitan (*Λέσβος* en grèc, AFI ['lezvos], sovent transliterat **Lesvos**; *Midilli Adası* en turc), es una illa de Grècia. Sa capitala es la vila de Mitilena o Metelin.
# Invertebrata

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

*Invertebrata*

Un **invertebrat** es un animal desprovesit de colomna vertebrala. Pòt èsser unicellular o pluricellular.

Los invertebrats se subdevesisson en mai d'un sosensemble :

* Los protozoaris
* Los espongiaris
* Los cnidaris e los ctenaris
* Los platelmintes
* Los nematelmintes
* Los annelides
* Los molluscs
* Los artropòdes
* Los equinodermas

La distincion entre vertebrats e invertebrats foguèt iniciada per Jean-Baptiste de Lamarck. Lo grop dels invertebrats essent pas monofiletic, sa valor es remesa en causa dins las classificacions recentas. Permet çaquelà de distinguir lo sosembrancament al qual apartenen los òmes (los vertebrats) de totes los autres animals d'una manièra antropocentrista. Aquò explicariá perqué los biologistas an fòrça de mal a abandonar aquesta classificacion e a la far doblidar al grand public.
# Procòpi de Cesarèa

**Procòpi de Cesarèa** (vèrs 490/500 - vèrs 550) foguèt un retor e un istorian bizantin dau rèine de l'emperaire Justinian Ièr lo Grand (527-565).

Originari de Cesarèa, fasiá partida de la classa aisada, çò que li permetèt de menar d'estudis e de s'iniciar a la retorica a Beirot ò a Constantinòple. En 527, intrèt dins l'administracion imperiala e venguèt secretari particular dau generau Belisari. Demorèt a son servici fins a 540 e son retorn a la capitala. I acomencèt la redaccion de son òbra principala, lei *Guèrras de Justinian*, que foguèron un succès considerable e li permetèron d'intrar au Senat en 551. En 553, ne'n publiquèt una segonda partida per contar lei victòrias de Narsès.

Son òbra es una fònt majora per l'estudi dau rèine de Justinian. D'efèct, en mai de son obratge « oficiau » regardant lei *Guèrras de Justinian*, acomencèt l'escritura d'una *Istòria secrèta* d'aqueu rèine que depintèt d'un biais negatiu lei meteisseis eveniments e leis intrigas de la Cort.

## Liames intèrnes

* Literatura bizantina.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
# Asteraceae

*Asteraceae*

Dotze inflorescéncias de la familha

Classificacion| Règne | Plantae |
| Sosrègne | Tracheobionta |
| Division | Magnoliophyta |
| Classa | Magnoliopsida |
| Sosclassa | Asteridae |
| Òrdre | Asterales |

Familha

**AsteraceaeBercht. & J.Presl (1820)**

Sinonims

Compositae
Giseke (1792)
Classificacion APG III (2009)

Classificacion APG III (2009)| **Reng de precisar**  | Angiospermes |
| **Reng de precisar**  | Dicotylédones vraies |
| **Reng de precisar**  | Astéridées |
| **Reng de precisar**  | Campanulidées |
| Òrdre | Asterales |
| Familha | Asteraceae |

Las **Asteracèas** (Asteraceae), tanben apeladas **Compausadas**, son una familha botanica qu'amassa mai de 23.000 espècias, amb una importanta riquesa e diversitat biologica. La familha es caracterizada per presentar de flors dispausadas en una inflorescéncia compausada apelada capitul enrodada d'una o mai de filas de bracteas (impliqui). Lo nom "Asteraceae" deriva del genre tipe de la familha Aster, tèrme que ven del grèc ἀστήρ que significa "estela" e fa allusion a la forma de l'inflorescéncia. Las compausadas presentan una considerabla importància ecologica e economica. Los membres d'aquesta familha se distribuisson dempuèi las regions polaras fins als tropics, en conquistant totes los abitats disponibles, dempuèi los desèrts fins als paluns e dempuèi las sèlvas fins als pics montanhòls. Dins fòrça regions del mond las compausadas arriban a integrar fins a 10% de la flòra vernaculara.

Son majoritariament de plantas erbacèas, e mai se la familha compren tanben d'arbres, d'arbrilhons o de lianas. Es especialament la familha dels pissaliechs, de las pimparèlas, de las margaridas e dels virasolelhs, de las cicòrias, de las lachugas e dels cardons.
# Jean-Baptiste de Lamarck

**Jean-Baptiste Pierre Antoine de Monet, cavalièr de Lamarck** (1èr d'agost de 1744, Bazentin, Somme–18 de decembre de 1829, París) foguèt un biologista francés.

Seguiguèt d'estudis al collègi dels Jesuistas d'Amians de 1755 a 1759 abans de començar una carrièra militara en 1761 jol nom de Cavalièr de Saint-Martin. Venguèt oficièr sul camp de batalha de Villingshausen lo 16 de julhet de la meteissa annada.

Passèt mantuna annada a establir una classificacion rasonada dels animals invertebrats.

Dos obratges li permeton d'èsser considerat coma lo fondator de las teorias de la generacion espontanèa e del transformisme, formant lo lamarckisme : *Philosophie zoologique* (1809) e *Histoire naturelle des animaux sans vertèbres* (1815-1822).

## Ligams extèrnes

* (fr) Lo site "lamarck" presenta la vida e las òbras de Jean-Baptiste Lamarck (Listas dels escolans al Museum, Obratge, Manuscriches, erbièr, etc.) [archive]

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Portal de la zoologia

 |  | * Portal de la botanica

 |
# Archaeopteryx

**Archaeopteryx** (grèc "Ala anciana"; *archaios* = ancian, *pteryx* = ala o ploma) es un genre d'ausèls (las mai primitivas conegudas), que visquèron al Jurassic (fa aperaquí 155 e 150 milions d'ans, en lo Kimeridgian), en çò qu'es uèi Alemanha.

## Descripcion

Mesuravan sonque 35 cm, una talha similara a la d'un còrb, fòrça pichon comparat amb lo reng usual dels dinosaures. Semblava basicament a un dinosaure teropòde, e presentava los traches pròpris d'aqueste grop: una longa coa ossosa, la preséncia d'arpas als dets e de dents en las maissas. Se sap pas amb certitud se podián batre las alas amb fòrça e realizar un vòl complèt, o sonque un vòl planat. Se desconeis la color de las siás plumas. L'ala èra, per esséncia, fòrça similara a la d'un ausèl modèrn, las siás plumas èran extrèmament asimetricas, e las de la coa èran fòrça espessas.

## Istòria

Archaeopteryx representan los principales fossils dels jaciments de Solnhofen (Alemanha). Los primièrs se trobèron en 1861 e dempuèi son aparegudas divèrsas trobalhas, dètz en total (fins a 1988), e mai se qualqu'unas d'eles son fòrça incomplètas. Qualqu'uns dels especimèns foguèron inicialament classificats coma teropòdes, fins que s'observèsse la preséncia de plomas. Lo primièr que se trobèt consistís unicament en una ploma e se sap pas amb seguretat s'aperten al meteis genre que lo rèste. D'autres especimèns, coma lo de Berlin, sèrvan encara l'esqueleta gaireben complèt e d'impressions fòrça detalhadas de las plumas de las alas e lo rèste del còs. Se conservèron en de pèiras calcàrias que s'usavan per de placas d'impression. La pèira se depausèt en un estanh caud e conservèt en un grand estat una granda varietat de fossils, apertenent a d'animals coma medusas, vèrmes, de peisses e los pròpris ausèls.
# Richard Owen

**Richard Owen** (Lancaster, lo 20 de julhet de 1804 – Londres lo 18 de decembre de 1892) que ho un biologista, anatomista comparat e paleontològ anglés famós per aver hargat lo mot *dinosaure*, per la soa controvèrsia de cap au darwinisme e per aver contribuit a la creacion deu British Museum de Sciéncias Naturalas.
# Nuclèu (biologia)

Nuclèu cellular : (1) Envolopa nucleara (2) Ribosòma (3) Pòr nuclear (4) Nucleòl (5)Cromatina (6) Reticulum endoplasmic (7) Nuceoplasma
Lo **nuclèu** qu'ei un organet cellular especific de las cellulas eucariòtas (e qui las defineish literaument). Qu'ei lo lòc on ei concentrat lo cabau genetic de la cellula conservat dens la macromolecula d'ADN (a maugrat, totun, que dus autes organets cellulars, las mitocondrias e los cloroplasts que contienen ua quantitat marginau d'ADN). Dens lo nuclèu, l'ADN qu'ei repartit en cromosomas dens los quaus, enrotlat autorn de proteïnas, e forma la cromatina.
Lo nuclèu que dessepara lo liquid de la cellula, lo citoplasma, e lo son mitan interior dab ua dobla envolopa lipidica aperada membrana nucleara (o envolopa nucleara) horadada de traucs formats per un complexe de proteïcs aperats pòrs. Aquesta membrana qu'ei en continuitat dab la membrana deu reticulum endoplasmic.
Com l'ADN be demora dehens lo nuclèu, la soa informacion genetica qu'ei copiada e transcrivuda au mejan de la sintèsi d'ua molecula aperada acid ribonucleïc messatgèr (abreviat ARNm) qui ei exportat dens lo citoplasma (com sn nomac ditz, que serveish de "messatgèr") on la soa informacion qu'ei arrevirada en proteïnas.
Au dehens deu nuclèu que's poden observar un o plusors punts aperats nucleòls e qui son entornejats d'un liquid mei dense e escur que la resta deu mitan interior deu nuclèu aperat nucleoplasma. Qu'ei lo lòc on son sintetizats los ARNr (abreviacion d'acid ribonucleïc ribosomic). Aqueths ARNr que son importats dens lo citoplasma, on, associats dab proteïnas, e forman las sosunitats deu ribosòmas (qui son los organets on los ARNm e son lejuts e arrevirats en proteïnas.
Lo nuclèu qu'ei tanben lo lòc de reproduccion de l'ADN.
Durant los procès de division cellulara (la mitòsi e la meiòsi), qui la cromatina que pren la forma de cromosòmas compactes e visibles e isolables, lo nuclèu que desapareish en tot deishar los cromosòmas mudà's.
# Prion

Traucs microscopics caracteristics dels teissuts afectats pel prion
Un **prion** (de l'anglés pr**oteinaceous **i**nfectious particle **on**ly*, particula infecciosa facha solament de proteïna) es un agent infecciós d'estructura autoreplicativa pas associada a ges de tipe d'acid nucleïc.

Lei prions son de simpleis estructuras proteïcas fòrça mai simplas que lei virus. Lor replicacion se basa en la transmission de particulas presentas d'un òste infectat a un autre pas infectat. L'interaccion de particulas prionicas amb de particulas presentas dins l'òste produtz un cambiament dins l'estructura tridimensionala de la proteïna en passant d'una forma sana e amb una foncion especifica dins lei cellulas a una forma infecciosa. Totei lei cas descrichs fins ara son descobèrts en çò dei mamifèrs. La transmission se produtz per ingestion de viscèras o sistèma nerviós d'individús de la meteissa espècia (canibalisme rituau dins lo cas del kuru en Papoa-Nòva Guinèa), o per consomacion entre individús d'espècias diferentas, maugrat qu'es pas encara dau tot ben demostrat qu'aquela transmission siá efectiva. L'infeccion per lo prion provòca de malautiás coma l'encefalopatia espongiforma bovina o la malautiá de Creutzfeldt-Jakob produsent de neurodegenerescéncias irreversiblas.
En 1997, Stanley B. Prusiner recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina per sa descobèrta.