Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Nòva Guinèa

Situacion
Serra Owen Stanley
**Nòva Guinèa** es la segonda illa mai granda del mond, après Groenlàndia, e la pus nauta, que sa cima, Puncak Jaya, s'enauça a 4.884 m subre lo nivèl de la mar. Situada al nòrd d'Austràlia, que n'es desseparada per l'estrech de Torres, confronta al nòrd l'ocean Pacific, a l'oèst la mar de Banda, al sud-oèst la mar d'Arafura e al sud-èst e a l'èst amb la mar del Coralh. A l'oèst i a las illas de Halmahera e Seram, e a l'èst la Nòva Bretanya. Ten una superfícia de 790.000 km² e una populacion relativament escassa en comparason amb son extension, ja que arriba pas als set milions d'abitants. Los abitants autòctons la dison pel nom de *Papoa*.

Originàriament aviá format part del continent australian, del qual se desseparèt quora s'aiguèt l'airal que ara ocupa l'estrech de Torres, cap al cinquen milenni aC.

L'illa se devesís entre dos païses: Papoa Occidentala, ocupada per Indonesia (a l'oèst) e Papoa-Nòva Guinèa, a l'èst.
# Erethizontidae

Erethizontidae

Pòrc espin d'America (*Erethizon dorsatum*)

Classificacion| Règne | Animalia |
| Embrancament | Chordata |
| Classa | Mammalia |
| Òrdre | Rodentia |
| Sosòrdre | Hystricomorpha |
| Infraòrdre | Hystricognathi |

Familha

**ErethizontidaeBonaparte, 1845**

Los **Erethizontidae** fòrman una familha de rosegaires americans comparables al pòrc-espin d'Euròpa. Son bruns e coneguts per lor pelatge de pels e de picants que los protegís dels predators. Se tenon coma un ors, la planta del pè pausada fermament sul sòl. La coa, musclada e corta, s'arredondís a son extremitat. De caractèr solitari, miòp, limita sa vida sociala a las necessitats de la reproduccion e, de còps, al partiment de la vegetacion, sa noiridura. Es lo tresen rosegaire per òrdre de grossor aprèp lo capybara (tanben apelat *cabiai*) e lo mara (o lèbre de Patagonia).

Se se sentís en dangièr, lo pòrc espin temptarà d'en primièr de ganhar l'abric pus pròche, anant per l'ocasion fins a galaupar sens gràcia. Mas se la retirada es impossibla, cargarà en reculant, e menaçarà l'intrús en foetant l'aire de sa coa. La velocitat aquesa per aquesta destacarà alara demest los 30 000 picants mai fragils, que fendràn l'aire coma s'èran estats projectats. (de verificar, "Contràriament a çò que d'unes pensan, los picants se lançan pas, los cal tocar per que se destaquen de l'animal.") En un sol combat, l'animal atal pòt pèrdre mantun centenat d'espinas !

Los picants son cròis e incrustats dins la pèl. Cadun d'eles es fixat a un pichon muscle que lo fa alara se quilhar, e revelar, a mens d'un centimètre de son extremitat, sa bòta secrèta : de desenats de pichons aguilhons negres que se conflaràn amb l'umiditat e penetraràn pel jòc dels muscles dins la carn — a mens d'èsser levats lèu —, çò qu'afeblirà la victima e quitament la poirà empachar de manjar.

Sos predators, en particular las martas, tuan lo pòrc espic en lo mordent al cap o en lo revirant sus l’esquina per atacar son ventre pas protegit.

Aquesta familha compren los genres seguents de pòrc espic del mond novèl :

* *Coendou* Lacépède, 1799
* *Echinoprocta* Gray, 1865
* *Erethizon* F. Cuvier, 1823
* *Sphiggurus* F. Cuvier, 1825
# Hystricognathi

## Lista des familhas

* infraòrdre *Hystricognathi* Tullberg, 1899
	+ familha *Abrocomidae* Miller e Gidley, 1918
	+ familha *Agoutidae* Gray, 1821
	+ familha *Bathyergidae* Waterhouse, 1841
	+ familha *Capromyidae* Smith, 1842
	+ familha *Caviidae* Gray, 1821
	+ familha *Chinchillidae* Bennett, 1833
	+ familha *Dinomyidae* Troschel, 1874
	+ familha *Echimyidae* Gray, 1825
	+ familha *Erethizontidae* Bonaparte, 1845
	+ familha *Heptaxodontidae* Anthony, 1917
	+ familha *Hydrochaeridae* Gray, 1825
	+ familha *Hystricidae* G. Fischer, 1817
	+ familha *Laonastidae* Jenkins, Kilpatrick, Robinson e Timmins, 2005
	+ familha *Octodontidae* Waterhouse, 1840
	+ familha *Petromuridae* Tullberg, 1899
	+ familha *Thryonomyidae* Pocock, 1922

## Ligams extèrnes

* Referéncia ITIS : *Hystricognathi* Tullberg, 1899 (fr) (+ version anglesa (en))
* Referéncia Animal Diversity Web : *Hystricognathi* (en)
* Referéncia NCBI : *Hystricognathi* (en)
# Abrocomidae

La familha dels **Abrocomidae** recampa los rat-chinchilhas.

Un sol genre subsistís al jorn d'uèi :

* *Abrocoma* Waterhouse, 1837 - rat-chinchilhas

## Vejatz tanben

## Ligams extèrnes

* Referéncia ITIS : *Abrocomidae* Miller and Gidley, 1918 (fr) (+ version anglesa (en))
* Referéncia Animal Diversity Web : *Abrocomidae* (en)
* Referéncia NCBI : *Abrocomidae* (en)
# Bathyergidae

Aquesta familha de rosegaires apelats **rats-talpas** compren los genres seguents :

* *Bathyergus* Illiger, 1811
* *Cryptomys* Gray, 1864
* *Georychus* Illiger, 1811
* *Heliophobius* Peters, 1846
* *Heterocephalus* Rüppell, 1842
# Caviidae

La lèbre de la Patagònia *Dolichotis patagonum*.
Aquesta familha de rosegaires, sosòrdre dels Hystricognatha, es devesida en doas sosfamilhas :

* Caviinae Gray, 1821
* Dolichotinae Pocock, 1922
# Agouti (genre)

La familha dels Agoutidae, compren pas qu'un sol genre de rosegaires, lo genre Agouti.

Aquesta genre *Agouti* compòrta pas que doas espècias :

* *Agouti paca* (Linnaeus, 1766) — paca
* *Agouti taczanowskii* (Stolzmann, 1865)

N.B. Las classificacions recentas considèran los Dasyproctinae coma una sosfamilha dels **Agoutidae**

## Ligams extèrnes

Familha :

* Referéncia ITIS : familha *Agoutidae* Gray, 1821  [archive] (fr) (+ version anglesa [archive] (en))

Genre :

* *Agouti*  [archive] dins Mammal Species of the World (MSW) [archive] (en)
* Referéncia ITIS : *Agouti* Lacépède, 1799  [archive] (fr) (+ version anglesa [archive] (en))
* Referéncia Animal Diversity Web : *Agouti* [archive] (en)
* Referéncia NCBI : *Agouti* [archive] (en)
* Referéncia CITES :  [archive]Modèl:CITES aisinas règne&Genus=114 genre *Agouti*  (sul site de l’UNEP-WCMC) (mescla francés e anglés)
* Referéncia CITES : familha *Agouti*  [archive] (mescla francés e anglés) (sul sit de l’UNEP-WCMC)
# Dinomyidae

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  | *Aqueste article es un esbòs de completar pertocant los mamifèrs; podètz partejar vòstras coneissenças en lo modificant*. |

Aquesta familha de rosegaires compren un sol genre :

* *Dinomys* Peters, 1873 — pacarana

e un genre atudat :

* *Phoberomys*†
# Thryonomyidae

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  | *Aqueste article es un esbòs de completar pertocant los mamifèrs; podètz partejar vòstras coneissenças en lo modificant*. |

**Thryonomyidae** es una familha que compren un sol genre e doas espècias apeladas aulacòdes :

* *Thryonomys*
# Glires

Un **glir** es un mamifèr placentari qu'aparten al grop dels anagalids dins la classificacion filogenetica. Los glirs recampan los lagomòrfs e los rosegaires. Lor caractèr visible de l'exterior mai remarcable es lo fòrt desvolopament de lors incisiva: pèrdon las primièras incisivas superioras e inferioras, las tresenas incisivas inferioras, las caninas e las primièras premolaras. Las segondas incisivas desapareisson tanben mas a lor plaça creisson de grandas segondas incisivas de lach de creissença continua. Lor dentura presenta doncas un grand void entre aquelas incisivas e las segondas premolaras: lo diastèma.

```
  |--o *Anagalides*
     |--o †*Anagaloidea*
     `--o *Glires*
        |--o *Rodentia*
        `--o *Lagomorpha*
```

## Vejatz tanben

### Articles connèxes

* Glirologia

### Ligams extèrnes

* (en) O.Madsen et al. *Parallel adaptive radiations in two major clades of placental mammals*. Revue « Nature », 2001. Legir lo resumit
* (en) W.Murphy et al. *Molecular phylogenetics and the origins of placental mammals*. Revue « Nature », 2001. Legir lo resumit
* (en) Ulfur Arnason et al. *Mammalian mitogenomic relationships and the root of the eutherian tree*. National Academy of Science. Legir lo document

* Portal de la zoologia
# Laurasiatheria

Los Laurasiatheria fòrman un clad de mamifèrs placentaris que d'analisis filogeneticas relativament recentas an fach descobrir. Es fondat a partir d'analisis ADN sus la preséncia de marcadors Retrotransposon.

## Classificacion

Segon NCBI:

* òrdre Carnivora
	+ sosòrdre Caniformia - carnivòr de forma de cans
	+ sosòrdre Feliformia - carnivòr de forma de gats
* Cetartiodactyla
	+ òrdre Cetacea - balenas
		- sosòrdre Mysticeti - balenas de fanons
		- sosòrdre Odontoceti - balenas de dents
	+ familha Hippopotamidae
	+ sosòrdre Ruminantia - romiants
	+ sosòrdre Suina
	+ sosòrdre Tylopoda - camèls
* òrdre Chiroptera - ratapenadas
	+ sosòrdre Megachiroptera
	+ sosòrdre Microchiroptera
* òrdre Insectivora - insectivòrs
* òrdre Perissodactyla
* òrdre Pholidota

L'òrdre *Insectivora* correspond per d'autres autors als òrdres *Soricomorpha*, *Erinaceomorpha* e *Afrosoricida*.

Segon d'autras fonts

* Erinaceomorpha
* Soricomorpha
* Chiroptera
* Cetartiodactyla
	+ Cetacea
	+ Artiodactyla
* Perissodactyla
* Ferae:
	+ Pholidota
	+ Carnivora
	+ Creodonta (atudat)
	+ Cimolesta (atudat)

## Vejatz tanben

### Ligams extèrnes

* Referéncia Fossilworks Paleobiology Database : *Laurasiatheria* Waddell et al. 1999 (en)
* Referéncia NCBI : *Laurasiatheria* (en)

* Portal de la zoologia
# Atherurus

Aqueste genre de pòrc-espins, nomenat « brush-tailed porcupines » (pòrc espins de coa en bròsse) pels anglofòns.

## Lista de las espècias

Aqueste genre compren las espècias de rosegaires seguentas :

* *Atherurus africanus* Gray, 1842 — aterur african
* *Atherurus macrourus* (Linnaeus, 1758) — aterur malai

## Ligams extèrnes

* *Atherurus*  dins Mammal Species of the World (MSW) (en)
* Referéncia ITIS : *Atherurus* F. Cuvier, 1829 (fr) (+ version anglesa (en))
* Referéncia Animal Diversity Web : *Atherurus* (en)
* Referéncia NCBI : *Atherurus* (en)
# Erethizon dorsatum

*Erethizon dorsatum*

Pòrc-espin d'America

Classificacion| Règne | Animalia |
| Embrancament | Chordata |
| Classa | Mammalia |
| Òrdre | Rodentia |
| Sosòrdre | Hystricomorpha |
| Infraòrdre | Hystricognathi |
| Familha | Erethizontidae |
| Sosfamilha | Erethizontinae |

Genre

ErethizonF. Cuvier, 1823**

Nom binominal

Erethizon dorsata(Linnaeus, 1758)**

Sinonims

* *Erethizon dorsata*
* *Erethizon dorsatus*

Estatut de conservacion UICN

 **LC**  : **Preocupacion menoraErethizon dorsatum es una espècia de pòrc-espin de la familha dels Eretizontids tanben apelada **pòrc espin d'America**.

Abita tota l'America del Nòrd : essencialament dins de bòsques, mas tanben dins los desèrts e la tondra.

Passa fòrça temps dins los arbres, son sens de l'equilibri e sas àrpias longas ne fan un escalabraire excellent. Possedís 30 000 picants que se plantan dins la pèl d'un adversari; mas lo pòrc espic d'America preferís evitar l'afrontament en clacant de las dents e en emetent una odor acra eissida d'una glanda soscaudala. Dormís dins un arbre cròi o una cavitat rocosa. La noiridura consistís en ruscas de conifèrs, aguilhas de pins, fuèlhas, granas e frucha.

Un sol pichon ven al mond aprèp sèt meses de gestacion; sos picants son corts e mòls. La longevitat pòt aténher 18 ans.

### Ligams extèrnes

* Lo pòrc espin, Fauna e flòra del país (fr)
# Mus (genre)

Mus es un genre de rosegaires, apelats mirga, de la sosfamilha dels Murins.

## Lista de las espècias

Aqueste genre compren las espècias seguentas :

* *Mus baoulei* (Vermeiren and Verheyen, 1980)
* *Mus booduga* (Gray, 1837)
* *Mus bufo* (Thomas, 1906)
* *Mus callewaerti* (Thomas, 1925)
* *Mus caroli Bonhote*, 1902
* *Mus cervicolor* Hodgson, 1845
* *Mus cookii* Ryley, 1914
* *Mus crociduroides* (Robinson and Kloss, 1916) - Mirga de Sumatra
* *Mus cypriacus* (Cucchi, Orth, Auffray, Renaud, Fabre, Catalan, Hadjisterkotis, Bonhomme, Vigne, 2006) - la mirga de Chipre
* *Mus famulus* Bonhote, 1898
* *Mus fernandoni* (Phillips, 1932)
* *Mus fragilicauda* (Auffray, Orth, Catalan, Gonzale, Desmarais, Bonhomme, 2003)- la mirga de coa fragila
* *Mus goundae* Petter and Genest, 1970
* *Mus haussa* (Thomas and Hinton, 1920)
* *Mus indutus* (Thomas, 1910)
* *Mus kasaicus*  (Cabrera, 1924)
* *Mus macedonicus* Petrov and Ruzic, 1983
* *Mus mahomet* Rhoads, 1896
* *Mus mattheyi* Petter, 1969
* *Mus mayori* (Thomas, 1915)
* *Mus minutoides* Smith, 1834 - Mirga nana d'Africa
* *Mus musculoides* Temminck, 1853
* *Mus musculus* Linnaeus, 1758 , Mirga comuna o Mirga domestica
* *Mus neavei* (Thomas, 1910)
* *Mus orangiae* (Roberts, 1926)
* *Mus oubanguii* Petter and Genest, 1970
* *Mus pahari* Thomas, 1916
* *Mus phillipsi* Wroughton, 1912
* *Mus platythrix* Bennett, 1832
* *Mus saxicola* Elliot, 1839
* *Mus setulosus* Peters, 1876
* *Mus setzeri* Petter, 1978
* *Mus shortridgei* (Thomas, 1914)
* *Mus sorella* (Thomas, 1909)
* *Mus spicilegus* Petenyi, 1882 - mirga espigaire
* *Mus spretus* Lataste, 1883 - mirga de coa corta
* *Mus tenellus* (Thomas, 1903)
* *Mus terricolor* Blyth, 1851
* *Mus triton* (Thomas, 1909)
* *Mus vulcani* (Robinson and Kloss, 1919)

## Ligams extèrnes

* Referéncia Tree of Life Web Project : *Mus*  (en)
* Referéncia Fauna Europaea : *Mus* (en)
* Referéncia ITIS : *Mus* Linnaeus, 1758 (fr) (+ version anglesa (en))
* Referéncia Animal Diversity Web : *Mus* (en)
* Referéncia NCBI : *Mus* (en)
# Cardiocranius

Lo genre Cardiocranius compren pas qu'una sola espècia de pichon rosegaire :

* *Cardiocranius paradoxus*, una espècia menaçada de gerbesa terrèstra nana de cinc dets que se rencontra en China, en Cazacstan e en Mongolia.

## Nòtas e referéncias

## Ligams extèrnes

Genre :

* *Cardiocranius*  [archive] dins Mammal Species of the World (MSW) [archive] (en)
* Referéncia ITIS : *Cardiocranius* Satunin, 1903  [archive] (fr) (+ version anglesa [archive] (en))
* Referéncia Animal Diversity Web : *Cardiocranius* [archive] (en)

Espècia :

* *Cardiocranius paradoxus*  [archive] dins Mammal Species of the World (MSW) [archive] (en)
* Referéncia ITIS : *Cardiocranius paradoxus* Satunin, 1903  [archive] (fr) (+ version anglesa [archive] (en))
* Referéncia Animal Diversity Web : *Cardiocranius paradoxus* [archive] (en)
* Modèl:IUCN

Fòtos :

* Especimèn naturalizat [archive]
* *Cardiocranius paradoxus* [archive]
# Hystricognatha

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  | *Aqueste article es un esbòs de completar pertocant los mamifèrs; podètz partejar vòstras coneissenças en lo modificant*. |

* sosòrdre Hystricognatha Woods, 1976
	+ infraòrdre *Hystricognathi* Tullberg, 1899
		- familha *Abrocomidae* Miller e Gidley, 1918
		- familha *Agoutidae* Gray, 1821
		- familha *Bathyergidae* Waterhouse, 1841
		- familha *Capromyidae* Smith, 1842
		- familha *Caviidae* Gray, 1821
		- familha *Chinchillidae* Bennett, 1833
		- familha *Dinomyidae* Troschel, 1874
		- familha *Echimyidae* Gray, 1825
		- familha *Erethizontidae* Bonaparte, 1845
		- familha *Heptaxodontidae* Anthony, 1917
		- familha *Hydrochaeridae* Gray, 1825
		- familha *Hystricidae* G. Fischer, 1817
		- familha *Laonastidae* Jenkins, Kilpatrick, Robinson e Timmins, 2005
		- familha *Octodontidae* Waterhouse, 1840
		- familha *Petromuridae* Tullberg, 1899
		- familha *Thryonomyidae* Pocock, 1922

## Ligams extèrnes

* Referéncia ITIS : *Hystricognatha* Woods, 1976 (fr) (+ version anglesa (en))
# Infraòrdre (biologia)

|
 Infraòrdre (biologia)

 |
| --- |
| Descobridor o inventaire |  |
| Data de descobèrta |  |
| Contrari |  |
| Color |  |
| Simbòl de quantitat |  |
| Simbòl d'unitat |  |
| Proprietat de |  |
| Fondador |  |
| Compren |  |
| Data de debuta |  |
| Data de fin |  |
| Precedit per |  |
| Seguit per |  |
| Coordenadas |

| Domeni |
| --- |
| ↓ |
| Règne |
| ↓ |
| Embrancament |
| ↓ |
| Classa |
| ↓ |
| Òrdre |
| ↓ |
| Familha |
| ↓ |
| Genre |
| ↓ |
| Espècia |

 |

En biologia, un **infraòrdre** es un nivèl intermediari, immediatament inferior a la soscategoria **sosòrdre** de la classificacion classica dels èssers vivents (veire sistematica).
# Superfamilha (biologia)

|
 Superfamilha (biologia)

 |
| --- |
| Descobridor o inventaire |  |
| Data de descobèrta |  |
| Contrari |  |
| Color |  |
| Simbòl de quantitat |  |
| Simbòl d'unitat |  |
| Proprietat de |  |
| Fondador |  |
| Compren |  |
| Data de debuta |  |
| Data de fin |  |
| Precedit per |  |
| Seguit per |  |
| Coordenadas |

| Domeni |
| --- |
| ↓ |
| Règne |
| ↓ |
| Embrancament |
| ↓ |
| Classa |
| ↓ |
| Òrdre |
| ↓ |
| Familha |
| ↓ |
| Genre |
| ↓ |
| Espècia |

 |

En biologia, una **superfamilha** es un nivèl intermediari, immediatament superior a la categoria **familha** de la classificacion classica dels èssers vivents (veire sistematica).

## Veire tanben

Taxonomia, Sistematica, classificacion scientifica, classificacion classica, règne vegetal
# Fratercula arctica

*Fratercula arctic*

? (*Fratercula arctica*)

Classificacion| Règne | Animalia |
| Embrancament | Chordata |
| Classa | Aves |
| Òrdre | Charadriiformes |
| Sosòrdre | Caniformia |
| Familha | Alcidae |
| Genre |
Fratercula |

Reparticion geografica

Nom binominal

Fratercula arcticaLinnaeus, 1758**

Estatut de conservacion UICN

 **VU** A4abcde : **VulnerableFratercula arctica naumanni*
Lo **martinòt**, la **picòra** o benlèu lo **frairet atlantic** (Fratercula arctica) es una espècia d'aucèl marin de l'Atlantic Nòrd.

## Nòtas e referéncias
# Navahos

Un òme navaho.
Los **navahos** o **navajos** son un pòble amerindian d'America del Nòrd de la familha lingüistica atabascana e de la zòna culturala del sud-oèst. Los navahos vivon als Estats Units, dins de resèrvas del nòrd-èst d'Arizòna e de las regions contigüas del Nòu Mexic e d'Utah. Eles se nomenan *Diné*, 'los òmes', e la siá lenga, *diné bizaad*. Se dividisson en 60 clans amb una populacion totala de 400 000.

## Ligams extèrnes

* (en) Site oficial del govèrnament del Nacion Navaho
# Cusco

|
 Cusco

 |
| --- |
| Descobridor o inventaire |  |
| Data de descobèrta |  |
| Contrari |  |
| Color |  |
| Simbòl de quantitat |  |
| Simbòl d'unitat |  |
| Proprietat de |  |
| Fondador |  |
| Compren |  |
| Data de debuta |  |
| Data de fin |  |
| Precedit per |  |
| Seguit per |  |
| Coordenadas |  |
|  |
| Fotografias de plusors monuments de la vila.. |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
|

|  |
| --- |
| Bandièra |

 |
| Geografia fisica |
| Coordenadas | 13° 31′ 30″ S, 71° 58′ 20″ O |
| Geografia politica |
|  |
| País | Peró  |
| Region | Departament de Cusco  |
| Província | Província de Cusco |
| Geografia umana |
| Populacion (2013) | 435,114 ab. |
| Autras informacions |
| http: |

**Cusco** (en castelhan de Peró), **Cuzco** (en castelhan general) ò **Qusqu** (en quíchoa) es una vila dau sud-èst de Peró pròche de la vau d'Urubamba de la Cordilhèra deis Andes. En 2007, aviá una populacion d'aperaquí 350 000 e èra un centre culturau e toristic major dau país.

Segon la legenda, foguèt fondada au sègle XI ò au sègle XII per lei sobeirans Manco Capac e Mama Ocllo après sa naissença dins lo lac Titicaca. Venguèt la capitala de l'Empèri Inca e la principala vila d'America dau Sud gràcias a l'expansion inca. Avans l'arribada deis Espanhòus, èra devesida entre quatre quartiers ocupats per leis Incas e lei diferentei tribús de l'Empèri.

Foguèt conquistada per lei *conquistadors* a la fin de 1533 après la batalha de Cajamarca. Leis Espanhòus e seis aliats indigèns i pilhèron lei temples e lei palais. En 1536, lo cap de la resisténcia inca, Manco Inca II, assaièt de liberar la vila mai la garnison capitèt de resistir dètz mes a un sètge fòrça dur qu'entraïnèt la destruccion de la quasi totalitat de la ciutat. Pasmens, la vila foguèt tornada bastir e gardèt una importància culturala gràcias a son istòria. En revènge, perdiguèt pauc a pauc sa posicion economica au profiech de Lima e dei vilas fondadas per leis Espanhòus. En 1911, la descubèrta dei roïnas de Machu Picchu li permetèt d'assegurar sa plaça culturala e de venir un centre toristic major.

## Liames intèrnes

* Empèri Inca.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias
# Genetica

La **genetica** (del grèc *genno* γεννώ "far nàisser") es la partida de la biologia que tracha dels gens, de las leis de l'ereditat e de tot çò qu'i es ligat.

Gregòr Mendel es considerat coma lo paire de la genetica (la pus basica, nomenada genetica mendeliana)

Ara s'espandís al domeni del deschiframent del genòma uman (Projècte Genòma Uman). Podèm diferenciar divèrsas classificacions de la genetica en foncion de l'espècia estudiada o del tipe d'estudi: genetica umana, genetica microbiana, genetica moleculara,...

## Istòria

L'estudi de la transmission deus caractèrs deus genitors aus lors descendents que ho desvolopat per l'òme au medish temps que l'eslhevatge e l'agricultura entà melhorar l'adaptacion de las bèstias e de las plantas entaus lors besonhs.

D'un ponch de vista scientific totun, l'idea que los caractèrs deus èstes vius e hossen conservats, carrejats e transmes dab un supòrt materiau be vadèr pas evidenta abans lo sègle XIX.

En purmèr que caló trencar dens la peleja enter lamarkisme e darwinisme per'mor la purmèra teoria que perpausava la transmission possibla de caractèrs aquesits (dits d'un aute biais, que los eveniment viscuts per un èste vius e podevan marcat la qualitat deus caractèts genetics transmés). Per Darwin totun los èstes vius e transmeten sonque los lors caractèrs genetics dab totun lo pes de la seleccion naturala qui au nivèu d'ua populacion a favoriza tau o tau caractèr genetic transmissible). Fin finala la teoria darwiniana que l'emportè sus las teorias de Lamarck aubrint atau lo camin entà l'estudi de la transmission deus caractèrs genetics transmés peu genitor a lor descendent au mejan d'un supòrt materiau alavetz desconegut.

Lo hrair Gregor Mendel qu'avó l'idèa d'estiar suu pes e dab un protocòl estatistic aquesta transmission demonstrant definitivament qu'èra devuda a un supòrt e que los caractèrs transmés que's podevan mesclar en bèth seguir règlas conegudas coma las leis de Mendel.

## Ligams extèrnes

* (ca) Departament de Genètica de l'Universitat de Barcelona
* (ca) Departament de Genètica i de Microbiologia de l'Universitat Autonòma de Barcelona
* (ca) La genètica a l'abast de tothom
* (en) Basa de donadas liura sus la genetica umana (en anglés)
# Biologia cellulara

Components moleculars d'una cellula.
La **biologia cellulara**, tanben coneguda coma **citologia**, es una disciplina de la biologia qu'estúdia las cellulas e lors organitas, los procediments vitals que s'i debanan e mai los mecanismes permetent lor subrevida (reproduccion, metabolisme, omeostasia, neguentropia, comunicacion) sens doblidar la caracteristica principala de la cellula viventa, de saber, la mòrt, que benlèu es programada geneticament (apoptòsi) o pòt èsser lo resultat d'una agression (necròsi).

Quant a l'istologia, es l'estudi de las cellulas a un nivèl superior, es a dire de lors agençaments en teissuts e de lors interaccions (joncions cellularas simplas, etc.).

* Portal de la biologia
# Immunologia

L'immunologia es la sciéncia qu'estudia l'estructura e lo foncionament dau sistèma immunitari. Apareguèt tre l'Antiquitat dins lo corrent dei premiereis estudis sus lo tractament dei malautiás. La referéncia pus vièlha coneguda regardant lo subjècte aguèt luòc pendent l'episòdi de pèsta atenenca de 430-425 avC quand Tucidides (vèrs 460 - 400 avC) i observèt la resisténcia dei subrevivents de l'epidemia que podián s'ocupar dei victimas sensa contractar la malautiá un segond còp. Dempuei lo sègle XIX e lo melhorament dei tecnicas d'observacion, aquela sciéncia a conegut de progrès fòrça importants.

## Liames intèrnes

* Sistèma immunitari.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias