Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Yágháhookáán

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  | **Tsístłʼahaztʼiʼ**
This page is a dead-end page, meaning it has no links to other pages. If possible, please link relevant keywords by using **[[ ]]**. |

---

**Yágháhookáán**ji biłnaaztʼíʼígíí
# Séwes

|  |
| --- |
| *kéyah yádiłhił biiʼ hólóní* |
| **Séwes**  |
| Kéyah Séwes wolyéhígíí éélkid. |
| **0** | ooljééʼ bináádááł |
| **9.39×1020 kg** | aniiłdas |
| **938 km** | áníłtso (ałnííʼ góneʼ ałtsádzohgo) |
| **1681.6di** | **jóhonaaʼéí** yinaadááh |

**Séwes** () bízhiʼ éí Roman dineʼé bizaad bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ ("cerēs"). Séwes éí kéyah ashdlaʼ góneʼ yiisdzó jóhonaaʼéídę́ę́ʼ beeʼwooltaʼgo. Kéyah Séwes wolyéígíí éí ałtsiisgo oolyé (kéyah chilí átʼé: tʼáá yéigo aaʼoohgoʼ ą́ą́hłtsó). *1 Céwes* wolyé nitʼę́ę́h, áádóó bizhí łahgo aalyá, díí éí Séwes wolyéego aalyá. Díí kéyah éí tʼáá yéigo aaʼoohgoʼ anį́į́łtsóʼ áádóó Yágháhookáán biyidiʼ tsé Jóhonaaʼéí binaagoʼ ałhééntʼiʼígíí bitáádi siʼą́ą́h (*Asteroid belt* bitáádi siʼą́ą́h). Yas Niłtsʼéés 01, 1801 biyihah yę́ędą́ą́ʼ kéyah hadeilį́į́. Hastiin Giuseppe Piazzi kéyah hadeilį́į́ áłtsé.

Séwes ałnį́į́h goná bineelʼą́ą́hgoʼ éí 950 km (590 mi) aniiłtsó, naaná azhą́ą́ ałtsíísi nidiʼ aniiłdasígíí éí yéigo nidaz, łaʼ tsé nidaʼnidę́ę́hígíí éí doo haʼzhǫ́ǫ́ʼ daʼnidazdaʼ .

Ndaʼałkaahí adaʼnį́į́hgoʼ éí Séwes nimaaz, áádóó łáhjįʼ tsé *Asteroid belt* binidaʼnidééhígíí éí doo ałhééłtʼééhgoʼ nimaazdaʼ (daʼdigiizgoʼ). Kéyah Séwes bikáaʼgi éí tó dóó tin dóó niłchʼiʼ daʼditłééʼígíí hólǫ́ (baʼnitsá hakéésgoʼ áádóó naalkááhgoʼ). Áádóó Séwes biyidiʼ éí tsé beeʼaalyáʼgiʼ átʼé, áádóó tin ałdóʼ bitáágiʼ átʼé, naaná tó nitéél daʼtsí biyaadi hólǫ́ .

Binitʼąątsoh 27, 2007 biyihah yę́ędą́ą́ʼ NASA *Down yágháhoníkáán yiinaatʼáʼígíí* yidéí diizhchid. Díí éí tsé Vesta wolyéígíí yaʼnantá biniiyéʼ áádóó 2011–2012go aadi dootʼáʼ, áádóó Séwes yaʼnaadootʼá 2015go.

bitsʼą́ą́dóó ééhózinii

---

|

Yágháhookáán biiʼ Hólónígíí  |
| --- |
|  |
|  Jóhonaaʼéí |  Mókiwii |  Biinis |  Nahasdzáán  Ooljééʼ |  Máaz |  Séwes |  Jíbitoo |  Séetin |  Yoowéinis |  Néʼtoon |  Tłóotoo |  Haʼooméya  Maakiimaakii |  Ééwis |
# Mókiwii

|  |
| --- |
| *kéyah yádiłhił biiʼ hólóní* |
| **Mókiwii**  |
| Kéyah Mókiwii woolyéhígíí éélkid. |
| **0** | ooljééʼ bináádááł |
| **3.302×1023 kg** | aniiłdas |
| **4,879 km** | áníłtso (ałnííʼ góneʼ ałtsádzohgo) |
| **87di** | **jóhonaaʼéí** yinaadááh |

**Mókiwii** bízhiʼ éí Roman dineʼé bizaad bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ ("mercurius"). Kéyah Mókowii wolyéígíí éí Jóhonaaʼéí bitsį́į́di siʼą́ʼ, áádóó biaxial tilt ałdóʼ ałtsiisi, áádóó díí kéyahígíí ałtsiisi. Mókiwii éí Jóhonaaʼéí 87.969di yiiniʼnádah (87.969 jį́, Nahasdzáán bikáaʼgi anáʼatʼááhígíí beeʼbinéélą́ą́h). Mókiwii biaxial tilt ałtsiisiʼígíí biniiná táadi niʼnábaał jóhonaaʼéí naakidi yiinádahgoʼ. Mókiwii jóhonaaʼéí yiitʼį́į́hgiʼ yiigááłgoʼ tʼáá 43 arcseconds per century; díí akwii náʼtʼį́į́hgoʼ éí Hastiin Albert Einstein yeeʼdintʼą́ʼ. Naaltsoos bikáaʼgi General Theory of Relativity wolyéego yaʼhalné .
Nahasdzáán bikáádę́ę́ Mókiwii jiʼnééłį́ʼgoʼ tʼáá yéigo yiitʼį́ʼ (−2.3–5.7 magnitudegi yiitʼį́ʼ), akónidiʼ łáhdi éí Mókiwii dooyiitʼį́ʼdaʼ łééh. Díí éí Jóhonaaʼéí adéísdį́į́hígíí biyiidi siʼą́ą́hgoʼ biniiná dooyiitʼį́ʼdaʼ, Jóhonaaʼéí ałtsó iigááhgoʼ ałdóʼ tʼéiyá Mókiwii yiitʼį́ʼ łééh.

Ndaʼałkaahí éí kéyah Mókiwii atʼéʼígíí dooʼayoo biłbeedaʼhozindaʼ, Nahasdzáán bikáá doo beeʼadéístʼį́ʼ beeʼneelį́į́hgoʼ áádóó hálziidígíí átʼé beeʼhozin. 1973 biyihah yę́ędą́ą́ʼ yágháhoníkáángoo ałnaadáʼ tʼahíʼígíí bidoochiid nahasdzáán bikáádę́ę́, áádóó éí Mariner 10 wolyéego Mókiwii yikáaʼdi ałhénaʼtáʼ áádóó aadi Mókiwii bikáaʼgi anólinígíí ʼayiiskid áádóó naaltsoos bikáaʼgi kéyah neezhchʼáá. 45% bigáágoʼ ayiilá, (1974–1975 biyihah yę́ędą́ą́ʼ) áádóó MESSENGER yágháhoníkáán yiinaatʼáʼígíí Yas Niłtʼéés 14, 2008 biyihah yę́ędą́ą́ʼ łáh doo kéyah ayiiskid áádóó naaltsoos bikáaʼgi kéyah neezhchʼáá. Díí éí 30%go ayiilá, áádóó 2011 biyihahgo éí MESSENGER yágháhoníkáán yiinaatʼáʼiiʼ, akóhgoʼ naʼtáá áádóó éí ałtsó ayiiniilá.

Mókiwii bikáaʼgi anoolinígíí éí tʼáá Ooljééʼ bikáaʼgi anoolinígíí átʼé. Kéyah bikáaʼgi diwool áádóó adaʼhosdzáʼ, áádóó łahgo éí daʼdziigáí. Niłchʼiʼ éí ałtʼááʼiʼ áádóó Mókiwii biʼooljééʼ éí adein. Áádóó Mókiwii biyiidiʼ éí béésh hólǫ́ áádóó díí naalkáágoʼ akwii tʼéígoʼ beeʼhózin (Mókiwii biMagnetic field hólǫ́ʼnígíí beeʼbeeʼhózin béésh hólǫ́ʼígíí). Díí Mókiwii bimagnetic fieldígíí bineelʼą́ą́hgoʼ, 1% beeʼalah; Nahasdzáán bimagnetic fieldígíí tʼáá achʼį́ʼ 1% beeʼ . Áádóó Mókiwii aniiłdasígíí éí Mókiwii biyiidiʼígíí nitsáʼ áádóó ałhiineestíʼgoʼ siʼááh. Hadoh dóó hakʼaz neiłkidígíí beeʼiinéélą́ą́hgo, Mókiwii bikáaʼgi 90–700Kgo anaalkiʼ (−297 °F dóó 801 °Fjíʼ nidiilkíʼ, −183 °C dóó 427 °Cjí nidiilkíʼ) .

Yágháhookáán biyiidi kéyah daʼsiniilígíí ałgáá naʼniilgoʼ, łaʼ adałtsʼiisi áádóó łaʼ éí daʼnitsá. Nishtłʼáhdę́ę́ʼgo siʼą́ą́hígíí éí Mókiwii, Biinis, Nahasdzáán, áádóó Máaz.

bitsʼą́ą́dóó ééhózinii

---

|

Yágháhookáán biiʼ Hólónígíí  |
| --- |
|  |
|  Jóhonaaʼéí |  Mókiwii |  Biinis |  Nahasdzáán  Ooljééʼ |  Máaz |  Séwes |  Jíbitoo |  Séetin |  Yoowéinis |  Néʼtoon |  Tłóotoo |  Haʼooméya  Maakiimaakii |  Ééwis |
# Biinis

|  |
| --- |
| *kéyah yádiłhił biiʼ hólóní* |
| **Biinis**  |
| Kéyah Biinis woolyéhígíí éélkid. |
| **0** | ooljééʼ bináádááł |
| **4.8676×1024 kg** | aniiłdas |
| **12,104 km** | áníłtso (ałnííʼ góneʼ ałtsádzohgo) |
| **225di** | **jóhonaaʼéí** yinaadááh |

**Biinis** bízhiʼ éí Roman dineʼé bizaad bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ ("venus"). Biinis kéyah beeʼyoozhíʼiʼígíí naaki góneʼ jóhonaaʼéí bitsáádiʼ siʼą́ą́h. Jóhonaaʼéí 224.7di yiniiʼnadah (Nahasdzáán bikáaʼgi anáʼatʼáhígíí beeʼnaalkáágoʼ). Eʼeʼaahgo Biinis yéigo yiitʼį́ (−4.6 magnitudedi siʼą́ą́h łééh). Biinis Jóhonaaʼéí yinádahgo, łahgo 47.8° naʼdlééh (atiisgoʼ), áádóó Jóhonaaʼéí tʼáá yiitsʼiidiʼ ałhéʼhadah. Nahasdzáán bikáaʼgi eʼeʼaahgo éí doodaiiʼ éí tʼáá abinigo sǫʼ naʼhalingo yéigo adéístiin łééh, áádóó azhí nidiʼ tʼáá akwii tʼéigo beeʼwoozhí.

Łaʼ bílaʼashdlaʼí Biinis, Nahasdzáán bikʼis déíłníʼgo daʼyoozhí, biniináʼígíí éí tʼáá ałhééʼniłtsóʼ (asdą́ą́), áádóó bigravity ałdóʼ tʼáá Nahasdzáán asdą́ą́ naʼhalin, áádóó atʼéʼígíí ałdóʼ asdą́ą́ ałhééłtʼé. Biinis biníłchʼiʼ éí sulfuric acid beeʼłíbago bikʼééstiʼ, áádóó díí biniiná kéyahígíí dooyiitʼíʼdaʼ. Níłchʼiʼígíí naalkááhgo tʼáá nidaz, áádóó káábin dioxide tʼáá yéigo niłchʼiʼ biyiihólǫ́ʼ. Áádóó Biinis bikáaʼgi éí káábin cycle beeʼadéín áádóó éí hólǫ́ǫgo éí káábin yootʼą́ʼ łééh (Tsin adazʼááhígíí akwii tʼį́į́h łeeh éí doodaiiʼ éí tsé biyiiʼ góneʼ káábin yootʼą́ʼ łeeh). Áádóó organic life ałdóʼ adéín Biinis bikáaʼgi, éí hólǫ́ǫgo éí káábin yootʼą́ʼ łeeh. Ndaʼałkaahí adahnį́go éí Biinis daʼtsíʼ tʼáá Nahasdzáán naʼhólingo bikáaʼgi tó nitéél hólǫ́ nitʼééh. Áádóó kéyahígíí sidwo silį́į́hgo tóʼígíí ałtsó siil silį́į́h, áádóó kéyahígíí tʼóh naaltséé. Naaná Biinis bimagnetic field doo ayoolǫ́ʼdaʼ. Naaná Biinis bikáaʼgi Háájiʼjin hólǫ́ʼígíí ałdóʼ ałtsó biłnidiijóól, áádóó Yágháhoníkáán biyiidiʼ niyól hólǫ́ʼígíí ałtsó biłyooʼiiyol. Áádóó Biinis biniłchʼiʼ atmospheric pressureígíí atiis, naalkáágo 92 beeʼaláh; Nahasdzáán bikáaʼgi éí tʼáá achʼį́ʼ.

Biinis bikáaʼgi kéyah ánólingiʼ doo beeʼhózindaʼ nitʼééh (Níłchʼiʼígíí éí sulfuric acidigi kéyah beeʼłíbago bikʼééstiʼ), 1990–1991 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ Project Magellan woolyégo iindaʼ naaltsoos bikáaʼgi kéyah ánólinígíí neezhchʼááʼ. Áádóó kéyahígíí naalkááhgo volcano bikáágo hólǫ́ʼgiʼ átʼé áádóó Łeetsoii níłchʼiʼ biyiihólǫ́ʼ. Łeetsoiiʼígíí naalkááhgo bináhjíʼ volcano hólǫ́ʼígíí beeʼbeehózin . Akódiʼ tsé lava flow woolyéʼígíí adooʼyiiltsééʼda. Biinis bikáaʼgi dooʼayoo kéyah bikáaʼgi adaʼhósdzáádaʼ, Biinis éí yéigo damiiltsoh dóó ałnį́į́h binahah . Biinis bikáaʼgi éí kéyah dooʼnáʼhanádaʼgiʼ átʼé daʼnį́ʼ ndaʼałkaahí daʼnį́ʼ. Biinis biyiidiʼ kǫ́ʼ hólǫ́ʼígíí, háʼshį́į́h nahótʼį́į́hgo tsé lava nilį́į́hgo hánagoh (Yéigo akwii nátʼį́į́h)

Kéyah Biinis woolyéʼígíí éélkid, kéyahígíí tʼéiyá áádóó sulfuric acid kósígíí éí tʼáá gééd. Yágháhookáán biyiidiʼ natʼáʼiʼ Project Magellan, ayiiskid.

bitsʼą́ą́dóó ééhózinii

---

|

Yágháhookáán biiʼ Hólónígíí  |
| --- |
|  |
|  Jóhonaaʼéí |  Mókiwii |  Biinis |  Nahasdzáán  Ooljééʼ |  Máaz |  Séwes |  Jíbitoo |  Séetin |  Yoowéinis |  Néʼtoon |  Tłóotoo |  Haʼooméya  Maakiimaakii |  Ééwis |
# Jíbitoo

|  |
| --- |
| *kéyah yádiłhił biiʼ hólóní* |
| **Jíbitoo**  |
| Kéyah Jíbitoo woolyéhígíí éélkid. |
| **67** | ooljééʼ bináádááł |
| **1.8986×1027 kg** | aniiłdas |
| **139,822 km** | áníłtso (ałnííʼ góneʼ ałtsádzohgo) |
| **4,332.6di** | **jóhonaaʼéí** yinaadááh |

**Jíbitoo** bízhiʼ éí Roman dine'é bizaad bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ ("iupiter").

|

Yágháhookáán biiʼ Hólónígíí  |
| --- |
|  |
|  Jóhonaaʼéí |  Mókiwii |  Biinis |  Nahasdzáán  Ooljééʼ |  Máaz |  Séwes |  Jíbitoo |  Séetin |  Yoowéinis |  Néʼtoon |  Tłóotoo |  Haʼooméya  Maakiimaakii |  Ééwis |