# Romanispråk

|  |
| --- |
| **RomanésRomani** |
| **Klassifisering** | Indoeuropeisk  Indoiransk   Indoarisk |
| **Bruk** |
| **Tala i** | Sigøynarar utan noko eige land |
| **Område** | Europa |
| **Romanéstalande i alt** | 4,8 millionar |
| **Skriftsystem** | Devanagari, gresk, kyrillisk, latinsk. |
| **Offisiell status** |
|  |
| **Offisielt språk i** | Kommunen Shuto Orizari ved Skopje i Nord-Makedonia, 79 landkommunar og ein by (Budeşti) i Romania |
| **Språkkodar** |
| **ISO 639-2** | rom |
| **ISO 639-3** | rom |
| **Glottolog** | `roma1329` |

**Romanispråk** er ei grein av dei indoiransk språka med fleire undergrupper, som blir snakka av sigøynarar (roma og sinti).

## Utbreiing

Ein reknar med at romanispråka vert snakka av om lag 40 millionar menneske. I Europa lever det 10–12 millionar sigøynarar, eller *roma*, og nesten alle desse kan forstå kvarandre trass i dialektskilnader. Den interne strukturen til romanispråkfamilien er uoversiktleg, det same er kriteria for inndeling i språk og dialekt. Fleire av dei språka som blir snakka i Norden har sine næraste slektspråk i familien i andre delar av Europa.

Grovt sett har dei romanitalande komme til Norden i tre bølgjer. Først kom det romanitalande på 1500-talet, som delte seg språkleg i norsk romani, svensk romani og kaalo, eller kalo finsk romani. Det bur 10 000 roma i Finland, som høyrer til kaale-gruppa. Dei var skild frå roma i Sverige i perioden 1809 fram til 1954 (innføringa av den nordiske passunionen). På slutten av 1800-talet og tiåra framover kom det roma som snakka valakiske romanispråk, kalderasj, lovari og tjurari til Skandinavia. På 1960- og 70-talet kom det roma frå Frankrike, Spania, Polen, Russland, Bulgaria og Jugoslavia, blant anna kalderasj, lovari, arli og romungri. Også krigane på Balkan på 1990-talet førte med seg immigrasjon av roma frå det tidlegare Jugoslavia, m.a. arli, bugurdji og gurbeti. Språk med talarar som har kome i fleire omgangar har vorte styrka med innflytting av nye talarar.

## Offentleg status

I Noreg er både romanés og romani rakripa (norsk romani) sannkjent som historisk minoritetsspråk med same status som kvensk og dei samiske språka. Sverige har sannkjent svensk romani, finsk romani (*kaale*), kalderasj, lovari, arli og romungri. Finland har sannkjent finsk romani.

## Språkfamilien

Romanispråkrområdet i Europa
Romanispråka er ein del av den vestlege greina av indoariske språk, i lag med fire andre språkgreiner (domari, khandeshi, gujarati og rajasthani). Romanispråka er sjølv delt inn i fire greiner, balkanromani, sentralromani, nordleg romani, og valakisk romani. Oversynet her byggjer dels på Glottolog, dels på Bijvoet og Fraurud.

* Balkanromani
	+ Abruzzesisk-Calabrsk-Moliseansk romani
	+ Arli (Arli-Dolenjski) (også i Sverige)
	+ Krim-romani
	+ bugurdji, kovatsjki (Drindari–Kalajdži–bugurdji)
	+ Sofia-erli
	+ Prilep-Prizren-Serres
	+ Pyrgos-Peloponneseromani
	+ Romacilikanes
	+ Romano
	+ Rumelsk romani
	+ Sepečides
	+ Serres-Sechidouromani
	+ Ursári
	+ Zargari
* Valakisk romani
	+ Nordleg valakisk
		- Cerhari
		- Churari
		- Egyptisk ghagar
		- Kalderasj (også i Sverige)
		- Lovari
		- Machvano
		- Søraustleg ukrainsk valakisk
	+ Sørleg vlax
		- Gurbet-dzambazi
		- Kalpazea-filipidzía-xandurja
		- Valakia-muntenia-Nordaustlege Bulgaria
* Sentralromani
	+ Gurvari
	+ Nordleg sentralromani
		- Böhmisk romani
		- Austslovakisk romani
		- Galisisk romani
		- Moravisk romani
		- Vestlovakisk romani
	+ Sørleg sentralromani
		- Romungro
		- Vend
* Nordleg romani
	+ Baltisk romani
		- Chuxny
		- Austleg Latvia-Lithuansk romani
		- Nordleg Russsk romani
		- Polsk romani
		- Kviteusssk romani
	+ Caló
		- Brasiliansk calão
		- Katalansk calo
		- Galisisk calo
		- Portugisisk calão
		- Spansk caló
	+ Nordvestleg romani
		- Kalo finsk romani (Finland, Sverige)
		- Sinteromani
			* Gadschkene
			* Lallere
			* Manouche
			* Sastike
			* Sørleg sinti
* Andre romanispråk
	+ Skandinavsk romani (Romani rakripa)
		- Svensk romani (tavringerromani) (Sverige)
		- Norsk romani (Noreg)
	+ Arkaisk Angloromani
	+ Valisisk romani

Av desse språka er norsk romani (romani rakripa) snakka i Noreg, og svensk romani i Sverige. Det svenske Språkrådet distribuerer i tillegg materiale på arli, kalderaš, kale, lovara.

## Ordtilfang

Ordtilfanget i dei ulike romanispråka ber sterkt preg av historia til sigøynarane (romfolket). Kjernen av ordtilfanget kjem frå dei indoariske språka kring Panjab i India. Mange ord liknar på dei tilsvarande orda i panjabi og hindi — slik som tala frå éin til fem. Andre vesentlege kjelder er armensk, gresk, slaviske språk, romanske språk og germanske språk. Det finst òg enkelte hebraiske og finske ord i romanés.

## Sjå òg

* Romani rakripa

## Kjelder

* Bijovet og Fraurud, Kari 2007: Det romska språket och romsk språkvård i Sverige 2007
* Granqvist, Kimmo 2011: *Lyhyt Suomen romanikielen kielioppi* ("Ein kort grammatikk for finsk romani"), Kotimaisten kielten tutkimuskeskus, 2011 Verkkojulkaisu ISBN 978-952-5446-69-2

Fotnotar

## Bakgrunnsstoff

* European Committee on Romani Emancipation
* Delegation för romska ärenden Arkivert 2014-08-03 ved Wayback Machine. – ved det finske *Social- och Hälsovårdsministeriet*