Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Règne (biologia)

Categorias taxinomicas principalas
Un **règne** es una categoria de classificacion dels organismes vius.

La classificacion en dos grops (vegetal / animal) a evoluit per arribar a la constitucion dels **cinc règnes del viu**.

D'aprèp la classificacion en 5 règnes, al cors de l'evolucion cellulara dels organismes s'es producha una copadura fondamentala que distinguís lo grop dels eucariòtas e lo dels procariòtas.

Los procariòtas son unicellulars, e lor material genetic es pas entampat dins un nuclèu. An d'enzims localizats dins la paret cellulara e se multiplican per scissiparitat. Constituisson lo primièr règne.

Totes los autres organismes son apelats *eucariòtas*. Lor material genetic es entampat dins un nuclèu ; an d'organitas cellularas, la multiplicacion cellulara a luòc per mitòsi, e presentan sovent una reproduccion de tipe sexuada.

Los eucariòtas pòdon èstre unicellulars o pluricellulars. Los eucariòtas unicellulars son apelats de protistas e constituisson lo segond règne.

Enfin, los eucariòtas pluricellulars son devesits en 3 règnes, los campairòls, los metafitas (vegetals clorofillians) e los metazoaris (animals pluricellulars).

En biologia, la classificacion scientifica tradicionala es tala que **cinc règnes** devesisson lo monde vivent :

* los procariòtas (bactèris e arqueobactèris)
* los protistas (eucariòtas unicellulars)
* los campairòls (eucariòtas multicellulars)
* los vegetals (eucariòtas multicellulars)
* los animals (eucariòtas multicellulars)

Vejatz règnes del viu per una discussion de las modificacions portadas a aquesta classificacion tradicionala

## Vejatz tanben

### Ligams intèrnes

* taxinomia
* règnes del viu
* sosrègne
* sistematica

## Nòtas
# Fílum

Categorias taxinomicas principalas
En zoologia, lo **fílum** (/ˈfilyn/; al plural **fíla** /ˈfilɑ, -la/) o **embrancament**, es lo segond nivèl de la classificacion scientifica existent entre lo règne e la classa.

En taxinomia animala s'utiliza lo tèrme equivalent «**embrancament**», mentre que en botanica es la «**division**», mas lo Còdi Internacional de Nomenclatura d'algas, fonges e plantas accepta la designacion «**fílum**» dempuèi 1993.

Aquela categorizacion ierarquica e estatica es ara practicament abandonada al profièit d'una sistematica filogenetica que s'esfòrça d'èstre mai pròcha dels ligams de parentat genetics entre las espècias.

## Descripcion generala

Lo tèrme foguèt inventat en 1866 per Ernst Haeckel que proven del grèc φῦλον, «raça». Observèt que las espècias evoluavan constantament vèrs de novèlas espècias que semblavan conservar pauc de caracteristicas coerentas entre elas e donc de caracteristicas que los distinguissián coma grop distint ("una unitat autonòma"): «Pasmens, una unitat reala e completament autonòma es benlèu l'agrégat de totas las espècias qu'an progressivament evoluat a partir de la meteissa forma originala comuna, coma, per exemple [sic], totes los vertebrats. Cridam aquel agregat [un] Stamm [valent a dire una raça] (fílum).»

Los organismes del meteis fílum an un plan estructural comun (derivat d'un ancessor comun a l'origina d'aquel plan estructural), non necessàriament evident segon la morfologia extèrna.

## Nòtas e referéncias
# Sosembrancament

|
 Sosembrancament

 |
| --- |
| Descobridor o inventaire |  |
| Data de descobèrta |  |
| Contrari |  |
| Color |  |
| Simbòl de quantitat |  |
| Simbòl d'unitat |  |
| Proprietat de |  |
| Fondador |  |
| Compren |  |
| Data de debuta |  |
| Data de fin |  |
| Precedit per |  |
| Seguit per |  |
| Coordenadas |

| Domeni |
| --- |
| ↓ |
| Règne |
| ↓ |
| Embrancament |
| ↓ |
| Classa |
| ↓ |
| Òrdre |
| ↓ |
| Familha |
| ↓ |
| Genre |
| ↓ |
| Espècia |

 |

En biologia, un **sosembrancament** es un nivèl intermediàri, imediatement inferior a la categoria embrancament de la classificacion classica dels èssers vivents (veire sistematica).
# Vertebrata

Vertebrata

Exemple de vertebrats : un Esturion negre d'America (Osteichthyes), un Elefant de savana d'Africa (Tetrapoda), una làmia tigre (Chondrichthyes) e de Lampresas de ribièra (Agnatha).

Classificacion| Règne | Animalia |
| Sosrègne | Bilateria |
| Superembr. | Deuterostomia |
| Embrancament | Chordata |

Sosembrancament

**VertebrataLamarck, 1801**

Infraembrancaments de reng inferior

* Agnatha
* Gnathostomata

Sinonims

* Craniata (Lankester, 1877)

Los **Vertebrats** (**Vertebrata**) forman un sosembrancament fòrça diversificat d'animals cordat apertenent al clade dels Olfactorians e qu'an per particularitat principala d'aver un esqueleta intèrne compausat d'un cran e d'una colomna vertebrala. Representan la màger part de l'embrancament dels Cordats, amb près de 70 000 espècias descritas . Òm i inclutz uèi las Mixinas (de peisses sens maissa) e mai qu'ajan pas de colomna vertadièra.

La fòrta diminucion de sas populacions entre la fin del sègle XX e lo començament del sègle XXI, constatada independament per l'ONU e lo WWF, es, segon aqueste, principalament deguda a las activitats umanas. Entre 1970 et 2020, l'indici planèta viventa, que seguís las populacions de 4000 de vertebrats dins lo monde, a demesiguèt de près de 70 %. Mai de 500 espècias de vertebrats desapareguèron de las tèrras emergidas al sègle XX (tant coma en 10 000 ans, fòra grandas extincions).

## Referéncias

* Referéncia Fauna Europaea : *Vertebrata* (en)
* Referéncia ITIS : *Vertebrata* (fr) (+ version anglesa (en))
* Referéncia Animal Diversity Web : *Vertebrata* (en)
* Referéncia NCBI : *Vertebrata* (en)
# Classa (biologia)

Categorias taxinomicas principalas
En biologia, la **classa** es lo **tresen** nivèl de la classificacion classica (es a dire sens utilizar la nocion de distància genetica) de las espècias viventas (vejatz sistematica).
# Sosclassa (biologia)

|
 Sosclassa (biologia)

 |
| --- |
| Descobridor o inventaire |  |
| Data de descobèrta |  |
| Contrari |  |
| Color |  |
| Simbòl de quantitat |  |
| Simbòl d'unitat |  |
| Proprietat de |  |
| Fondador |  |
| Compren |  |
| Data de debuta |  |
| Data de fin |  |
| Precedit per |  |
| Seguit per |  |
| Coordenadas |

| Domeni |
| --- |
| ↓ |
| Règne |
| ↓ |
| Embrancament |
| ↓ |
| Classa |
| ↓ |
| Òrdre |
| ↓ |
| Familha |
| ↓ |
| Genre |
| ↓ |
| Espècia |

 |

En biologia, una **sosclassa** es un nivèl intermediari, immediatament inferior a la categoria **classa** de la classificacion classica dels èssers vivents (veire sistematica).
# Theria

Los **terians** (Theria), sosclassa de la classa dels mamifèrs, son d'animals que pòrtan lors pichons durant lor desvolopament, es a dire que pondon pas d'uòus. S'opausan als prototerians coma l'ornitorinc.

Aqueste grop se subdivisís en doas infraclassas :

* los metaterians, que pòrtan lors pichons dins una pòcha extèrna ;
* los euterians, que pòrtan lors pichons en intèrne dins un placenta.

## Vejatz tanben

Una presentacion pus larga de la classificacion dins l'article mamifèr.
# Infraclassa (biologia)

|
 Infraclassa (biologia)

 |
| --- |
| Descobridor o inventaire |  |
| Data de descobèrta |  |
| Contrari |  |
| Color |  |
| Simbòl de quantitat |  |
| Simbòl d'unitat |  |
| Proprietat de |  |
| Fondador |  |
| Compren |  |
| Data de debuta |  |
| Data de fin |  |
| Precedit per |  |
| Seguit per |  |
| Coordenadas |

| Domeni |
| --- |
| ↓ |
| Règne |
| ↓ |
| Embrancament |
| ↓ |
| Classa |
| ↓ |
| Òrdre |
| ↓ |
| Familha |
| ↓ |
| Genre |
| ↓ |
| Espècia |

 |

En biologia, una **infraclassa** es un nivèl intermediari, immediatament superior a la categoria **superòrdre** de la classificacion classica dels èssers vivents (veire sistematica).
# Eutheria

Eutheria

Fossil d'*Eomaia scansoria*, un euterian basal

Classificacion segon ITIS| Règne | Animalia |
| Embrancament | Chordata |
| Sosembr. | Vertebrata |
| Infraembr. | Gnathostomata |
| Superclassa | Tetrapoda |
| Classa | Mammalia |
| Sosclassa | Theria |

Clade

**EutheriaOwen, 1880**

Taxons de reng inferior

* †Adapisoriculidae
* †Asioryctitheria
* †Cimolesta
* †Didymoconidae
* †Leptictida
* †Zalambdalestidae
* †Zhelestidae
* Placentalia (placentaris)

Los **placentaris** (Placentalia), tanben apelats **euterians** (Eutheria), forman l'infraclassa mai importanta dels mamifèrs, dins l'embrancament dels Vertebrats.

La caracteristica principala d'aquesta classa es que los embrions se desvolopan entièrament dins lo còrs de lor maire, e son alimentats durant la grossessa gràcias a la placenta.

Aquesta classa se devesís en òrdres:

* los artiodactils
* los carnivòrs
* los cetacèus
* los quiroptèrs
* los insectivòrs
* los lagomòrfs *(conilh, ...)*
* los primats
* los sirenians
* los perissodactils *(caval, ...)*
* los proboscidians *(elefant, ...)*
* los rosegaires
* los tubulidentats

### Vejatz tanben

* Règne animal, eucariòta, cordat, tetrapòde,
# Òrdre (biologia)

|
 Òrdre (biologia)

 |
| --- |
| Descobridor o inventaire |  |
| Data de descobèrta |  |
| Contrari |  |
| Color |  |
| Simbòl de quantitat |  |
| Simbòl d'unitat |  |
| Proprietat de |  |
| Fondador |  |
| Compren |  |
| Data de debuta |  |
| Data de fin |  |
| Precedit per |  |
| Seguit per |  |
| Coordenadas |

| Domeni |
| --- |
| ↓ |
| Règne |
| ↓ |
| Embrancament |
| ↓ |
| Classa |
| ↓ |
| Òrdre |
| ↓ |
| Familha |
| ↓ |
| Genre |
| ↓ |
| Espècia |

 |

En biologia, l'**òrdre** es lo quatren nivèl de classificacion scientifica classica de las espècias viventas (veire sistematica). Los nivèls e sosnivèls abitualament utilizats son los seguents :
# Sosòrdre (biologia)

|
 Sosòrdre (biologia)

 |
| --- |
| Descobridor o inventaire |  |
| Data de descobèrta |  |
| Contrari |  |
| Color |  |
| Simbòl de quantitat |  |
| Simbòl d'unitat |  |
| Proprietat de |  |
| Fondador |  |
| Compren |  |
| Data de debuta |  |
| Data de fin |  |
| Precedit per |  |
| Seguit per |  |
| Coordenadas |

| Domeni |
| --- |
| ↓ |
| Règne |
| ↓ |
| Embrancament |
| ↓ |
| Classa |
| ↓ |
| Òrdre |
| ↓ |
| Familha |
| ↓ |
| Genre |
| ↓ |
| Espècia |

 |

En biologia, un **sosòrdre** es un nivèl intermediari, immediatament inferior a la categoria **òrdre** de la classificacion classica dels èssers vivents (veire sistematica).
# Familha (biologia)

|
 Familha (biologia)

 |
| --- |
| Descobridor o inventaire |  |
| Data de descobèrta |  |
| Contrari |  |
| Color |  |
| Simbòl de quantitat |  |
| Simbòl d'unitat |  |
| Proprietat de |  |
| Fondador |  |
| Compren |  |
| Data de debuta |  |
| Data de fin |  |
| Precedit per |  |
| Seguit per |  |
| Coordenadas |

| Domeni |
| --- |
| ↓ |
| Règne |
| ↓ |
| Embrancament |
| ↓ |
| Classa |
| ↓ |
| Òrdre |
| ↓ |
| Familha |
| ↓ |
| Genre |
| ↓ |
| Espècia |

 |

En zoologia e botanica, la **familha** es lo 5en nivèl de classificacion scientifica classica de las espècias viventas.
# Myomorpha

Lo sosòrdre dels **miomòrfes** (Myomorpha) compren quasi lo quart de totas las espècias de mamifèrs. S’agís sustot de rosegaires que se semblan a la mirga, inclusas las gerbilhas, los rats, las mirgas e los campanhòls. Se los recampa en foncion de l'estructura de las gautas e de l'estructura de las molaras : lors dos muscles masseter medial e lateral son desplaçats cap a l'abans, los rendent aptes a rosegar. Lo muscle masseter medial passa per la soca de l'uèlh, una situacion unica demest los mamifèrs.

La màger part dels miomòrfe aparten a la familha dels *Muridae*. Las familhas d'aqueste sosòrdre son :

* familha *Dipodidae* G. Fischer, 1817
* familha *Geomyidae* Bonaparte, 1845
* familha *Heteromyidae* Gray, 1868
* familha *Muridae* Illiger, 1815
* familha *Myoxidae* Gray, 1821

## Ligams extèrnes

* Referéncia ITIS : *Myomorpha* Brandt, 1855  [archive] (fr) (+ version anglesa [archive] (en))
* Referéncia NCBI : *Sciurognathi* [archive] (en)
# Muridae

Muridae

*Crunomys fallax* e *Batomys granti*

Classificacion| Règne | Animalia |
| Embrancament | Chordata |
| Sosembr. | Vertebrata |
| Classa | Mammalia |
| Sosclassa | Theria |
| Infraclassa | Eutheria |
| Òrdre | Rodentia |
| Sosòrdre | Myomorpha |

Familha

**MuridaeIlliger, 1811**

La familha dels **murids** es una familha de mamifèrs terrèstres apartenent a l'òrdre dels rosegaires (sosòrdre dels sciurognathes). Las darrièras revisions de la classificacion destrian mai de 1150 espècias repartidas en 250 genres environ apartenent a 18 sosfamilhas:

* Arvicolinae (rats de camps, lemmings , rat muscat o ondatra; sovent incluses dins los Cricetinae)
* Calomyscinae (hamster asiatic)
* Cricetinae (rats de camps e hamsters)
* Cricetomyinae (cricetomes)
* Deomyinae
* Dendromurinae
* Gerbillinae (gerbilhas)
* Lophiomyinae (rat de cresta)
* Murinae (rats, mirgas de l'ancian monde e zyzomys)
* Myospalacinae (zokors)
* Mystromyinae (hamster sud-african)
* Nesomyinae (rats e mirgas malgashas)
* Otomyinae
* Petromyscinae
* Platacanthomyinae
* Rhizomyinae
* Sigmodontinae (rats e mirgas del monde novèl)
* Spalacinae (rats taupas cecs)

Los murids son presents dins una granda varietat de biotòps, son presents sus totes los continents a l'excepcion de l'Antartica.
# Sosfamilha (biologia)

|
 Sosfamilha (biologia)

 |
| --- |
| Descobridor o inventaire |  |
| Data de descobèrta |  |
| Contrari |  |
| Color |  |
| Simbòl de quantitat |  |
| Simbòl d'unitat |  |
| Proprietat de |  |
| Fondador |  |
| Compren |  |
| Data de debuta |  |
| Data de fin |  |
| Precedit per |  |
| Seguit per |  |
| Coordenadas |

| Domeni |
| --- |
| ↓ |
| Règne |
| ↓ |
| Embrancament |
| ↓ |
| Classa |
| ↓ |
| Òrdre |
| ↓ |
| Familha |
| ↓ |
| Genre |
| ↓ |
| Espècia |

 |

En biologia, un **sosfamilha** es un nivèl intermediari, immediatament inferior a la categoria **familha** de la classificacion classica dels èssers vivents (veire sistematica).
# Genre (biologia)

|
 Genre (biologia)

 |
| --- |
| Descobridor o inventaire |  |
| Data de descobèrta |  |
| Contrari |  |
| Color |  |
| Simbòl de quantitat |  |
| Simbòl d'unitat |  |
| Proprietat de |  |
| Fondador |  |
| Compren |  |
| Data de debuta |  |
| Data de fin |  |
| Precedit per |  |
| Seguit per |  |
| Coordenadas |

| Domeni |
| --- |
| ↓ |
| Règne |
| ↓ |
| Embrancament |
| ↓ |
| Classa |
| ↓ |
| Òrdre |
| ↓ |
| Familha |
| ↓ |
| Genre |
| ↓ |
| Espècia |

 |

En zoologia e botanica, lo **genre** es lo 6en nivèl de classificacion scientifica classica de las espècias viventas.
# Sinonime (taxinomia)

*Vampyroteuthis infernalis* (Chun, 1903) admete foaça sinonimes : *Cirroteuthis macrope* (Berry, 1911), *Vampyroteuthis macrope* (Berry, 1911), *Melanoteuthis lucens* (Joubin, 1912), *Watasella nigra* (Sasaki, 1920), *Danateuthis schmidti* (Joubin, 1929), *Hansenoteuthis lucens* (Joubin, 1929), *Melanoteuthis schmidt* (Joubin, 1929), *Melanoteuthis beebei* (Robson, 1929), *Retroteuthis pacifica* (Joubin, 1929), *Melanoteuthis anderseni* (Joubin, 1931).
Dins la nomenclatura scientifica dau monde viu, lei **sinonimes** (var. **sinonims**) son de noms scientifics diferents per designar un meme taxon. Son la consequéncia dei remanejaments, de còups foaça nombrós, que poartan lei scientifics a la classificacion scientifica deis espècias (genres fusionats, sota-espècias promogudas au reng d'espècia, doblons, errors, etc.). Leis autoritats, datas e elements de tipografia son indispensables de prendre en còmpte per evitar lei confusions e seis interpretacions varián segon lei còdis de nomenclatura.

Lo nom scientific que validan darrier es pas foçadament aqueu que publiquèron lo mai recentament. Per exemple, *Hyperolius viridiflavus* admete foaça sinonimes, entre qué lei darriers son posteriors a 1970, mentre que lo nom valide actualament es *Hyperolius viridiflavus* (Duméril e Bibron, 1841).
# International Union for Conservation of Nature and Natural Resources

Fichièr:IUCN logo.jpg
L'**Union Internacionala per la Conservacion de la Natura** (**UICN**), tanben coneguda jol nom anglés *International Union for Conservation of Nature and Natural Resources* (*IUCN*), es la principala ONG dedicada a la causa de la conservacion de la Natura.

La mission de l'UICN es d'influenciar, d'encoratjar e d'assistir las societats dins lo mond entièr, dins la conservacion de l'integritat e de la diversitat de la natura, e mai de s'assegurar que l'utilizacion d'aquestas ressorsas naturalas es facha d'un biais equitable e durable.

Foguèt fondada lo 5 d'octobre de 1948 en seguida d'una conferéncia internacionala tenguda a Fontainebleau ; son nom èra a l'origina *International Union for the Protection of Nature* (*IUPN*); es estada rebatejada jos son nom actual en 1956. Son sèti es localizat a Gland en Soïssa. Acampa 48 Estats, 114 agéncias governamentalas, mai de 800 ONG e mai de 10 000 experts e de scientifics de mai de 180 païses. Publica sus son sit Web una lista roja de las espècias menaçadas. Emplega un milierat de personas trabalhant a travèrs lo mond a aperaquí 500 projèctes.

L'UICN definís d'airals protegits coma essent de zònas terrèstras o marinas especificament dedicadas a la proteccion e a la conservacion de la diversitat biologica, e mai qu'a las ressorsas naturalas e culturalas associadas.

## La lista roja

E, particular, l'UICN met a jorn una lista roja destinada a repertoriar las espècias animalas o vegetalas en perilh dins lo mond.

Caduna de las espècias fa l'objècte d'una evaluacion e d'un seguit quand las donadas concernent aquestas son en quantitat sufisenta.

Podètz consultar la lista de las categorias e dels critèris utilizats per l'UICN :

* Lista roja de l'UICN.

## Vejatz tanben

* Biodiversitat
* Extincion d'una espècia
* Ecologia
* Categoria:Airal protegit de l'UICN

## Ligams extèrnes

* Sit oficial
* Far una recèrca dins la Lista roja
# Integrated Taxonomic Information System

L'**ITIS** (o **Integrated Taxonomic Information System**) es una associacion creada per fornir d'informacions confòrmas e fisablas sus la taxonomia de las espècias biologicas.

## Site web

Lo site de l'**ITIS** prepausa un classament taxinomic de las espècias viventas, e dels taxons, amb per cadun una multitud d'informacions, coma son estatut CITES, los taxons de reng inferior e superior, la validitat de l'estatut taxinomic, ...

La recèrca se pòt far per nom vernacular, per nom scientific o per **TSN**.
Lo **TSN** (o *Taxonomic Serial Number*) es un nombre de cinc o sièis chifras identificant de manièra unica cada espècia e cada taxon (quitament pels qu'an un estatut taxinomic invalid).

* Exemple: La pagina Referéncia ITIS : : *Felis silverstris* Schreber, 1775 [archive] (fr) (+ version anglesa [archive] (en)) que l'article wikipèdia correspondent es "gat salvatge".

## Licéncia

L'**ITIS** es un organisme nacional dels Estats Units d'America. Coma tal, totas las informacions e donadas que produtz son automaticament plaçadas dins lo domeni public ; aicestas son doncas liurament utilizablas per completar Wikipèdia (o tot autre projècte, que siá liure o non).

## Ligam extèrne

* ITIS.usda.gov [archive] Site web de l'**ITIS GBIF.org [archive] o "Global Biodiversity Information Facility"
* Sp2000.org [archive] o "Species 2000"
# Oranienburg-Sachsenhausen

Fotografia de presoniers dau camp en 1938.
**Oranienburg-Sachsenhausen** èra un complèx de camps de concentracion alemand utilizat durant lo periòde nazi de 1936 a 1945 e sa liberacion per lei tropas sovieticas. Situat 30 km au nòrd de Berlin, gropava un centenau de camps e lo sèti oficiau de l'Inspeccion dei camps de concentracion. Aperaquí 200 000 personas i foguèron detengudas dins lo corrent dau conflicte e au mens 84 000 i trobèron la mòrt.

## Liames intèrnes

* Camp de concentracion.

## Bibliografia

## Nòtas e referéncias