Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Dahsání

|  |
| --- |
| Dahsání |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Dahináanii  Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí Biishchʼid Dahólónígíí Náhookǫs biyaadi Hadahóólįįdígíí Tsin Deigházhígíí Dahsání dah Yikahjí Tsin Deigházhígíí

---

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Dahsání |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Tsinlátah adijiłii |
|  |
|  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Dibénééz Bikéyahdę́ę́ʼ dahsání |
|  |
|  |
Dahsání ditłʼooígíí |
|  |

 |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Tsinyiʼ dahsání |
|  |
|  |
Dahsání ditłʼooí yázhí |
|  |

 |
|  |

 |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Shádiʼááhdę́ę́ʼ dahsání |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Naakaii Bikéyahdę́ę́ʼ dahsání yázhí |
|  |
|  |
Dziłtah dahsání |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |
|  |
Dahsání (íiyisígíí) |
|  |

 |
|  |

 |

 |

**Dahsání** éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *" Erethizontidae"* deiłníigo deiyózhí. Dahsání éí 19 ałʼąą ádaatʼé.

Díí naaldlooshii éí 15–35di asdzoh ádaníłnéez łeh, áádóó éí tsin bitʼąąʼ dóó bineestʼąʼ deiłchozh.

|  |
| --- |
| Dahsání íiyisígíí |

|  |
| --- |
| Shádiʼááhdę́ę́ʼ dahsání |

|  |
| --- |
| Tsinlátah adijiłii |
# Halgai Hóteelígíí

**HalgaiHóteelígíí** éí Náhookǫjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó, Tsédeeshzha Dził Haʼaʼaahjigo áhootʼéego sikaad; 500,000 tsinsitą́ dikʼą́ągo éí áhooníłtso. Dąągo ńléidi ayóo níyoltsoh łeh, haigo ayóo deeskʼaaz.

Ałkʼidą́ą́ʼ ayání dóó dlǫ́ʼii łizhiní díí Halgai Hóteelígíí bikááʼgóó tʼóó adahayóí ńtʼę́ę́ʼ. Dííshjį́į́góó dlǫ́ǫ́ʼ bitseeʼ kʼíjíjinígíí dóó halgaidę́ę́ʼ dįʼ tʼóó adahayóí; tłʼiish áníní dóó chʼał dichʼízhí dahólǫ́ ałdóʼ.

Halgai Hóteelígíí éí Ké Łizhiní dóó Gáagii Dineʼé dóó Naałání tʼáá bí bikéyah.

Béésh náábałí atsiniltłʼish ííłʼínígíí Halgai Hóteelígíí bikááʼgóó tʼóó ahayóigo yadaazʼá doo ayóo chodaoʼį́.
# Ayání

|  |
| --- |
| nihookááʼ naaldeehii |
| Dahináanii  Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí Biishchʼid Dahólónígíí Náhookǫs biyaadi Hadahóólįįdígíí Bikéshgaan Naaki dóó Bikéshgaan Dį́įʼii Ńdaʼatʼaałii bideeʼ dahólónígíí Bideeʼtsʼinígíí Ayání dóó Béégashii

---

**Ayání** |
|  |
|  Ndaʼałkaahí bikʼehgo Bison bison wolyé |
|  |  |
| Náhookǫsjí Kéyah Dah Siʼánígíí (Halgai Hóteelígíí bikááʼgóó) |
| naaldeehii daʼałchozhígíí (ńdaʼatʼaałígíí) |
|  |

**Ayání** éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Bison bison"* deiłníigo dayózhí. Ałkʼidą́ą́ʼ ayání tʼóó ahayóí ńtʼę́ę́ʼ.

### Ánoolinígíí

Ayání éí Náhookǫsjí Kéyah dah siʼánígíí yikááʼ ndaaldeehii tʼáá ałtso yilááh áníłtso; 900–2,200 dahidídloʼ áníłdáás; neeznáaʼdi adéesʼeez éí áníłnééz. Ayání éí dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ; biyáázh éí daalchííʼ. Bitsiitsʼiin éí ntsxaa; bikąʼígíí dóó baʼáádígíí tʼáá áła bideeʼ dahólǫ́. Bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh ánáníłtso.

#### Chʼiyą́

Ayání éí tłʼoh dóó waaʼ yiłchozhgo naaghá; abínígo dóó hííłchʼįʼgo tʼéiyá ayą́.

Béésh Łichíʼii biyiʼdóó ił Nahazʼą́ baa Haneʼ

---

* Bitsįʼ yishtłizhii Ayání yiiłdéílnishígíí
# Jádí

|  |
| --- |
| nihookááʼ naaldeehii |
| Dahináanii  Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí Biishchʼid Dahólónígíí Náhookǫs biyaadi Hadahóólįįdígíí Bikéshgaan Naaki dóó Bikéshgaan Dį́įʼii Ńdaʼatʼaałii bideeʼ dahólónígíí

---

**Jádí** |
|  |
|  Ndaʼałkaahí bikʼehgo Antilocapra americana wolyé |
|  |  |
| Náhookǫsjí Kéyah Dah Siʼánígíí (Halgai Hóteelígíí bikááʼgóó) |
| naaldeehii daʼałchozhígíí (ńdaʼatʼaałígíí) |
|  |

**Jádí** éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́; Halgaii Hóteelígíí bikááʼgóó éí tʼóó ahayóí. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Antilocapra americana"* deiłníigo dayózhí; tʼáá díí tʼéiyá naaldlooshii *"Antilocapra"*-jí atah yisdzoh.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ

Díí naaldlooshii éí 4–5di adéesʼeez áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí łigai; bíchį́į́h éí diłhił.

Jádí éí chʼil bitʼąąʼ dóó tłʼoh yiłchozh dóó náʼátʼaał.
# Jaatsohí tseechʼį́dígíí

|  |
| --- |
| nihookááʼ naaldeehii |
| Dahináanii  Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí Biishchʼid Dahólónígíí Náhookǫs biyaadi Hadahóólįįdígíí Tsin Deigházhígíí Dahsání dah Yikahjí Tsin Deigházhígíí Jaatsohí

---

**Jaatsohí tseechʼį́dígíí** |
|  |
|  Ndaʼałkaahí bikʼehgo Chinchilla chinchilla wolyé |
|  |  |
| Shádiʼááhjí Kéyah Dah Siʼánígíí (Jeeshóóʼ Bidziiltah) |
| naaldeehii daʼałchozhígíí |
|  (kéyah beʼelyaaígíí ádin) |

**Jaatsohítseechʼį́dígíí** éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Dibénééz Bikéyahdi dóó Shádiʼááhjí Jeeshóóʼ Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Chinchilla chinchilla"* deiłníigo dayózhí.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ

Díí naaldlooshii éí 11–19di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá; bijaaʼ éí ntsaa; bitseeʼ éí nineez.

Jaatsohí tseechʼį́dígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó tłʼoh yiłchozh.
# Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah

*Tónteel
Diłhił*
*Tónteel
Łigaii*
*Náhookǫs
dóó
Haʼaʼaahjí
Tónteel*
*Náhookǫsjí
Tónteel*
*Ayóóʼátʼé Tónteel*
Chʼah Bideeʼí
Dineʼé Bikéyah
Yázhí
Sǫʼ Łichíiʼnii
Bikéyah
Chʼah Bideeʼí
Dineʼé Bikéyah
Kinghą́ą́ʼ Haltsooí
Dineʼé Bikéyah
Nahoditsʼǫʼłání
Dineʼé Bikéyah
Dáághahii
Dineʼé
Bikéyah
Béésh
Bichʼahii
Bikéyah
Haltso
Hóteelnii
Bikéyah
Akał Bitłʼaajįʼééʼí
Bikéyah
Azeedíchʼííʼ
Dineʼé
Bikéyah
Tséhonoojí
Dineʼé
Bikéyah
Ditsʼozí
Daʼalzhishii
Bikéyah
Dahojiyáanii
Bikéyah
Dziłkʼi Dah Názʼéelii
Dineʼé Bikéyah
Dził Daantsaaítah
Bilagáana Bikéyah
*Haʼaʼaahjí
Hakʼaz Dineʼé
Bikéyah*
Tin Kéyah
Bitsiighaʼ
Łichííʼí
Bikéyah
Doohatsʼíí Yátiʼ
Dineʼé Bikéyah
Bilį́į́ʼ Ńdeiltihii
Dineʼé Bikéyah
Bichʼah Łichíiʼii Bikéyah
Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyah
Dzítso Hatsohnii
Bikéyah
Naakaii
Łibáhí
Bikéyah
Dziil
Binaashkǫ́ǫłii
Bikéyah
Tótaʼ
Dineʼé
Bikéyah

1
1 Hakázítah Dineʼé Bikéyah
2
2 Dahńdzílgaiʼnii Bikéyah
3
3 Tséjééʼ Dineʼé Bikéyah
4
4 Tsin Bikeeʼ Dineʼé Bikéyah
5
5 Tábąąh Hóteelnii Bikéyah
6
6 Bineʼadziihii Yázhí Hahoodzo
7
7 Dziłlátah Bilagáana Bikéyah
8
8 Tséłgaii Bineʼadziihii
9
9 Dziłtsʼóózí Dineʼé Bikéyah
10
10 Dziłkʼi Tsinʼałnáoszidnii Bikéyah
11
11 Chʼótoohnii Bikéyah
12
12 Táʼídziilnii Bikéyah
13
13 Daalchííʼ Dadikʼą́ąhnii Bikéyah
14
14 Tódeezlíinii Bikéyah
15
15 Chéchʼil Ahidayiisóohnii Bikéyah
16
16 Dziłizhin Dineʼé Bikéyah
17
17 Dziłgaiiʼnii Bikéyah
18
18 Dziłnézítah Dineʼé Bikéyah
19
19 Dziłkʼi Yadaaʼáhí Hahoodzo
20
20 Ééʼ Neishoodii Bikin
21
21 Táłkááʼ Bineʼ Naʼadziʼnii Bikéyah
22
22 Béésh Łichíiʼii Bikéyah

## Kéyah Ałhidadiidzooígíí

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Kéyah Ałhidadiidzooígíí dóó Ahiih Yikaígíí

| Tó Wónaanídi Bilagáana Bikédaayah Ałhidadiidzooígíí |
| --- |

| Европейски съюз **·** Evropská unie **·** Den Europæiske Union Europese Unie **·** Euroopa Liit **·** Euroopan unioni Union européenne **·** Europäische Union **·** Ευρωπαϊκή Ένωση Európai Unió **·** An tAontas Eorpach **·** Unione Europea Eiropas Savienība **·** Europos Sąjunga **·** L-Unjoni Ewropea Unia Europejska **·** União Europeia **·** Uniunea Europeană Európska únia **·** Evropska unija **·** Unión Europea Europeiska unionen |
| --- |

| 1951yę́ędą́ą́ʼ ałhidadiidzo |
| --- |

|  |
| --- |
|
Tó Wónaanídi Bilagáana Bikédaayah Ałhidadiidzooígíí bidah naatʼaʼí  |

|  |
| --- |

|  |  |
| --- | --- |
|  Naatʼáanii | (ádin) |
| Wááshindoon Bizaad | 23 |
| Kéédahatʼínígíí | 742,452,000 |
| Béeso | Euro (€) Pound sterling (₤) +10 |

 |
# Kézhoozhʼilí (tsin yigházhígíí)

|  |
| --- |
| tłʼéeʼgo naaldeehii |
| Dahináanii  Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí Biishchʼid Dahólónígíí Náhookǫs biyaadi Hadahóólįįdígíí Tsin Deigházhígíí Dahsání dah Yikahjí Tsin Deigházhígíí

---

**Kézhoozhʼilí** |
|  |
|  Ndaʼałkaahí bikʼehgo Ctenodactylidae daolyé |
|  |  |
| Naakaii Łizhiní Bikéyah |
| naaldeehii daʼałchozhígíí |
|  |

**Kézhoozhʼilí** éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí ashdlaʼ ánéelą́ą́ʼ ałʼąą ádaatʼé; Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Ctenodactylidae"* deiłníigo deiyózhí.

Díí naaldlooshii éí Ghą́ą́ʼaskʼidii Biłikahii Bikéyahdi tʼéiyá dahólǫ́; áadi éí ndahóółtseiigóó dóó doo ndahałtingóó dóó séí dahólǫ́ǫgi naakai; abínígo dóó hííłchʼįʼgo tʼéiyá yikááʼ naakai — jį́įʼgo dóó tłʼéeʼgo éí tsékʼi daʼałhosh.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ

Díí naaldlooshi éí bikézhoozh dadiʼil, áko éí séí bikáaʼgi nizhónígo naakai. Bitsʼíís éí 6–8di asdzoh áníłnééz, áádóó éí daalbá dóó daalchííʼ. Binááʼ éí daantsaa, áádóó éí bitseeʼ dóó bijáád doo nineez da.

Kézhoozhʼilí éí daʼałchozhgo naakai; áádóó éí hoolʼáágóó doo tó deidlą́ą da.

Kézhoozhʼilí (tsin yigházhígíí)
# Łéʼétsoh beeniʼíhoniitaahígíí

|  |
| --- |
| nihookááʼ naaldeehii |
| Dahináanii  Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí Biishchʼid Dahólónígíí Náhookǫs biyaadi Hadahóólįįdígíí Tsin Deigházhígíí Dahsání dah Yikahjí Tsin Deigházhígíí

---

**Łéʼétsoh beeniʼíhoniitaahígíí** |
|  |
|  Ndaʼałkaahí bikʼehgo Cavia daolyé |
|  |  |
| Shádiʼááhjí Kéyah Dah Siʼánígíí |
| naaldeehii daʼałchozhígíí |
|  |

**Łéʼétsohbeeniʼíhoniitaahígíí** éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi hahóólįįd, áádóó éí ákwíí shį́į́ ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Cavia"* deiłníigo deiyózhí.

Łéʼétsoh beeniʼíhoniitaahígíí, bílaʼashdlaʼii bilį́į́ʼ átʼéhígíí éélkid
Łéʼétsoh beeniʼíhoniitaahígíí dóó chʼil łichxíʼí dóó nímasii bitsʼą́ą́dóó chʼiyáán ályaa
Łéʼétsoh beeniʼíhoniitaahí daʼałchinígíí éí tłʼoh naazkaadgi dóó tsintahgi dóó dziłtahgi dahiná, áádóó éí tłʼéeʼgo dóó hííłchʼiʼgo naakai łeh. Nááná éí niʼtáʼtah dabighanígíí ádeilééh.

Shádiʼááhjí kéédahatʼínígíí éí díí naaldlooshii bitsʼą́ą́dóó chʼiyáán ádeilééh. Nááná Bilagáana łaʼ éí díí łéʼétsoh bilį́į́ʼ ádeiłʼį́įgo yaa ádahályą́.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ

Łéʼétsoh beeniʼíhoniitaahígíí éí łibá dóó dibéłchíʼíigo ndaashchʼąąʼ łeh (bílaʼashdlaʼii bilį́į́ʼ ádaatʼéhígíí éí deistłʼin dóó danéedǫ́ǫ́z ałdóʼ), áádóó éí 8–16di asdzoh ádaníłtso.

Díí naaldlooshii éí daʼałchozhgo naakai.

bitsʼą́ą́dóó ééhózinii

---
# Jaatsohí

|  |
| --- |
| nihookááʼ naaldeehii |
| Dahináanii  Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí Biishchʼid Dahólónígíí Náhookǫs biyaadi Hadahóólįįdígíí Tsin Deigházhígíí Dahsání dah Yikahjí Tsin Deigházhígíí

---

**Jaatsohí (Dzaatsohí)** |
|  |
|  Ndaʼałkaahí bikʼehgo Chinchilla daolyé |
|  |  |
| Shádiʼááhjí Kéyah Dah Siʼánígíí |
| naaldeehii daʼałchozhígíí |
|  |

**Jaatsohí** éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Chinchilla"* deiłníigo deiyózhí. Jaatsohí éí naaki ałʼąą átʼe.

Díí naaldlooshii éí dziłtaʼgi dóó tsékʼi dahiná. Ałkʼidą́ą́ʼ éí tʼóó ahayóí ńtʼę́ę́ʼ, dííshjį́į́góó éí noonééł.

### Iʼnolinígíí dóó bichʼiyąʼ

Jaatsohí éí 8–14di asdzoh ádaníłtso, áádóó éí łibáago ndaashchʼąąʼ łeh. Bijáád éí doo nineez da; bijaaʼ éí ntsaa.

Díí naaldlooshii éí daʼałchozhgo naakai: tłʼoh dóó chʼil bitʼąąʼ deiłchozh.

### Jaatsohí dóó bílaʼashdlaʼii

Dííshjį́į́góó Jaatsohí nahasdzáán bikááʼgóó dahólónígíí éí bílaʼashdlʼii bilį́į́ʼ ádaatʼée łeh; bighaaʼ yitsʼą́ą́dóó ééʼ ádajilééh.
# Dogii

|  |
| --- |
| Dogii |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Dahináanii  Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí Biishchʼid Dahólónígíí Náhookǫs biyaadi Hadahóólįįdígíí Tsin Deigházhígíí Dahsání dah Yikahjí Tsin Deigházhígíí

---

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Dogii |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Hodíłchʼiltah dogii |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Dogii łichíʼígíí |
|  |
|  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Haltsooítah dogii |
|  |
|  |
Dogii łibáhígíí |
|  |

 |
|  |
|  |
Séí dah daaskʼidtah dogii |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Shádiʼááh biyaadę́ę́ʼ dogii |
|  |
|  |
Dogii yázhí |
|  |
|  |
Dogii bitsiiyah diniltsooígíí |
|  |
|  |
Séitah dogii |
|  |
|  |
Béésh Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ dogii |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |

 |

**Dogii** éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Ctenomyidae"* deiłníigo deiyózhí. Dogii éí 69 ałʼąą ádaatʼé.

Díí naaldlooshii éí naʼazísí dóó łéʼétsoh ndahalin. Bitsʼíís éí 8–10di asdzoh áníłnéez łeh, áádóó éí chʼil bikétłʼóól dóó tłʼoh deiłchozh.

|  |
| --- |
| Dogii łichíʼígíí |

|  |
| --- |
| Dogii łibáhígíí |

|  |
| --- |
| Dogii yázhí |
# Kʼiiznoodǫ́ǫzii (tsin yigházhígíí)

|  |
| --- |
| tłʼéeʼgo naaldeehii |
| Dahináanii  Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí Biishchʼid Dahólónígíí Náhookǫs biyaadi Hadahóólįįdígíí Tsin Deigházhígíí Dahsání dah Yikahjí Tsin Deigházhígíí

---

**Kʼiiznoodǫ́ǫzii** |
|  |
|  Ndaʼałkaahí bikʼehgo Cuniculidae daolyé |
|  |  |
| Shádiʼááhjí Kéyah Dah Siʼánígíí |
| naaldeehii daʼałchozhígíí |
|  |

**Kʼiiznoodǫ́ǫzii** éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dóó Naakaii Bikéyahdi hiná, áádóó éí naaki ałʼąą átʼéego hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Cuniculidae"* deiłníigo dayózhí.

Díí naaldlooshii éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí dziłtaʼgi dóó tsintahgi hiná. Áadi éí tábąąhgi naagháa łeh, áádóó éí tłʼéeʼgo tʼéiyá naaghá. Nááná éí tó ńlį́į́h dóó beʼekʼid biyiʼ naʼałkǫ́ǫ́ʼ ałdóʼ.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ

Kʼiiznoodǫ́ǫzii éí 20go da dahidídloʼ áníłdáás, áádóó éí tʼááłáʼígo da adéesʼeez áníłtso (táaʼdi adéesʼeez áníłnééz). Binááʼ éí ntsxaa; bijáád éí doo nineez da; bitsʼíís éí dibéłchíʼíí dóó diłhiłgo naashchʼąąʼ; biteeldę́ę́ʼ éí łigai.

Kʼiiznoodǫ́ǫzii éí chʼil dóó tsin bitʼąąʼ yiłchozhgo naaghá; chʼil binááʼ dóó dzidzé yázhí yildeeł ałdóʼ.

Kʼiiznoodǫ́ǫzii (tsin yigházhígíí)
# Shádiʼááhdę́ę́ʼ łéʼétsoh bitseeʼ ádinígíí

|  |
| --- |
| Shádiʼááhdę́ę́ʼ łéʼétsoh bitseeʼ ádinígíí |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Dahináanii  Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí Biishchʼid Dahólónígíí Náhookǫs biyaadi Hadahóólįįdígíí Tsin Deigházhígíí Dahsání dah Yikahjí Tsin Deigházhígíí

---

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Shádiʼááhdę́ę́ʼ łéʼétsoh bitseeʼ ádinígíí |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Shádiʼááhdę́ę́ʼ łéʼétsoh bitseeʼ ádiní łizhinígíí |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Shádiʼááhdę́ę́ʼ hodíłchʼiltah łéʼétsoh bitseeʼ ádiní yazhí |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Naakaii Bikéyahdę́ę́ʼ łéʼétsoh bitseeʼ ádinígíí |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Shádiʼááhdę́ę́ʼ łéʼétsoh bitseeʼ ádiní nahashchʼidígíí |
|  |
|  | Kéyah dah naaʼeełídę́ę́ʼ łéʼétsoh bitseeʼ ádinígíí |
|  |
|  | Shádiʼááhdę́ę́ʼ łéʼétsoh bitseeʼ ádiní dinilzhinígíí |
|  |
|  | Shádiʼááhdę́ę́ʼ łéʼétsoh bitseeʼ ádiní diłhiłígíí |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Shádiʼááhdę́ę́ʼ łéʼétsoh bitseeʼ ádiní yishtłizhígíí |
|  |
|  |
Shádiʼááhdę́ę́ʼ łéʼétsoh bitseeʼ ádiní łichíʼígíí |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |

 |

**Shádiʼááhdę́ę́ʼłéʼétsohbitseeʼádinígíí** éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Dasyproctidae"* deiłníigo deiyózhí. Shádiʼááhdę́ę́ʼ łéʼétsoh bitseeʼ ádinígíí éí 13 ałʼąą ádaatʼé.

Díí naaldlooshii éí 18–24di asdzoh ádaníłnéez łeh, áádóó éí chʼil bikétłʼóól dóó dzidzé dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh.

|  |
| --- |
| Naakaii Bikéyahdę́ę́ʼ łéʼétsoh bitseeʼ ádinígíí |

|  |
| --- |
| Shádiʼááhdę́ę́ʼ łéʼétsoh bitseeʼ ádiní dinilzhinígíí |

|  |
| --- |
| Shádiʼááhdę́ę́ʼ łéʼétsoh bitseeʼ ádiní yishtłizhígíí |
# Ghą́ą́ʼnoodǫ́ǫzii (tsin yigházhígíí)

|  |
| --- |
| tłʼéeʼgo naaldeehii |
| Dahináanii  Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí Biishchʼid Dahólónígíí Náhookǫs biyaadi Hadahóólįįdígíí Tsin Deigházhígíí Dahsání dah Yikahjí Tsin Deigházhígíí

---

**Ghą́ą́ʼnoodǫ́ǫzii** |
|  |
|  Ndaʼałkaahí bikʼehgo Dinomys branickii wolyé |
|  |  |
| Shádiʼááhjí Kéyah Dah Siʼánígíí |
| naaldeehii daʼałchozhígíí |
|  (kéyah beʼelyaaígíí ádin) |

**Ghą́ą́ʼnoodǫ́ǫzii** éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Dinomys branickii"* deiłníigo dayózhí (tʼáá díí tʼéiyá naaldlooshii *"Dinomyidae"*-jí atah yisdzoh).

Díí naaldlooshii éí tsintahgi dóó ayóo ndahałtingóó naakai, áádóó éí tłʼéeʼgo tʼéiyá naaldeeh — jį́įgo éí tsékʼi dóó tsinlátahgi daʼałhosh. Nááná éí tábąąhgi naakai łeh.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ

Ghą́ą́ʼnoodǫ́ǫzii éí 2–2.5di adéesʼeez áníłnéez łeh, áádóó éí tádiin go da dahidídloʼ áníłdáás; bitseeʼ éí tseebíiʼdi asdzoh áníłnééz. Bijaaʼ éí áłtsʼíísí; bíchį́į́h éí doo nineez da; bitsʼíís éí dibéłchíʼíí dóó diłhiłgo naashchʼąąʼ.

Ghą́ą́ʼnoodǫ́ǫzii éí ałchozhgo naaghá: tsin bitʼąąʼ dóó tsin bineestʼąʼ dóó chʼil bikétłʼóól yiłchozh.

Ghą́ą́ʼnoodǫ́ǫzii (tsin yigházhígíí)
# Tó wónaanídę́ę́ʼ dahsání

|  |
| --- |
| Tó wónaanídę́ę́ʼ dahsání |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Dahináanii  Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí Biishchʼid Dahólónígíí Náhookǫs biyaadi Hadahóólįįdígíí Tsin Deigházhígíí Dahsání dah Yikahjí Tsin Deigházhígíí

---

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Tó wónaanídę́ę́ʼ dahsání |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Náátsʼózídę́ę́ʼ dahsánítsoh |
|  |
|  | Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ dahsánítsoh |
|  |

 |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Shádiʼááhjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ dahsánítsoh |
|  |
|  |
Dahsánítsoh (íiyisígíí) |
|  |
|  | Naakaii Dootłʼizhii Bikéyahdę́ę́ʼ dahsánítsoh |
|  |

 |
|  |
|  |
Kéyah Dańlínídę́ę́ʼ dahsánítsoh |
|  |

 |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ dahsánítʼą́ʼí |
|  |
|  |
Náátsʼózídę́ę́ʼ dahsánítʼą́ʼí |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |

 |

**Tó wónaanídę́ę́ʼdahsání** éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayahdi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Hystricidae"* deiłníigo deiyózhí. Tó wónaanídę́ę́ʼ dahsání éí 11 ałʼąą ádaatʼé.

|  |
| --- |
| Dahsánítsoh íiyisígíí |

|  |
| --- |
| Náátsʼózídę́ę́ʼ dahsánítʼą́ʼí |

|  |
| --- |
| Náátsʼózídę́ę́ʼ dahsánítsoh |
# Łéʼétsoh yił ahidaałtʼéhé

|  |
| --- |
| nihookááʼ naaldeehii |
| Dahináanii  Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí Biishchʼid Dahólónígíí Náhookǫs biyaadi Hadahóólįįdígíí Tsin Deigházhígíí Dahsání dah Yikahjí Tsin Deigházhígíí

---

**Łéʼétsoh yił ahidaałtʼéhé** |
|  |
|  Ndaʼałkaahí bikʼehgo Octodontidae daolyé |
|  |  |
| Shádiʼááhjí Kéyah Dah Siʼánígíí |
| naaldeehii daʼałchozhígíí |
|  |

**Łéʼétsohyiłahidaałtʼéhé** éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́; áádóó éí táʼtsʼáadah ánéelą́ą́ʼ ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Octodontidae"* deiłníigo deiyózhí.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ

Díí naaldlooshii éí 5–12di asdzoh ádaníłtso, áádóó éí łibá dóó yishtłʼizhgo ndaashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí daalzhin ałdóʼ.

Łéʼétsoh yił ahidaałtʼéhé éí daʼałchozhgo naakai; chʼil bitʼąąʼ dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh.