Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Capibara

Lo **capibara** es lo màger dels rosegaires. Pòt mesurar 1 m de long e 50 cm de nautor e que son pes pòt aténher 65 kg. Los capibaras son d'animals fòrça socials. Son coneguts coma qualques-uns dels animals mai amicals de la planeta
# Mus musculus

*Mus musculus*

Mirga grisa

Classificacion| Règne | Animalia |
| Embrancament | Chordata |
| Sosembr. | Vertebrata |
| Classa | Mammalia |
| Òrdre | Rodentia |
| Sosòrdre | Myomorpha |
| Familha | Muridae |
| Sosfamilha | Murinae |
| Genre |
Mus |
| Sosgenre |
Mus (Mus) |

Nom binominal

Mus musculusLinnaeus, 1758**

Sinonims

* *Mus abbotti* Waterhouse, 1837
* *Mus domesticus* Rutty, 1772

 *Mus musculus* - Musèu\_d'Istòria\_Naturala\_de\_Tolosa
La **mirga** o **murga** (var. **murja**) o la **rata**, **rateta**, **ratinhòla**, **ratuga** o la **fura**, **fureta** o encara la **soritz**
es un mamifèr qu'aperten a una de las nombrosas espècias de rosegaires menuts. L'espècia mai coneguda es la mirga d'ostal comuna (*Mus musculus*). Se pòt trapar dins gaireben totes los païses. Servís sovent de subjècte d'experiéncia (mirga de laboratòri) en biologia. De còps que i a es tanben presenta coma animal de companhiá.

A mai se pòdon aténher l'edat de dos ans en laboratòri, la durada mejana de vida de las mirgas dins la natura es aperaquí de 3 meses, per encausa dels predadors que la caçan. Pasmens, gràcias a sa fantastica adaptabilitat a gaireben totas las environas, e a son abilitat a conviure amb los umans, se considèra que la mirga es la segonda espècia de mamifèr mai capitaira uèi sus Tèrra, aprèp lo rat.

Las mirgas pòdon èsser d'animals nocius del punt de vista uman, car son atacaires e destructors de las culturas agricòlas mas subretot pòdon portar e propagar divèrsas malautiás.
# Paleocèn

Lo **Paleocèn** es lo periòde geologic immediatament posterior a l'escantiment massís de la fin del Cretacèu, sonat limit KT, que marca la desaparicion dels dinosaures (l'Extincion del Cretacèu-Terciari). La desaparicion dels dinosaures daissèt voides la majoritat dels ròdes ecologics dins lo mond entièr, e lo nom de "Paleocèn" ven del grèc παλαιός (*palaios*), que significa "vièlh", e καινός (*kainos*), "nòu" en fasent referéncia a la fauna qu'apareguèt a aquesta epòca, abans de que los modèrns òrdres dels mamifères sorgiguèsson a l'Eocèn.
# Eocèn

L'**Eocèn** es una epòca geologica de la Tèrra, la segonda del periòde Paleogèn en l'Èra cenozoïca. Compren lo temps entre la fin del Paleocèn (fa 55,8 ± 0,2 milions d'ans) e lo començament de l'Oligocèn (fa 33,9 ± 0,1 milions d'ans). Lo nom d'Eocèn, definit pel britanic Charles Lyell, proven dels mots grècs *eos* (ἠώς, 'alba') e *kainos* (καινός, 'nòu'), en fasent referéncia a l'aparicion dels òrdres modèrns de mamifèrs pendent aquesta epòca.
Coma per fòrça autres periòdes geologics, los estrats que delimitan aqueste periòde son plan identificat, e mai qu'aguèssen pas pogut èsser datats amb totala precision.

### Subdivisions

### Paleografia

Pendent aquesta epòca se formèron qualques unas de las cadenas de montanhas mai importantas del mond, coma los Alps o Imalaia

### Clima

Pendent aquesta epòca aguèron luòc de cambiaments climatics importants coma lo maximal termic del Paleocèn-Eocèn, qu'aumentèt la temperatura de la planeta e marquèt lo començament d'aquesta epòca geologica, l'eveniment Azolla, un refrescament global que provoquèt las primièras glaciacions,
L'Antartida comencèt lo periòde entornejat de bòsques tropicals, e o acabèt amb l'aparicion de las primièras calòtas polaras. Existisson una multitud de jaciments paleontologics en divèrses luòcs del mond que confirman aquestes faches, coma lo jaciment de Messel, en Alemanha, o la Formacion Green River, en America del Nòrd.

### Vida animala

Las ausèls predominavan sus tèrŕa e los primièrs cetacèus comencèron son desvolopament en mar. En mai, l'espècia de sèrp mai granda qu'a existit data de l'Eocèn, e se produsiguèt una granda expansion e diversificacion de las formigas.
D'eveniments d'escantiment massís coma la *Grande Coupure,* que marca la fin de l'Eocèn.
# Oligocèn

L'**Oligocèn** (del grèc oligos, 'paucs', e xainos, 'recent') es la tresena etapa del periòde Paleogèn de l'Èra Cenozoïca. Comencèt fa 33,9 ± 0,1 milions d'ans (ma) e s' acabèt fa 23,03 ma. Lo nom fa referéncia a l'escassetat d'aparicion de nòus mamifèrs modèrns après la bufada d'evolucion de l'Eocèn.

Lo començament de l'Oligocèn es marcat per un grand eveniment d'escantiment ligat a la casuda d'un meteorit dins la Baia de Chesapeake als Estats Units, e/o una autra en Siberia, e una substitucion de la fauna d'Euròpa per aquela d'Asia, levat per las familhas endemicas de rosegaires e de marsupials, coneguda coma *Grande Coupure* de Stehlin. Lo limit Oligocèn-Miocèn es pas marcat per un eveniment tan facilament identificable, mas puslèu per de limits regionals entre l' Oligocèn tardiu pus caud e lo relativament fred Miocèn.
# Miocèn

Lo **Miocèn** es lo quatren periòde geologic de l'Èra Cenozoïca. Comencèt fa 23,03 milions d'ans e finiguèt fa 5,332 milions d'ans. En aqueste periòde contunhèt l'enauçament de montanhas coma los Pirenèus, los Alps o Imalaia. L'erosion creada per aquesta orogenèsi foguèt a l'origina de la formacion de sediments e de depauses de petròli dins de zònas qu'èran de fòssas marinas de pauca prigondor. La temperatura èra mai bassa qu'a l'ora d'ara e se formèt la calòta glaciària en Antartida.

Las plantas e los animals del Miocèn èran pro modèrns. Lo nom de Miocèn ven dels mots grècs μείων (meiōn, “mens”) e καινός (kainos, “nòu”) e significa "mens nòu" en fasent allusion al fach que l'epòca presentava 18% d'invertebrats marins de mens que lo Pliocèn. Los mamifèrs e los ausèls èran plan establits. Proliferèron las espècias de mamifèrs, entre elas lo rinocèros, lo gat, lo camèl e lo caval amb sas formas primitivas; entre aquestes son incluses los grandes monards, qu'en mai d'Africa, vivián tanben en Asia e al sud d'Euròpa. En las mars, proliferèron balenas e fòcas.
# Olocèn

|  |
| --- |
| **Edats preïstoricas** |
| **O** |   La Tène |   | Protoïstòria |
|   Hallstatt |
| **Edat del Fèrre** |
|   Bronze final |   |
|   Bronze mejan |
|   Bronze ancian |
| **Edat del Bronze** |
|     Calcolitic |   |   |
|   Neolitic | Preïstòria |
| Mesolitic / Epipal. |
| **P** |     Paleolitic superior |   |
|     Paleolitic mejan |
|     Paleolitic inferior |
|   Paleolitic |
| **Edat de la Pèira** |

L'**Olocèn** es un periòde geologic que s'estend dempuèi 10 000 ans abans lo present. Lo nom ven dels mots grècs *holos* «complèt» e *ceno* «novèl». L'Olocèn comença a la fin de la reculada dels glacièrs del Pleïstocèn. L'Olocèn es la quatrena e darrièra epòca del periòde Neogèn (segonda epòca de la subèra non oficiala Quaternari).

Los paleontològs an pas definit cap d'estadi faunal pel Pleïstocèn ni per l'Olocèn.

Lo començament de l'Olocèn es marcat pel periòde fred de Dryas recent, cap a la fin del periòde Pleïstocèn. La fin del Dryas recent es estada datada cap a 9600 aC, encara que i a pas de pròvas del Dryas recent que a l'emisferi nòrd.

## Geologia

La fin del Dryas recent provoquèt una elevacion de 35 m del nivèl de la mar al començament de l'Olocèn per causa del desglaç polar. Pendent lo Pleïstocèn fòrça airals pus enlà de 40 grases de latitud èran estats pressionats pels glacièrs del Pleïstocèn e s'èran elevats fins a 180 m. Lo recul dels glacièrs, l'elevacion del nivèl de la mar e la depression terrèstra temporala permetèron d'incursions temporalas d'animals marins dins de zonas son uèi luènh de la mar. I a de fossils marins de l'Olocèn en Vermont, Quebèc, Ontàrio o Michigan. En mai de las incursions d'animals marins dins de latituds nautas, ligadas amb la depression glaciària, los fossils de l'Olocèn se trapan principalament dins de lacs, plans inondables, caunas...

## Clima

Benlèu l'escalfament pendent l'Olocèn siá un autre periòde interglaciari que represente pas una fin permanenta de la glaciacion del Pleïstocèn. Mercé al cambiament climatic, las zonas abitablas s'espandiguèron cap al nòrd. De grandas zonas de latitud mejana coma Sahara, qu'abans èran productivas venguèron de desèrts. La vida animala e vegetala evolucionèt pas pendent l'Olocèn, mas i aguèt de cambiaments grands dins la distribucion de las plantas e dels animals. Lo mamot e lo mastodont, los tigres de dents de sabre, lo *Smilodon* e l'*Homotherium*, e los orses peressoses gigants despareguèron al començament de l'Olocèn, especialament en America del Nòrd, que los cavals e los camèls que n'èran originaris s'\*extinguigueron.

## Desvolopament uman

Lo començament de l'Olocèn correspond amb lo començament del Mesolitic dins la màger part d'Euròpa, mas per l'Orient Mejan o Anatolia, qu'i comencèt lo Neolitic, se preferís de parlar d'Epipaleolitic.
# Superclassa (biologia)

|
 Superclassa (biologia)

 |
| --- |
| Descobridor o inventaire |  |
| Data de descobèrta |  |
| Contrari |  |
| Color |  |
| Simbòl de quantitat |  |
| Simbòl d'unitat |  |
| Proprietat de |  |
| Fondador |  |
| Compren |  |
| Data de debuta |  |
| Data de fin |  |
| Precedit per |  |
| Seguit per |  |
| Coordenadas |

| Domeni |
| --- |
| ↓ |
| Règne |
| ↓ |
| Embrancament |
| ↓ |
| Classa |
| ↓ |
| Òrdre |
| ↓ |
| Familha |
| ↓ |
| Genre |
| ↓ |
| Espècia |

 |

En biologia, una **superclassa** es un nivèl intermediari, immediatament superior a la categoria **classa** de la classificacion classica dels èssers vivents (veire sistematica).