Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tetrapoda

Tetrapoda

Tetrapòdes de las quatre classas actualas: una Granhòta verda, un Oazin tufat, una Mirga grisa e un Plestiodonte de cap larg

Classificacion segon ITIS| Règne | Animalia |
| Sosrègne | Bilateria |
| Infrarègne | Deuterostomia |
| Embrancament | Chordata |
| Sosembr. | Vertebrata |
| Infraembr. | Gnathostomata |

Superclassa

**TetrapodaGoodrich, 1930**

Classas de reng inferior

* Amphibia (anfibians)
* clad Amniota:
	+ Sauropsida (amb los reptils e los ausèls)
	+ Synapsida (amb los mamifèrs)

Un **tetrapòde** es un vertebrat terrèstre o marin que son esqueleta compòrta dos parelhs de membres provesits de dets, aparents o atrofiats, que pòrtan testimòni dins l'evolucion d'una adaptacion primitiva a la marcha, coma los anfibis, los reptils (dont las sèrps), los mamifèrs e los ausèls.

## Caracteristicas

Los Tetrapòdes constituisson un fil al sen dels Sarcopterigians. Son los Anfibis e los Amniòtas (Reptils, Ausèls, Mamifèrs). Se caracterizan per la preséncia de dos parelhs de membres quiridians (dos membres anteriors o pectorals e dos membres posteriors o pelvians) que son omològs de las nadarèlas paras dels peisses. Los membres quiridians son devesits en tres partidas: estilopòde (umèrus sul membre anterior/femur sul membre posterior), zeugopòde (ràdius-cubitus/tíbia-peronè), autopòde (carps-metacarps-falanjas/tarses-metatarses-falanjas). Aqueste esquèma de basa a subit de variacions fòrça nombrosas en relacion amb l'adaptacion a divèrses mòdes de locomocion dels Tetrapòdes (vòl, nada, salt, corsa, escavairament...).

Los primièrs Tetrapòdes apareguèron al Devonian Superior (fa 365 milions d'annadas). Contràriament a çò que se pensa sovent, los membres quiridians apareguèron en primièr pels organismes entièrament aqüatics e foguèron cooptats pus tard per permetre lo desplaçament en defòra de l'aiga, coma o mòstra l'estudi de las doas espècias de tetrapòdes fossils « Acanthostega » e « Ichthyostega ».

**Autres caractèrs derivats pròpris** :

* conduch lacrimal entre uèlh e sac nasal,
* lo cap es separat de la rèsta del còs per un còl,
* l'òs iomandibular de la maissa passa dins los òsses de l'audicion,
* la primièra vertèbra cervicala deven l'atlàs.
# Superòrdre (biologia)

|
 Superòrdre (biologia)

 |
| --- |
| Descobridor o inventaire |  |
| Data de descobèrta |  |
| Contrari |  |
| Color |  |
| Simbòl de quantitat |  |
| Simbòl d'unitat |  |
| Proprietat de |  |
| Fondador |  |
| Compren |  |
| Data de debuta |  |
| Data de fin |  |
| Precedit per |  |
| Seguit per |  |
| Coordenadas |

| Domeni |
| --- |
| ↓ |
| Règne |
| ↓ |
| Embrancament |
| ↓ |
| Classa |
| ↓ |
| Òrdre |
| ↓ |
| Familha |
| ↓ |
| Genre |
| ↓ |
| Espècia |

 |

En biologia, un **superòrdre** es un nivèl intermediari, immediatament superior a la categoria **òrdre** de la classificacion classica dels èssers vivents (vejatz sistematica).
# Lagomorpha

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Aqueste article es un esbòs de completar a prepaus de la fauna. Podètz partejar vòstras coneissenças en lo modificant*. |

Los **lagomòrfs** (Lagomorpha) compausan un òrdre de mamifèrs comportant doas familhas :

* los leporids (lèbres, conilhs)
* e los ocotonids (picàs).

Aquestes animals foguèron classats longtemps dins l'òrdre dels rosegaires. Se ne destrian principalament per lor dentura. Aicesta se caracteriza per la preséncia de dos parelhs d'incisivas a la maissa superiora (una, mai pichona, situada darrièr l'autra e amagada per ela) que son, coma las de la mandibula, entièrament recobèrtas d'esmalt.

Los lagomòrfs son d'animals que lor talha pòt variar de 12 a 25 cm de longor. Son recobèrts d'una forradura densa amb de borra espessa e que sa color pòt variar segon las sasons. Lor morre, dotat de vibrissas nombrosas, compòrta çaquelà una zòna de pèl nuda (rhinarium). Aquesta zòna s'estend de las narras fins al pòt superior, qu'es fendut en son mièg.

Los lagomòrfs presentan una adaptacion particulara a la digestion de la cellulòsa. Lor intestin a un gròs cæcum de foncion fermentària ont de bactèris atacan la cellulòsa en produsent d'acides grasses volatils que servisson de nutriments. De mai, a certans moments, los lagomòrfs evacuan d'aqueste cæcum de fensas mòlas e esfericas que tornan engolir. Aquesta matèria rica en vitaminas e en proteïnas bacterianas es redigerida. Es la *cæcotrofia*, una adaptacion que lor permet, coma la ruminacion pels romiaires, de tirar partit de la cellulòsa e d'aumentar lor racion de proteïnas mentre qu'an un regim vegetarian estricte.
# Chiroptera

Quiroptèrs, Ratapenadas

Chiroptera

Diferentas espècias de ratapenadas.

Classificacion| Règne | Animalia |
| Embrancament | Chordata |
| Sosembr. | Vertebrata |
| Superclassa | Tetrapoda |
| Classa | Mammalia |
| Infraclassa | Placentalia |
| Superòrdre | Laurasiatheria |

Òrdre

**ChiropteraBlumenbach, 1779**

L'òrdre dels **quiroptèrs** (Chiroptera) es un òrdre de mamifèrs volants, comunament apelats **ratapenadas** ( var. **ratapenaaratapinhata**; **ratacauva**, **soritz-cauva**, **tinhahús**; **relhacauda**; **pissarata**, **pissaròta**). L'òrdre dels quiroptèrs es lo segond dels mamifèrs en nombre d'espècias (prèp de 950), es davançat per l'òrdre dels rosegaires. Çaquelà, sembla qu'aqueste òrdre siá lo primièr en nombre d'individús (dos tèrces dels mamifèrs vivents son de ratapenadas).

La caracteristica mai remarcabla de las ratapenadas es que sas patas de davant son desvolopadas coma d'alas, çò que fa qu'es lo solet mamifèr del mond capable de volar d'un biais natural; d'autres mamifèrs, coma los esquiròls volants e qualques marsupials pòdon planar sus de distàncias limitadas mas son pas capables d'un vòl vertadièr sostengut. Lo nom de *Chiroptera* se pòt traduire a partir dels mots grècs per "man ala", coma l'estructura de l'ala dobèrta es plan semblanta a la d'una man umana dubèrta, amb una membrana (patagium) entre los dets que s'espandís tanben entre la man e lo còs.

S'estima qu'existisson aperaquí 1100 espècias de ratapenadas dins lo mond, çò que representa gaireben 20% de totas las espècias de mamifèrs. Environ 70% de las ratapenadas son d'insectivòrs. Del demai, la màger part se noirisson de frucha e de sos sucs; tres espècias se noirisson de sang e qualques autras caçan de vertebrats. Aquestas darrièras ratapenadas incluson las Phyllostomidaes d'America Centrala e d'America del Sud, e las ratapenadas pescairas (Noctilionidae) que se noirisson de peis. Almens doas espècias conegudas de ratapenadas se noirisson d'autras ratapenadas: la ratapenada espectrala o *American False Vampire bat* e la macroderma gigas d'Austràlia. Malgrat lo clima freg, existisson sièis espècias de ratapenadas en Alaska.

Qualques espècias pus pichonas de ratapenadas son d'importantas pollinizairas de cèrtas flors tropicalas. D'efièch, divèrsas plantas tropicalas se trapan ara totalament dependentas d'elas, pas solament per la pollinizacion, mas per l'espandiment de sas granas après aver manjat sos fruches. Aqueste ròtle explica las preocupacions per l'environament quand una ratapenada es introduita dins un contèxt novèl. Tenerife nos porgís un exemple recent amb l'introduccion de la Rosseta egipciana.

## Classificacion e evolucion

*Corynorhinus townsendii*
*Acerodon jubatus*
# Pòrc-espin

Pòrc-espin african.
**Pòrc-espin** es lo nom vernacular que designa d'unes rosegaires que se despartisson en doas familhas : los istricids, es a dire los pòrcs-espins del Mond Vièlh e los eretizontids, es a dire los del novèl Mond. Longtemps amassats dins un sol grop, las doas familhas son uèi separadas : en mai d'una ròba plena d'espinas e de sas costumas nocturnas partejadas, nombrosas e prigondas diferéncias los separan d'un grop a l'autre.

Lo nom dels pòrcs-espins ven de las espinas caracteristicas que los cobrisson la pel. Malgrat lo nom, los pòrcs-espins tenon pas cap parentat dirècte amb los pòrcs autentics, qu'apertenon al grop dels artiodactils. Se devon pas confondre tanpauc amb los erices, que e mai que sián tanben cobèrts d'espinas, apertenon a l'òrdre dels eulipotifles.
# Cavia

*Cavia porcellus*

Cochon d'Inde (spécimen de forme standard de profil).

Classificacion| Règne | Animalia |
| Embrancament | Chordata |
| Classa | Mammalia |
| Òrdre | Rodentia |
| Sosòrdre | Hystricomorpha |
| Infraòrdre | Hystricognathi |
| Familha | Caviidae |
| Sosfamilha | Caviinae |
| Genre |
Cavia |

Nom binominal

Cavia porcellus(Linnaeus, 1758)**

Estatut de conservacion UICN

 **LC**  : **Preocupacion menora**

Lo genre Cavia compren 5 espècias de pòrcs d'Índia. Son de rosegaires qu'apartenon a la familha caviidae, sosfamilha dels Caviinae. Lo mai familièr es lo *Cavia porcellus*, o cobai comun anomenat tanben *pòrc d'Índia*, *Pòrc marin* ò *Lapin de Barbariá*.
Aqueste genre dels **cobais** compren las espècias seguentas :

* *Cavia aperea* Erxleben, 1777
* *Cavia fulgida* Wagler, 1831
* *Cavia magna* Ximinez, 1980
* *Cavia porcellus* Linnaeus, 1758. Cobai comun o Pòrc d'Índia domestic
* *Cavia tschudii* Fitzinger, 1857

A la diferéncia de fòrça rosegaires coma las mirga, los rats o los esquiròls, los pòrcs d'Índia son pas gaire esportius perque, dins la natura, los cobais vivon dins de planas erbosas e ocupan una nicha ecologica semblabla a la de la vaca. Se desplaçan ensemble en pichons gropes (tropèls) e manjan d'èrba o de plantas quinas que sián que tròban per azard. An tendéncia a èsser puslèu actius dins la natura pendent l'alba e lo crepuscul, a las oras ont es pus dificil d'èsser reperat pels predators. Se son espaventats, pòdon córrer fòrt rapidament ! Los animals domestics an desvolopat un ritme diferent, e an de periòdes d'activitat mai longs seguits de periòdes de sòmi corts. L'activitat es aleatòriament repartida dins la jornada.

## Referéncias

* *Cavia*  dins Mammal Species of the World (MSW) (en)
* Referéncia Fossilworks Paleobiology Database : *Cavia* Pallas 1766 (en)
* Referéncia ITIS : *Cavia* Pallas, 1766 (fr) (+ version anglesa (en))
* Referéncia Animal Diversity Web : *Cavia* (en)
* Referéncia NCBI : *Cavia* (en)
* Referéncia UICN : taxon *Cavia*  (en)

* Portal de la zoologia