Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Naakaii Łizhiní Bikéyah

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Kéyah Ałhidadiidzooígíí dóó Ahiih Yikaígíí

| Naakaii Łizhiní Bikéyah Ałhidadiidzooígíí |
| --- |

| الاتحاد الأفريقي African Union Union africaine Unión Africana União Africana Umoja wa Afrika |
| --- |

| 1963yę́ędą́ą́ʼ ałhidadiidzo |
| --- |

|  |
| --- |
|
Naakaii Łizhiní Bikéyah Ałhidadiidzooígíí bidah naatʼaʼí  |

|  |
| --- |

|  |  |
| --- | --- |
| Wááshindoon Bikin | Ádis Áwewah *Iithiyópya*di Midrand Kéyah Naakaii Łizhinii Bikéyah Shádiʼááhjí Siʼánígíí |
|  Naatʼáanii | Mohamed Ould Abdel Aziz |
| Wááshindoon Bizaad | Ásáí Bizaad Dáághahii Bizaad Bilagáana Bizaad Naakaii Bizaad Boojigol Dineʼé Bizaad Swahííli Bizaad |
| Kéédahatʼínígíí | 1.1di biyóón |

 |

**NaakaiiŁizhiníBikéyah** éí 30.2di míiltsoh km² (11.7di míiltsoh sq mi) aniiłtsoh, díí éí Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyah bił yoltáʼgoʼ ałdóʼ. 1.1di biyóón diné kéhaʼtʼíʼ (2005 yę́ędą́ą́ʼ diné daaltá) áádóó 53 kéyah biłháʼdáʼhasdzóʼ. Díí Naakaii łizhiní bikéyah bikáaʼgi diné kédáʼhátʼį́ʼnigíí éí 14.2% néél ąąh, tʼáá átʼé dinéʼ díí náhasdząąn yikáá kédaʼhátʼį́ʼnígíí bił hałʼą́ą́naanilgoʼ. Naakaii Łizhiní bikéyah éí tó niteel biná hį́į́yįʼ: Ayóóʼátʼé Tónteel náhokǫsjigo tó náʼhį́į́yįʼ, *Suez Canal* dóó Tónteel Łichííʼí éí náhokʼǫs dóó háʼahah bitʼági tó siyį́į́ʼ, Bitsį́ʼ Yishtłizhiiʼ Tónteel éí haʼaʼahjigoʼ siyį́į́ʼ, áádóó Náhookǫs dóó Haʼaʼaahjí Tónteel éí éʼééʼaahjigoʼ siyį́į́ʼ. Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyah éí kéyah daʼnááʼééł átʼé.

## Bílaʼashdlaʼii magí bitsʼą́ą́ʼdę́ę́ʼ yikah

Łizhiní Bikéyah/Naakaii łizhiní
Nidáʼááłkááʼiʼ: adáʼnį́į́goʼ éí bílaʼashdlaʼii Naakaii Łizhiní bikéyahdę́ę́ʼ hazlį́į́ʼ, áádóó éí adę́ę́hʼ chʼildééʼ. Naaná nidáʼááłkááʼiʼ ałdóʼ atsinłá yiikʼiʼ déíneeztʼą́ą́ tsostsʼidi míiltsoh naaháí yę́ędą́ą́ʼ bílaʼashdlaʼii naaghá nitʼę́ę́h (díí ááhjiʼ daasdzoʼígíí éí Sahelanthropus, Australopithecus africanus, A. afarensis, homo-erectus, H. habilis dóó H. ergaster).

*Homo sapiens* (bílaʼashdlaʼii) bitsin nideiskáágoʼ éí 200,000 naaháí yę́ędą́ą́ʼ naagháʼ nitʼę́ę́h, díí éí *Iithiyópya* hoolyéedi.

## Aná’í Bee Naaltsoos

* Atsilí Kevin I Nyerere
# Łéʼétsoh łizhinígíí

|  |
| --- |
| nihookááʼ naaldeehii |
| Dahináanii  Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí Biishchʼid Dahólónígíí Náhookǫs biyaadi Hadahóólįįdígíí Tsin Deigházhígíí Naʼastsʼǫǫsí dóó Łéʼétsoh Tó wónaanídę́ę́ʼ naʼastsʼǫǫí dóó łéʼétsoh Łéʼétsoh

---

**Łéʼétsoh łizhinígíí** |
|  |
|  Ndaʼałkaahí bikʼehgo Rattus rattus wolyé |
|  |  |
| Nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí |
| naaldeehii daʼałchozhígíí |
|  |

**Łéʼétsohłizhinígíí** éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó hólǫ́, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí, ńléidi éí ádin. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Rattus rattus"* deiłníigo dayózhí.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ

Díí naaldlooshii éí 5–7di asdzoh áníłnééz; bitseeʼ éí 6–9di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łizhin; bitéél éí łigai.

Łéʼétsoh łizhinígíí éí chʼil binááʼ dóó bitʼąąʼ dóó dzidzé yiłchozh; chéłchaaʼ dóó naʼashjéʼii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
# Łéʼétsoh łibáhígíí

|  |
| --- |
| nihookááʼ naaldeehii |
| Dahináanii  Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí Biishchʼid Dahólónígíí Náhookǫs biyaadi Hadahóólįįdígíí Tsin Deigházhígíí Naʼastsʼǫǫsí dóó Łéʼétsoh Tó wónaanídę́ę́ʼ naʼastsʼǫǫí dóó łéʼétsoh Łéʼétsoh

---

**Łéʼétsoh łibáhígíí (Tóchxǫʼí łéʼétsoh)** |
|  |
|  Ndaʼałkaahí bikʼehgo Rattus norvegicus wolyé |
|  |  |
| Nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí |
| naaldeehii daʼałchozhígíí |
|  |

**Łéʼétsohłibáhígíí** éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó hólǫ́, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí, ńléidi éí ádin. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Rattus norvegicus"* deiłníigo dayózhí.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ

Díí naaldlooshii éí 10–11di asdzoh áníłnééz; bitseeʼ éí 9–10di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí łigai.

Łéʼétsoh łibáhígíí éí chʼil binááʼ dóó bitʼąąʼ dóó dzidzé yiłchozh; chéłchaaʼ dóó naʼashjéʼii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
# Táłkááʼ Bighan Dineʼé Bikéyah

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

| Táłkááʼ Bighan Dineʼé Bikéyah |
| --- |

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
|  |
| Kéédahatʼínígíí (2016) | 31,028,337 |

**TáłkááʼBighanDineʼéBikéyah** éí Wááshindoon Bikéyah Shádiʼááhjígo bił hazʼą́.

Táłkááʼ Bighan Dineʼé Bikéyah éí 353,841 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 31,028,337 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́.

*Delcy Rodríguez* éí Táłkááʼ Bighan Dineʼé Bikéyah binaatʼáanii nilį́.
# Náshdóítsoh noodǫ́zígíí

|  |
| --- |
| nihookááʼ naaldeehii |
| Dahináanii  Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí Biishchʼid Dahólónígíí Náhookǫs biyaadi Hadahóólįįdígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼalghałígíí Náshdóí Deinoolinígíí Náshdóí Ndahalinígíí

---

**Náshdóítsoh noodǫ́zígíí** |
|  |
|  Ndaʼałkaahí bikʼehgo Panthera tigris wolyé |
|  |  |
| Binááʼádaałtsʼózíidi kéyah naaznilígíí  dóó Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayah |
| naaldeehii daʼalghałígíí |
|  |

Náshdóítsoh noodǫ́zígíí
**Náshdóítsohnoodǫ́zígíí** éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayahdi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Panthera tigris"* deiłníigo dayózhí. Ałkʼidą́ą́ʼ náshdóítsoh noodǫ́zígíí tʼóó ahayóí ńtʼę́ę́ʼ, áko ndi kʼad éí noonééł (Ásáí dinéʼiʼ bikéyahdi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łání bikáaʼdi éí dahólǫ́ǫ́ ńtʼę́ę́ʼ — dííshjį́į́góó éí ádaadin ńléidi).

### Ánoolinígíí

Náshdóítsoh noodǫ́zígíí éí náshdóítsoh tʼáá ałtso yilááh áníłtso: Náhookǫsjí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Haʼaʼaahjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi náshdóítsoh noodǫ́zígo dahólónígíí éí łaʼtsʼáadadi adéesʼeez áníłnéez łeh, áádóó éí 660 dahidídloʼ áníłdáás. Bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso łeh. Díí náshdóítsoh éí dibéłchíʼí dóó łitsxogo naashchʼąąʼ áádóó éí łizhingo noodǫ́ǫ́z; biteeldę́ę́ʼ éí łigai.

Łaʼ náshdóítsoh noodǫ́zígíí éí tʼóó łizhin dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z; díí éí naaldlooshii daʼnílʼį́įgi (Naʼazhǫǫsh Hatsoh da) yitʼį́ — tłʼóoʼdi éí łáháda dahólǫ́.

### Chʼiyą́

Náshdóítsoh noodǫ́zígíí éí alghałgo naaghá — Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ náshdóítsoh éí tábąąh béégashii dóó bisóodi dóó ayánítsoh bighą́ą́ʼaskʼidígíí yilghał; náánáłahdi éí bįįh dóó deeteel dóó chį́į́h naatsʼǫǫdí haalzheehgo naaghá. Nááná éí tsintahgi dóó hodíłchʼilgi naaghá, áádóó éí tłʼéeʼgo naalzheeh łeh.

### Náshdóítsoh noodǫ́zígíí dóó bílaʼashdlaʼii

Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdi kéédahatʼínígíí éí náshdóítsoh noodǫ́zígíí ndaʼnilkaad (dibé dóó béégashii nahalingo) áádóó bitsįʼ yitsʼą́ą́dóó azeeʼ ádeilééh. Łaʼ bílaʼashdlaʼii éí náshdóítsoh noodǫ́zígíí bilį́į́ʼ ádeiłʼį́įgo yaa ádahályą́.
# Tééhoołtsódii

|  |
| --- |
| nihookááʼ naaldeehii |
| Dahináanii  Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí Biishchʼid Dahólónígíí Náhookǫs biyaadi Hadahóólįįdígíí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí Bikéshgaan Naaki dóó Bikéshgaan Dį́įʼii

---

**Tééhoołtsódii** |
|  |
|  Ndaʼałkaahí bikʼehgo Hippopotamidae wolyé |
|  |  |
| Naakaii Łizhiní Bikéyah |
| naaldeehii daʼałchozhígíí |
|  |

**Tééhoołtsódii** éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Hippopotamidae"* deiłníigo dayózhí. Tééhoołtsódii éí naaki ałʼąą átʼé.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ

Díí naaldlooshii éí 4–5di adéesʼeez ádaníłtso; tééhoołtsódiichilí éí tʼóó 2–3di adéesʼeez ádaníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo łibá dóó dinilzhingo naashchʼąąʼ.

Tééhoołtsódii éí tłʼoh dóó chʼil bitʼąąʼ deiłchozh.
# Tʼáá łichíʼígo naʼageedí

|  |
| --- |
| niʼtátʼah naaldeehii |
| Dahináanii  Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí Biishchʼid Dahólónígíí Náhookǫs biyaadi Hadahóólįįdígíí Tsin Deigházhígíí Dahsání dah Yikahjí Tsin Deigházhígíí Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ ndaʼageedí

---

**Tʼáá łichíʼígo naʼageedí** |
|  |
|  Ndaʼałkaahí bikʼehgo Heterocephalus glaber wolyé |
|  |  |
| Haʼaʼaahjí Naakaii Łizhiní Bikéyah |
| naaldeehii daʼałchozhígíí |
|  |

**Tʼááłichíʼígonaʼageedí** éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Dził Dah Gai Biyaagi Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó Bilį́į́łání Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Heterocephalus glaber"* deiłníigo dayózhí. Tʼáá díí tʼéiyá naʼageedí *" Heterocephalus"*-jí atah yisdzoh.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ

Díí naaldlooshii éí naʼazísí nahalin. Bitsʼíís éí 4–6di asdzoh áníłnééz. Bighaaʼ éí ádin; biwódiníbiní éí ntsxaa; bijaaʼ éí ádin.

Tʼáá łichíʼígo naʼageedí éí chʼil bikétłʼóól yiłchozh.
# Dloziłchííʼ

|  |
| --- |
| tsinlátah naaldeehii |
| Dahináanii  Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí Biishchʼid Dahólónígíí Náhookǫs biyaadi Hadahóólįįdígíí Tsin Deigházhígíí Hazéí Dloziłgaii dóó bikʼéí

---

**Dloziłchííʼ** |
|  |
|  Ndaʼałkaahí bikʼehgo Sciurus vulgaris wolyé |
|  |  |
| Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyah  dóó Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyah |
| naaldeehii daʼałchozhígíí |
|  |

**Dloziłchííʼ** éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi dóó Daakǫʼ Dineʼé Bikéyahdi dóó Atsá Yee Ndaalzheehii Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Sciurus vulgaris"* deiłníigo dayózhí.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ

Díí hazéí éí 17–24di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łichííʼ; bitéél dóó bizééʼ éí łigai; binákʼee éí łigai ałdóʼ; bitseeʼ éí nineez dóó ditłʼo.

Dloziłchííʼ éí neeshchʼííʼ dóó chʼil binááʼ yildeeł łeh; dzidzé dóó ábíshjaaʼ éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
# Jaatsohí bitseetłʼooígíí

|  |
| --- |
| nihookááʼ naaldeehii |
| Dahináanii  Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí Biishchʼid Dahólónígíí Náhookǫs biyaadi Hadahóólįįdígíí Tsin Deigházhígíí Dahsání dah Yikahjí Tsin Deigházhígíí Jaatsohí

---

**Jaatsohí bitseetłʼooígíí** |
|  |
|  Ndaʼałkaahí bikʼehgo Chinchilla lanigera wolyé |
|  |  |
| Shádiʼááhjí Kéyah Dah Siʼánígíí (Jeeshóóʼ Bidziiltah) |
| naaldeehii daʼałchozhígíí |
|  (kéyah beʼelyaaígíí ádin) |

**Jaatsohíbitseetłʼooígíí** éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Jeeshóóʼ Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Chinchilla lanigera"* deiłníigo dayózhí.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ

Díí naaldlooshii éí 9–10di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá; bijaaʼ éí ntsaa; bitseeʼ éí nineez.

Jaatsohí bitseetłʼooígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó tłʼoh yiłchozh.
# Shádiʼááhdę́ę́ʼ tooh łéʼétsoh

|  |
| --- |
| nihookááʼ naaldeehii |
| Dahináanii  Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí Biishchʼid Dahólónígíí Náhookǫs biyaadi Hadahóólįįdígíí Tsin Deigházhígíí Dahsání dah Yikahjí Tsin Deigházhígíí

---

**Shádiʼááhdę́ę́ʼ tooh łéʼétsoh** |
|  |
|  Ndaʼałkaahí bikʼehgo Myocastor coypus wolyé |
|  |  |
| Shádiʼááhjí Kéyah Dah Siʼánígíí |
| naaldeehii daʼałchozhígíí |
|  |

**Shádiʼááhdę́ę́ʼtoohłéʼétsoh** éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Myocastor coypus"* deiłníigo dayózhí. Tʼáá díí tʼéiyá naaldlooshii *"Myocastor"*-jí atah yisdzoh.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ

Díí naaldlooshii éí chaaʼ nahalin, áko ndi bitseeʼ éí dóó nteel da. Bitsʼíís éí 16–24di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí dóó dinilzhingo naashchʼąąʼ.

Shádiʼááhdę́ę́ʼ tooh łéʼétsoh éí chʼil bitʼąąʼ dóó chʼil bikétłʼóól yiłchozh.
# Ńdíshchíitah hazéítsʼósii

|  |
| --- |
| nihookááʼ naaldeehii |
| Dahináanii  Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí Biishchʼid Dahólónígíí Náhookǫs biyaadi Hadahóólįįdígíí Tsin Deigházhígíí Hazéí Dlǫ́ǫ́ʼ dóó Dilchaʼ dóó bikʼéí Hazéítsʼósii

---

**Ńdíshchíitah hazéítsʼósii** |
|  |
|  Ndaʼałkaahí bikʼehgo Tamias amoenus (Neotamias amoenus) wolyé |
|  |  |
| Náhookǫsjí Kéyah Dah Siʼánígíí |
| naaldeehii daʼałchozhígíí |
|  |

**Ńdíshchíitahhazéítsʼósii** éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫs dóó Eʼeʼaahjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Tamias amoenus"* (éí doodaiiʼ éí *"Neotamias amoenus"*) deiłníigo dayózhí.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ

Díí hazéí éí 9–10di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá dóó dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ; bitsiitsʼiin dóó binághah éí łigai dóó dinilzhingo noodǫ́ǫ́z; bitéél éí łigai; bitseeʼ éí diłhił łeh.

Ńdíshchíitah hazéítsʼósii éí chʼil binááʼ yildeeł; tłʼoh dóó chéłchaaʼ yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
# Tó wónaanídę́ę́ʼ łeeyiʼ bitiiní binághah halchíʼígíí

|  |
| --- |
| niʼtátʼah naaldeehii |
| Dahináanii  Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí Biishchʼid Dahólónígíí Náhookǫs biyaadi Hadahóólįįdígíí Tsin Deigházhígíí Naʼastsʼǫǫsí dóó Łéʼétsoh Łeeyiʼ bitiiní Łeeyiʼ bitiiní binághah halchíʼígíí dóó bikʼéí

---

**Tó wónaanídę́ę́ʼ łeeyiʼ bitiiní binághah halchíʼígíí** |
|  |
|  Ndaʼałkaahí bikʼehgo Clethrionomys glareolus (Myodes rutilus) wolyé |
|  |  |
| Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyah |
| naaldeehii daʼałchozhígíí |
|  |

**Tó wónaanídę́ę́ʼłeeyiʼbitiiníbinághahhalchíʼígíí** éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó Eʼeʼaahjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Clethrionomys glareolus"* (éí doodaiiʼ éí *"Myodes rutilus"*) deiłníigo dayózhí.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ

Díí naaldlooshii éí 2–3di asdzoh áníłnééz; bitseeʼ éí 1–2di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; binághah éí halchíiʼ łeh; bijaaʼ éí áłtsʼíísí; bitéél éí łigai.

Tó wónaanídę́ę́ʼ łeeyiʼ bitiiní binághah halchíʼígíí éí ábíshjaaʼ dóó tłʼoh yiłchozh.
# Nahatʼeʼii

|  |
| --- |
| Nahatʼeʼii |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Dahináanii  Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí Biishchʼid Dahólónígíí Náhookǫs biyaadi Hadahóólįįdígíí Tsin Deigházhígíí

---

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Nahatʼeʼii |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Dahbatah nahatʼeʼii |
|  |
|  |
Naakaii Bikéyahdę́ę́ʼ nahatʼeʼii |
|  |

 |
|  |
|  |
Hosh nteelítah nahatʼeʼii |
|  |

 |
|  |
|  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Akałii Bikéyahdę́ę́ʼ nahatʼeʼii |
|  |
|  |
Nahatʼeʼii łichíʼígíí |
|  |

 |
|  |
|  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Ayaaí Ahééháshį́į́hdę́ę́ʼ nahatʼeʼii |
|  |
|  |
Nahatʼeʼii ntsaaígíí |
|  |

 |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Díkʼǫ́ǫ́zhíitah nahatʼeʼii |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Ahééháshį́į́hdę́ę́ʼ nahatʼeʼii |
|  |
|  |
Haltsooítah nahatʼeʼii |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |

 |

**Nahatʼeʼii** éí Biishchʼid Dahólónígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Dipodomys"* deiłníigo deiyózhí. Nahatʼeʼii éí naadiin ałʼąą ádaatʼé.

Díí naaldlooshii éí 8–10di asdzoh ádaníłnéez łeh (bitseeʼ éí 6–7di asdzoh áníłnééz), áádóó éí chʼil binááʼ deildeeł; tłʼoh dóó chéłchaaʼ yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.

|  |
| --- |
| Dahbatah nahatʼeʼii |

|  |
| --- |
| Naakaii Bikéyahdę́ę́ʼ nahatʼeʼii |

|  |
| --- |
| Díkʼǫ́ǫ́zhíitah nahatʼeʼii |
# Naʼastsʼǫǫsí ndahatʼeʼígíí

|  |
| --- |
| nihookááʼ naaldeehii |
| Dahináanii  Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí Biishchʼid Dahólónígíí Náhookǫs biyaadi Hadahóólįįdígíí Tsin Deigházhígíí Naʼastsʼǫǫsí dóó Łéʼétsoh Tó wónaanídę́ę́ʼ naʼastsʼǫǫí dóó łéʼétsoh Tábąąh łéʼétsoh dóó bikʼéí

---

**Naʼastsʼǫǫsí ndahatʼeʼígíí** |
|  |
|  Ndaʼałkaahí bikʼehgo Notomys daolyé |
|  |  |
| Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah |
| naaldeehii daʼałchozhígíí |
|  |

**Naʼastsʼǫǫsíndahatʼeʼígíí** éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Notomys"* deiłníigo deiyózhí. Naʼastsʼǫǫsí ndahatʼeʼígíí éí ashdlaʼ ałʼąą ádaatʼé.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ

Díí naaldlooshii éí 3–5di asdzoh ádaníłnéez łeh; bitseeʼ éí 4–6di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí łigai; bikeeʼ éí tʼáá daalchííʼ.

Naʼastsʼǫǫsí ndahatʼeʼígíí éí chʼil binááʼ dóó azeeʼ dóó dzidzé deiłchozh.
# Tó wónaanídę́ę́ʼ naʼastsʼǫǫsíchilí

|  |
| --- |
| nihookááʼ naaldeehii |
| Dahináanii  Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí Biishchʼid Dahólónígíí Náhookǫs biyaadi Hadahóólįįdígíí Tsin Deigházhígíí Naʼastsʼǫǫsí dóó Łéʼétsoh Tó wónaanídę́ę́ʼ naʼastsʼǫǫí dóó łéʼétsoh

---

**Tó wónaanídę́ę́ʼ naʼastsʼǫǫsíchilí** |
|  |
|  Ndaʼałkaahí bikʼehgo Micromys minutus wolyé |
|  |  |
| Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyah  dóó Binááʼádaałtsʼózíidi kéyah naaznilígíí |
| naaldeehii daʼałchozhígíí |
|  |

**Tó wónaanídę́ę́ʼnaʼastsʼǫǫsíchilí** éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi dóó Daakǫʼ Dineʼé Bikéyahdi dóó Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Micromys minutus"* deiłníigo dayózhí.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ

Díí naaldlooshii éí 2–3di asdzoh áníłnééz; bitseeʼ éí 2–3di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ.

Tó wónaanídę́ę́ʼ naʼastsʼǫǫsíchilí éí chʼil binááʼ dóó bitʼąąʼ dóó dzidzé yiłchozh; chéłchaaʼ dóó naʼashjéʼii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.
# Dáʼákʼehtah łeeyiʼ bitiiní

|  |
| --- |
| niʼtátʼah naaldeehii |
| Dahináanii  Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí Biishchʼid Dahólónígíí Náhookǫs biyaadi Hadahóólįįdígíí Tsin Deigházhígíí Naʼastsʼǫǫsí dóó Łéʼétsoh Łeeyiʼ bitiiní

---

**Dáʼákʼehtah łeeyiʼ bitiiní** |
|  |
|  Ndaʼałkaahí bikʼehgo Microtus agrestis wolyé |
|  |  |
| Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyah |
| naaldeehii daʼałchozhígíí |
|  |

**Dáʼákʼehtahłeeyiʼbitiiní** éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Microtus agrestis"* deiłníigo dayózhí.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ

Díí naaldlooshii éí 3–5di asdzoh áníłnééz; bitseeʼ éí 2–3di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bijaaʼ éí áłtsʼíísí; bitéél éí halbá.

Dáʼákʼehtah łeeyiʼ bitiiní éí chʼil binááʼ dóó tłʼoh yiłchozh.
# Halgai Hóteeldę́ę́ʼ naʼazísí

|  |
| --- |
| niʼtátʼah naaldeehii |
| Dahináanii  Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí Biishchʼid Dahólónígíí Náhookǫs biyaadi Hadahóólįįdígíí Tsin Deigházhígíí Naʼazísí

---

**Halgai Hóteeldę́ę́ʼ naʼazísí** |
|  |
|  Ndaʼałkaahí bikʼehgo Geomys bursarius wolyé |
|  |  |
| Náhookǫsjí Kéyah Dah Siʼánígíí (Halgai Hóteelígíí bikááʼgóó) |
| naaldeehii daʼałchozhígíí |
|  (kéyah beʼelyaaígíí ádin) |

**HalgaiHóteeldę́ę́ʼnaʼazísí** éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Halgai Hóteel bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Geomys bursarius"* deiłníigo dayózhí.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ

Díí naaldlooshii éí 8–12di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bijaaʼ éí áłtsʼíísí; biwódiníbiní éí ntsxaa.

Halgai Hóteeldę́ę́ʼ naʼazísí éí chʼil bikétłʼóól dóó chąąshtʼezhii dóó hazaʼaleehtsoh yiłchozh łeh.
# Akałii Bikéyahdę́ę́ʼ naʼazísí

|  |
| --- |
| niʼtátʼah naaldeehii |
| Dahináanii  Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí Biishchʼid Dahólónígíí Náhookǫs biyaadi Hadahóólįįdígíí Tsin Deigházhígíí Naʼazísí

---

**Akałii Bikéyahdę́ę́ʼ naʼazísí** |
|  |
|  Ndaʼałkaahí bikʼehgo Geomys personatus wolyé |
|  |  |
| Náhookǫsjí Kéyah Dah Siʼánígíí (Tooh Baʼáadii bibąąhgóó) |
| naaldeehii daʼałchozhígíí |
|  (kéyah beʼelyaaígíí ádin) |

**AkałiiBikéyahdę́ę́ʼnaʼazísí** éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Akałii Bikéyahdi dóó Náhookǫsjí Naakaii Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Geomys personatus"* deiłníigo dayózhí.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ

Díí naaldlooshii éí 10–12di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá; bijaaʼ éí áłtsʼíísí; biwódiníbiní éí ntsxaa.

Akałii Bikéyahdę́ę́ʼ naʼazísí éí chʼil bikétłʼóól dóó chąąshtʼezhii dóó hazaʼaleehtsoh yiłchozh łeh.
# Haʼaʼaahdę́ę́ʼ hazéítsʼósii

|  |
| --- |
| nihookááʼ naaldeehii |
| Dahináanii  Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí Biishchʼid Dahólónígíí Náhookǫs biyaadi Hadahóólįįdígíí Tsin Deigházhígíí Hazéí Dlǫ́ǫ́ʼ dóó Dilchaʼ dóó bikʼéí Hazéítsʼósii

---

**Haʼaʼaahdę́ę́ʼ hazéítsʼósii** |
|  |
|  Ndaʼałkaahí bikʼehgo Tamias striatus wolyé |
|  |  |
| Náhookǫsjí Kéyah Dah Siʼánígíí |
| naaldeehii daʼałchozhígíí |
|  |

**Haʼaʼaahdę́ę́ʼhazéítsʼósii** éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫs dóó Haʼaʼaahjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí *"Tamias striatus"* deiłníigo dayózhí.

### Ánoolinígíí dóó bichʼiyąʼ

Díí hazéí éí 10–12di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitsiitsʼiin dóó binághah éí łigai dóó dinilzhingo noodǫ́ǫ́z; bitéél éí łigai; bitseeʼ éí diłhił łeh.

Haʼaʼaahdę́ę́ʼ hazéítsʼósii éí chʼil binááʼ yildeeł; tłʼoh dóó chéłchaaʼ yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.