Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Leipzig

*For andre tydingar av oppslagsordet, sjå Leipzig (fleirtyding).*

|  |
| --- |
| Leipzig |
| Lipsk |
| by |
|  |
|

|  |
| --- |
|  Våpenskjold  |

 |
| Land |  Tyskland |
| Stat | Sachsen |
| Region | Leipzig |
| Landkreis | Kreisfri by |
| Høgd | 113 m |
| Areal | 297,80 km² |
| Folketal |  619 879 (31. desember 2023) |
| Først nemnd i | 1050 |
|  •  Byrettar | 1165 |
| Postnummer | 04003–04357 |
| Retningsnummer | 0341 |
| Bilnummer | L |
|  Leipzig ﻿ / ﻿ |
| **Wikimedia Commons:**  Leipzig |

**Leipzig** (sorbisk *Lipsk*) er ein by i Tyskland og den største byen i delstaten Sachsen. Byen har eit innbyggjaratal på om lag 620 000, og ligg der elvane Pleiße, Weiße Elster og Parthe renn saman.

Leipzig er kjend for universitet og varemessa. Det første tyske arbeidarpartiet vart grunnlagt i byen.

Namnet Leipzig kjem frå det slaviske ordet *Lipsk*, som tyder ‘busetnad ved lindetrea’.

## Historie

Thomaskirche, der Johann Sebastian Bach var organist og Martin Luther har preika. Foto: Dirk Goldhahn
Den første historiske omtalen av byen er frå 1050, då me høyrer om ein slavisk busetnad som heitte *Lipsk*. På grunn av tysk ekspansjon austover blei byen etter kvart ein av deira handelsstader, og fekk byrettar i 1165 av markgreven av Meissen.

Byen blei stygt skada av bombeåtak frå dei allierte under den andre verdskrigen. Medan det budde over 750 000 menneske i byen like før den andre verdskrigen, hadde folketalet gått ned til 500 000 i 2002.

I 1989 byrja den fredelege revolusjonen mot DDR-styret i byen med såkalla *Montagsdemonstrationen*.

## Kjende personar med samband til Leipzig

Reichsgericht, rettsbygningen i Leipzig. Foto: Dirk Goldhahn
Leipzig har i mange hundreår vore eit kultursentrum i Tyskland, noko ein merkar på menneska som har vore innom byen. Filosofen Gottfried Leibniz og fleire musikarar frå Bach-familien verka eller var fødde her, mellom anna Johann Sebastian Bach. Martin Luther preika i byen.

Fleire nordmenn har søkt seg til Leipzig. Ei rekke norske komponistar og musikarar, som Edvard Grieg, Johan Selmer, Ole Olsen, Johannes Haarklou, Christian Sinding, Eyvind Alnæs, Johan Halvorsen og Geirr Tveitt studerte her. Av norske vitskapsmenn var Sophus Lie professor i matematikk og Vilhelm Bjerknes professor i geofysikk ved Universitetet i Leipzig. Salmediktaren Elias Blix studerte teologi ved universitetet frå 1871 til 1872. Han hadde adresse Parkstrasse 2.

## Verd å vitja i byen

* Det gamle rådhuset, bygd av Hieronymus Lotter på 1500-talet
* Det nye rådhuset
* Thomaskirche
* Nikolaikirche
* Völkerschlachtdenkmal (monument over folkeslaget)
* Universitetet i Leipzig
* Det tyske biblioteket
* Gohlisslottet

Panoramabilete av Leipzig. Foto: Tilman Scheinpflug

## Kjelder

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Leipzig**

 Reiseguide for Leipzig frå Wikivoyage
* Offisiell nettstad
# Mary Wollstonecraft

|  |
| --- |
| **Mary Wollstonecraft** |
|   |
| **Pseudonym** | Mr. Cresswick |
| **Statsborgarskap** | Kongeriket Storbritannia |
| **Fødd** | 27. april 1759 Spitalfields, London |
| **Død** |
10. september 1797 (38 år) Somers Town, London |
| **Yrke** | omsetjar, filosof, historikar, romanforfattar, essayist, guvernante, innehavar, reiseforfattar, barnebokforfattar, skribent, feminist |
| **Religion** | deisme, Den anglikanske kirke[\*], unitarisme |
| **Far** | Edward John Wollstonecraft |
| **Mor** | Elizabeth Dixon |
| **Ektefelle** | William Godwin, Gilbert Imlay |
| **Born** | Mary Shelley, Fanny Imlay |
| Mary Wollstonecraft på Commons |

Portrett av Mary Wollstonecraft av John Opie, no i Tate-galleriet.
**Mary Wollstonecraft** (27. april 1759–10. september 1797) var ein britisk feminist, forfattar og filosof. Ho hevda at både menn og kvinner skulle sjåast på som rasjonelle vesen og at samfunnet skulle byggjast på fornuft. Ho er sett på som ein grunnleggjar av feministisk filosofi som tidleg tok opp fornedringa av kvinner og at dei burde ha dei same rettane som menn.

I *A Vindication of the Rights of Men* (1790) kritiserte ho Edmund Burke og tok stilling for den franske revolusjonen. Den best kjende boka hennar er *A Vindication of the Rights of Woman* (1792), der ho gjekk sterkt ut mot den rådande oppfatninga om at kvinner var naturleg underlegne menn, men framstod slik på grunn av manglande utdanning. Wollstonecraft dreiv sjølv ein jenteskole og skreiv *Thoughts on the Education of Daughters* (1787). Etter at ho døydde gav enkjemannen hennar ut memoarane hennar, *Memoirs of Mary Wollstonecraft* (1798). For nordbuar er ho også kjend for *Letters Written in Sweden, Norway and Denmark* (1796), omsett som *Min nordiske reise*, basert på ei reise i Skandinavia i 1795.

Wollstonecraft er blitt kjend ikkje berre for dei nyskapande tankane og skriftene sine , men også for det uvanlege og til tider stormfulle livet sitt. Etter to utanomekteskapelege tilhøve til Henry Fuseli og Gilbert Imlay gifta Wollstonecraft seg med filosofen William Godwin, ein tidleg anarkist. Dotter deiar, Mary Shelley, blei seinare kjend for romanen *Frankenstein*. Wollstonecraft døydde i barsel 38 år gammal og etterlet seg ei rekke uferdige manuskript.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Mary Wollstonecraft» frå Wikipedia på svensk, den 3. november 2008.*
# Walter Scott

|  |
| --- |
| **Walter Scott** |
|  Henry Raeburn: *Portrett av Walter Scott*, 1822 |
| **Pseudonym** | Jedediah Cleishbotham, Laurence Templeton, Somnambulus, Malachi Malagrowther, Clutterbuck, Lawrence Templeton |
| **Statsborgarskap** | Kongeriket Storbritannia, Storbritannia |
| **Fødd** | 15. august 1771 Edinburgh |
| **Død** |
21. september 1832 (61 år) Abbotsford |
| **Yrke** | lyrikar, skodespelforfattar, lingvist, omsetjar, romanforfattar, musikkforskar, biograf, skribent, dommar, diktarjurist, advokat, historikar, litteraturkritikar, novelleforfattar, jurist |
| **Språk** | engelsk |
| **Sjanger** | teater, romantikken, Historiske forteljingar |
| **Medlem av** | Faculty of Advocates[\*], frimureri, Royal Society of Edinburgh[\*], Celtic Society[\*], Bannatyne Club[\*] |
| **Far** | Walter Scott |
| **Mor** | Anne Rutherford |
| **Ektefelle** | Charlotte Genevieve Charpentier |
| **Born** | Charlotte Sophia Lockhart, Anne Scott, Charles Scott, Sir Walter Scott, 2nd Baronet |
| **Prisar** | Fellow of the Royal Society of Edinburgh, baronett |
|  |
| Walter Scott på Commons |

**Walter Scott** (15. august 1771–21. september 1832) var ein skotsk diktar og skribent frå Edinburgh. Han var ein av dei meste lesne forfattarane i heile verda i samtida og vert tradisjonelt rekna som grunnleggjaren av den historiske romanen. Mange av dei historiske romanane hans har vorte klassikarar og har danna grunnlag for talrike skodespel, operaer og spelefilmar.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Walter Scott» frå Wikipedia på engelsk, den 21. september 2018.*
# Teknokrati

**Teknokrati** (frå gresk **τεχνοκρατία** – *styring gjennom teknikk*) ei nemning på eit styresett som set teknologi og teknisk kunnskap i høgsetet. Helst skal ekspertar styra, gjennom eit ekspertstyre. Teknokratirørsla har særleg fokusert på ingeniørane.

Nemninga teknokrati kan førast attende til den norsk-amerikanske sosiologen Thorstein Veblen, som i 1912 fokuserte på teknokratane si rolle. Veblen argumenterte for at ingeniørar skulle ta over styringa i statane. Ingeniørane vart sett på som best eigna til å styra og ta seg av kybernetiske system.

## Sjå òg

* Politikk
* Taylorisme, Fordisme, Postfordisme, Individualisme
* Aristokrati, Byråkrati, Demokrati, Plutokrati, Teokrati

## Litteratur

* Thorstein Veblen. *The Engineers and the Price System*, New York 1961.
# Tennis

*For bandet Tennis, sjå bandet Tennis*
Den kjende tennisspelaren Andy Roddick servar.
**Tennis** er eit ballspel der ein slår ballen med ein strenga racket fram og tilbake over eit nett som står på tvers av ein rektangulær bane. Ein speler tennis både innan- og utandørs og blir spelt single for begge kjønn (ein mot ein), double for begge kjønn (to mot to) eller mixed double (ein mann og ei kvinne per lag). Ballen skal returnerast direkte (volley) eller etter éin sprett. Dei ulike underlaga tennis blir spelt på er grus, gras, «hard court» (kunstdekke) og teppe (innandørs). I dag er det ein av dei mest utbreidde idrettane i verda med somme av dei best betalte utøvarane.

## Kjelder

* Omsett frå Wikipedia på bokmål fredag 1. januar 2010, klokka 22:17.

## Bakgrunnsstoff

* Norges Tennisforbund
* ATP - Dei profesjonelle tennisspelarane sitt forbund (menn)
* WTA - Dei profesjonelle tennisspelarane sitt forbund (kvinner)
* ITF - Det internasjonalen tennisforbundet
# Seksfotingar

|  |
| --- |
| **Seksfotingar** |
|  |
| **Systematikk** |
| **Rike:** | Dyr Animalia |
| **Underrike:** | Bilaterale dyr Bilateria |
| **Infrarike:** | Protostomia |
| **Rekkje:** | Leddyr Arthropoda |
| **Underrekkje:** | **Seksfotingar** Hexapoda Blainville, 1816 |

**Seksfotingar** (*Hexapoda*) er ei under-rekkje leddyr som vert kjenneteikna av å ha seks unirame bein. Gruppa vert tradisjonelt delt inn i to klassar etter korleis munndelane sit; insekta *Insecta* har munndelane på utsida av munnen, medan klassen *Entognatha* har dei på innsida. Insekta er den største grupperinga seksfotingar, med godt over ein million registrerte artar.

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Seksfotingar**
# Tanákh

Tanákh| תנ"ך |
|  Tanákh på bokrullar. |
|  |
| Språk | klassisk hebraisk, Biblical Aramaic |
| Sjanger | religiøs litteratur |

**Tanákh** eller **Tenákh** (hebraisk תנ”ך *tānāx* eller *tənax*) er det mest brukte jødiske namnet for den hebraiske Bibelen. Tanákh svarar i hovudtrekk til det kristne Gamle testamentet, men med ulik bokrekkefølgje, noko ulik versnummerering (særleg i Salmane) og ei vesentleg ulik tolkingshistorie. Tanákh har til felles med det protestantiske Gamle testamentet at dei deuterokanoniske skriftene normalt ikkje er tekne med. Blant etiopiske jødar blir òg dei deuterokanoniske skriftene rekna som kanoniske.

## Ordet Tanákh

### Alternative skrivemåtar og synonym

Ordet kan òg bli skrive som **Tenakh**, **Tanach**, **Tenach** eller **TN"K**. I hovudsakleg kristne teologiske krinsar finst òg forma *Tanak*.

### Ordet «Tanákh» er eit akronym

Tanákh er i seg sjølv eit akronym for dei tre hovuddelane av den jødiske Bibelen:

* Torá [תּוֹרָה] («Lova»; òg kalla *Læra* eller *Instruksjonen*)
* Nebiím [נְבִיאִים] («Profetane»)
* Ketubím [כְּתוּבִים] («Skriftene» eller «Heilagskriftene»)

### Synonym

* *Mikrá* (hebraisk מקרא)
* *Den hebraiske Bibelen*
* *Den jødiske Bibelen*

## Liste over bøkene i Tanákh

### Torá *(Lova, Læra)*

1. Fyrste Mosebok
2. Andre Mosebok
3. Tredje Mosebok
4. Fjerde Mosebok
5. Femte Mosebok

### Nebiím *(Profetane)*

1. **Nebiím risjoním** (Dei tidlege profetane)
	1. Josva
	2. Dommarane
	3. Samuelsbøkene (1-2)
	4. Kongebøkene (1-2)
2. **Nebiím aharoním(Dei seinare profetane)*
	1. Jesaja
	2. Jeremia
	3. Esekiel
	4. Teré asár *(Dei tolv (mindre profetane))*
		1. Hosea
		2. Joel
		3. Amos
		4. Obadja
		5. Jona
		6. Mikha
		7. Nahum
		8. Habakkuk
		9. Sefanja
		10. Haggai
		11. Sakarja
		12. Malakhi

### Ketubím *(Skriftene)*

1. Salmane
2. Salomos ordtøke
3. Job
4. Megillot *(Skriftrullane)*
	1. Høgsongen
	2. Rut
	3. Klagesongane
	4. Forkynnaren
	5. Ester
5. Daniel
6. Esra–Nehemja:
	1. Esra
	2. Nehemja
7. Krønikebøkene (1-2)

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Tanákh**
# Laser

Laserlys i forskjellige bølgjelengder - raudt (660 & 635 nm), grønt (532 & 520 nm) og blå-fiolett (445 & 405 nm).
Diagram over kva spektrallinjer ulike stoff kan senda ut som laserlys.
**Laser** er ein teknikk for å senda ut lys med lik bølgjelengd og lik fase. Dette vil seia at lyset som regel er einsfarga, koherent, har sterk intensitet og går i éin retning. Ein lager laserlys gjennom stimulert emisjon frå ulike stoff. Ordet «laser» er ei forkorting for *Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation*.

Laserlys er smale stråler sett saman av tilnærma parallelle lysstråler som kan avgrensast i rommet og styrast med stor presisjon. Det gjer at ein kan få svært høg temperatur ved å fokusera laserstrålen i på eit punkt, og slik bruka laser til presis skjering eller merking i ulike materiale. Ein laser kan senda ut kontinuerlege stråler eller lyspulsar som kan avgrensast til femtosekund.

Den første brukbare laseren blei laga av Theodore Maiman i 1960. Teknikken blir i dag brukt innan vitskap, medisin, industri, underhaldning og i dagleglivet til mellom anna cd og dvd-avspeling, innan optisk kommunikasjon, i laserpeikarar og laserskrivarar.

## Døme

* Video av laserskjering.
* Eksperiment med laser.
* Laserstråler sende ut i rommet for å minska optiske forstyrringar frå jordatmosfæren .

## Sjå og

* Laserbehandling
* Laserkirurgi
* Maser

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Laser» frå Wikipedia på svensk, den 9. desember 2009.*

* «laser (SML-artikkel)» i *Store norske leksikon*, snl.no.

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Laser**
# System

Eit **system** er ei gruppe av mindre einingar som utgjer ein samordna eller samverkande heilskap.

Nokre døme på system:

* Fonologiske system
* Det endokrine systemet, styrer kroppens hormonproduksjon
* Informasjonssystem, et system for behandling av informasjon
* Operativsystem, eit grunnleggjande program på ei datamaskin
* PA-system, eit lydanlegg
* Periodesystemet, ein tabell over alle kjente grunnstoff
* Solsystem, planetar og andre himmellekamar i bane rundt ei stjerne
* Systematikk, læra om det biologiske mangfoldet og dets ordning
	+ Biologisk systematikk, ei ordna oppstilling av delgruppene av ei organismegruppe
* Systemutvikling, metode for å løysa problem ved hjelp av en modell
* Systemdynamikk, eit sett med konseptuelle verktøy som gjer det mogleg å forstå strukturen og dynamikken i komplekse system
* Sosialt system
# Daniel Ortega

|  |
| --- |
| **Daniel Ortega** |
|   |
| **Statsborgarskap** | Nicaragua |
| **Fødd** | 11. november 1945 (80 år) La Libertad |
| **Yrke** | politikar, skribent, revolusjonær |
| **Språk** | spansk, engelsk |
| **Verv** | President i Nicaragua |
| **Periode** | 1985-1990 |
| **Føregangar** | Junta |
| **Etterfylgjar** | Violeta Chamorro |
| **Verv** | President i Nicaragua |
| **Periode** | 2007- |
| **Føregangar** | Enrique Bolaños |
| **Politisk parti** | FSLN |
| **Religion** | ikke-praktiserende katolikk[\*] |
| **Ektefelle** | Rosario Murillo |
| Daniel Ortega på Commons |

**Daniel Ortega Saavedra** (fødd 11. november 1945) er president i Nicaragua. Han var også president i perioden 1985–1990.

Ortega var ein av leiarane til sandinistane i Nicaragua, ei rørsla av revolusjonære sosialistar som tok makta ved ein revolusjon i 1979.
# 2. september

**2. september** er den 245. dagen i den gregorianske kalenderen (246. under skotår). Det er 120 dagar att av året.

## Merkedag

### Nasjonaldagar og nasjonale flaggdagar

|  |  |
| --- | --- |
|  | Nasjonaldag i **Vietnam** |

### Religiøs helgedag

**Bevegelege heilagdagar som fell på 2. september i 2026:**

### Namnedag

|  |  |
| --- | --- |
| **Noreg** | Lisa, Lise og Liss |
| **Sverige** | Justus og Justina |
| **Danmark** | Elisa |

#### Helgendag i den katolske kyrkja

* Vilhelm av Roskilde

## Hendingar

### Utlandet

* 1666: Byrjinga på den store bybrannen i London. Ein brann over fleire dagar utsletta store delar av byen.
* 1945: Den andre verdskrigen var endeleg over då Japan kapitulerte offisielt til USA om bord på USS Missouri. General Douglas MacArthur og admiral Chester Nimitz representerte USA og utanrikesminister Mamoru Shigemitsu og Yoshihiro Umetsu Japan.
* 1990: Transnistria erklærte sjølvstende frå Moldova.

### Noreg

* 1811: Universitetet i Oslo vart grunnlagt av den dansk-norske kongen som *Det kongelige Fredriks Universitet*.
* 1964: Terje Pedersen sette verdsrekord i spydkast med 91,72 meter på Bislett stadion i Oslo.
* 1975: Svalbard lufthamn vart opna i Longyearbyen.

## Fødde

Kjetil André Aamodt er fødd i 1971
*Sjå òg Fødde den 2. september.*

* 1767: Anders Rambech, norsk embetsmann
* 1778: Louis Bonaparte, konge av Holland 1806-10, yngre bror av Napoleon Bonaparte
* 1839: Henry George
* 1884: Christoffer Hannevig, norsk skipsreiar og finansspekulant
* 1896: Ingjald Nissen, norsk psykolog
* 1908: Olaf Hoffsbakken, norsk skirennar
* 1920: Ray Charles, USA-amerikansk musikar
* 1960: Kristin Halvorsen, norsk politikar
* 1966: Salma Hayek, meksikansk skodespelar

Fredrik Skavlan, journalist og programleiar
* 1971: Kjetil André Aamodt, norsk alpinist

## Døde

Grundtvig døydde i 1872, nær 89 år gammal
*Sjå òg Døde den 2. september.*

* 1397: Francesco Landini, florentinsk musikar, komponist og instrumentmakar
* 1746: Jean-Baptiste Colbert de Torcy, fransk embetsmann
* 1872: N.F.S. Grundtvig, dansk forfattar, filosof, historikar, prest og politikar
* 1935: Jens Tvedt, norsk forfattar
* 1937: Pierre de Coubertin, fransk forfattar, skaparen av OL
* 1973: J.R.R. Tolkien, britisk forfattar og språkforskar
* 1993: Ingvar Moe, norsk forfattar
* 2008: Andreas Cappelen, norsk politikar