Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tresko

Tradisjonelle nederlandske tresko
**Tresko**, eller **klogger**, er sko som er laga heilt eller delvis av tre. Dei kan vere uthola av eitt trestykke, eller dei kan ha sole av tre og overdel av lêr eller eit anna materiale.

## Historie

Alt i antikken vart sandalar med tresole nytta, og i mellomalderen nytta folk eit slags tresko som vart kalla *patina* for å verne finare sko frå skitt og gjørme. Frå mellomalderen av kjenner vi til eigne laug for treskomakarar. Enkle tresko har vore nytta på landsbygda i Europa i fleire hundre år, og mange stader er dei framleis vanlege. Geta er tradisjonelle tresandalar frå Japan.

Tresko med overdel i lêr
## Produksjon av tresko i Noreg

Eik treskofabrikk på Moi produserer framleis tresko, og har eige fabrikkutsal. Sellevåg Treskofabrikk i Gulen kommune er ein freda og intakt treskofabrikk.

## Kjelder

* Store Norske Leksikon om tresko
* Strilen om Sellevåg Treskofabrikk Arkivert 2012-08-25 ved Wayback Machine.

## Bakgrunnsstoff

 Wikimedia Commons har multimedia som gjeld: **Tresko**
# Puyang

|  |
| --- |
| Puyang |
| prefektur |
|  |
| Land |  Folkerepublikken Kina |
| Areal | 4 271,16 km² |
| Folketal |  3 598 740 (2010) |
|  Puyang ﻿ / ﻿ |
|  Plasseringa av Puyang-prefekturet i Henan.

 Plasseringa av Puyang-prefekturet i Henan.

 |
| **Wikimedia Commons:**  Puyang |

**Puyang** (kinesisk skrift 濮阳; pinyin *Púyáng*) er eit byprefektur nordaust i provinsen Henan i det sentrale Kina. Byprefekturet ligg ved nordbreidda av Chang Jiang, og grensar i aust mot provinsen Shandong og i nord mot provinsen Hebei. Puyang har eit areal på 4 188 km² og hadde 3,6 millionar ibuarar i 2010.

Byprefekturet Puyang omfattar eitt bydistrikt (区 *qū*) og fem fylke (县 *xiàn*).

## Næring

Puyang ligg i eit område med naturressursar som olje, naturgass og kol. Førekomstane av olje og naturgass er særleg rike, og fleire store kinesiske petrokjemiske selskap har etablert seg i byprefekturet.

## Samferdsle

Riksveg 106 i Kina går gjennom området. Han går frå Beijing og er innom stader som Hengshui, Kaifeng, Ezhou på sin veg sør til Guangzhou i Sør-Kina.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Puyang» frå Wikipedia på engelsk, den 29. desember 2012.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Puyang Offisiell nettstad
# Dei 24 historieverka

'Biografiane til Lian Po og Lin Xiangru'. Grasskrift-kalligrafi av Huang Tingjian med eit utdrag frå *Shiji*, det første av Dei 24 historieverka.
**Dei 24 historieverka** (kinesisk skrift 二十四史, pinyin *Èrshísì Shǐ*, Wade-Giles *Erhshihszu Shih*) er ei klassisk samling kinesiske historiekrøniker som strekkjer seg så langt attende som skildringar av 3000-talet f.Kr. og fram til Mingdynastiet på 1600-talet. Dei omfattar samanlagt over 3 000 skriftrullar og er blitt laga på oppdrag av ulike herskarar gjennom hundreåra.

## Utvikling

Omgrepet, og grupperinga i 24 verk, stammar frå året 1775, det 40. regjeringsåret til Qianlong-keisaren. Det var på den tida at det siste verkte, som tok for seg Mingdynastiet, blei gjennomarbeidd. Dette året kom det òg ut ei samleutgåve med alle 24 verka.

Dei 24 verka tek tilsynelatande for seg kvart sitt dynasti (eventuelt kvar sin delperiode), men dei er ofte overlappande. Her finst opplysingar om veksten og falla til dynastia og om politikk, økonomi, militærvesen og kultur i dei. På systematisk vis skildrar dei dynastiovergangane, viktige personlegdomar, vitskap, teknikk, kunst, litteratur, inndelinga av landet i administrative einingar, lovgjeving og utanrikspolitikk.

## Systematikken til verka

Som regel består historieverka av tre delar:

1. Annalen (tradisjonell kinesisk 紀, pinyin *jì* tradisjonell kinesisk 紀, pinyin *jì*: ; : (kronologi)
2. Traktatar (tradisjonell kinesisk 誌, pinyin *zhì* tradisjonell kinesisk 誌, pinyin *zhì*: ; : ) (t.d. embetsordning, riksgeografi)
3. Biografiar (tradisjonell kinesisk 列傳, pinyin *lièzhuàn* tradisjonell kinesisk 列傳, pinyin *lièzhuàn*: ; : ) (som den mest omfangsrike og viktigaste delen)

## Dei 24 verka

| Verk | Forfattarar | Ferdigstilt år | Kategorisering |
| --- | --- | --- | --- |
| Shiji | Sima Qian | 91 f.Kr. | Dei fire tidlege historieverka (前四史) |
| Hanshu | Ban Gu | 82 |
| Sanguo Zhi | Chen Shou | 289 |
| Hou Hanshu | Fan Ye | 445 |
| Songshu | Shen Yue | 488 |
| Qishu | Xiao Zixian | 537 |
| Weishu | Wei Shou | 554 |
| Liangshu | Yao Silian | 636 | Dei åtte Tang-verka (唐初八史) |
| Chenshu | Yao Silian | 636 |
| Bei Qi-shu | Li Baiyao | 636 |
| Zhoushu | Linghu Defen | 636 |
| Suishu | Wei Zheng | 636 |
| Jinshu | Fang Xuanling | 648 |
| Nanshi | Li Yanshou | 659 |
| Beishi | Li Yanshou | 659 |
| Tangshu | Liu Xu | 945 |
| Jiu Wudaishi | Xue Juzheng | 974 |
| Xin Jiu Wudaishi | Ouyang Xiu | 1053 |
| Xin Tangshu | Ouyang Xiu | 1060 |
| Liaoshi | Toktoghan | 1345 | Dei tre yuan-verka (元末三史) |
| Jinshi | Toktoghan | 1345 |
| Songshi | Toktoghan | 1345 |
| Yuanshi | Song Lian | 1370 |
| Mingshi | Zhang Tingyu | 1739 |

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «De 24 historieverk» frå Wikipedia på bokmål, den 4. september 2020.*

## Litteratur

* Endymion Porter Wilkinson: *Chinese history: a manual*, Harvard-Yenching Institute monograph series, 0073-084X ; 52, 2000, Harvard University Press, ISBN: 0-674-00247-4
# Alkoholhaldig drykk

Klart brennevin (*Korn*) og mørkt øl (*Lüttje Lage*) blir drukke saman i ein tysk drikkekultur frå Hannover.
**Alkoholhaldig drykkar** eller **alkoholhaldige drikkar** er drikkevarer som inneheld (meir enn eit par promille av) alkoholen etanol. Til dagleg blir dei gjerne berre kalla «alkohol». Alkoholen i drykken er fremstilt ved gjæring eller destillering. Nokre vanlege typar alkoholhaldig drykke er øl, vin og brennevin.

Ein har laga alkoholhaldig drikke gjennom store delar av historia, og drikkane utgjer ein viktig del av mange kulturar. Samtidig kan drikkane føra til misbruk og avhengnad, og gjennom dette ei rekkje samfunnsproblem.

I store nok mengder vil alkoholhaldig drykk gjera den som drikk han, berusa. Dette kan føra til uheldig oppførsel, helseskader og samfunnsproblem. Alkoholdrikking i mengder som blir sett på som eit problem av samfunnet blir kalla alkoholmisbruk, medan fysisk avhengnad av alkohol blir kalla alkoholisme. På grunn av dette har bruk av alkoholhaldig drykk ofte vore omstridt, og drykken er ofte lovregulert eller forboden i ulike samfunn eller grupper.

## Norske drikkevanar

I Noreg vart det omsett alkoholhaldig drykk med til saman 4,9 millionar liter rein alkohol i første kvartal i 2006. I løpet av same periode drakk kvar innbyggjar over 15 år i snitt 1,32 liter rein alkohol, ei auke på 0,8 prosent i høve til fjoråret. Desse tala inkluderer ikkje heimeprodusert alkohol, turistimport eller smuglarvarer.

## Bakgrunnsstoff

* Fakta om alkohol Arkivert 2011-11-27 ved Wayback Machine. ved Helsedirektoratet
# De jure

**De jure** (opphavleg skrive *de iure*) kjem av latin og tyder «av rett/i følgje lova».
Skiljet de facto og de jure vert nytta når det er eit vesentleg skilje mellom den reint formelle rettstilstanden, og korleis det er i praksis.

Til dømes vert regjeringa i Noreg utpeikt *de jure* av Kongen, medan han *de facto* ikkje har hatt full råderett over utpeikinga sidan 1840-talet.

## Sjå òg

* De facto
# 264

|  |
| --- |
| < **264** > |
|  |
| 262 | 263 | **264** | 265 | 266 |
|  |
|

| Vid utKategoriar |
| --- |
| Fann ikkje kategorien *264* |

 |
|

| Vid ut264 i andre kalendrar |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Gregoriansk kalender | 264 *CCLXIV* |
| Ab urbe condita | 1017 |
| Armensk kalender | *I/T* |
| Kinesisk kalender | 2960 – 2961 ?未 – 甲申 |
| Etiopisk kalender | 256 – 257 |
| Jødisk kalender | 4024 – 4025 |
| Iransk kalender | 358 BP – 357 BP |
| Islamsk kalender | 369 BH – 368 BH |
| Hindukalendrar |  |
| - *Vikram Samvat* | 319 – 320 |
| - *Shaka Samvat* | 186 – 187 |
| - *Kali Yuga* | 3365 – 3366 |

 |

 |

## Hendingar

## Fødde

## Døde

**<<   200-talet   >>**
<< 200 | 201 | 202 | 203 | 204 | 205 | 206 | 207 | 208 | 209 | 210 | 211 | 212 | 213 | 214 | 215 | 216 | 217 | 218 | 219 | 220 | 221 | 222 | 223 | 224 | 225 | 226 | 227 | 228 | 229 | 230 | 231 | 232 | 233 | 234 | 235 | 236 | 237 | 238 | 239 | 240 | 241 | 242 | 243 | 244 | 245 | 246 | 247 | 248 | 249 | 250 | 251 | 252 | 253 | 254 | 255 | 256 | 257 | 258 | 259 | 260 | 261 | 262 | 263 | 264 | 265 | 266 | 267 | 268 | 269 | 270 | 271 | 272 | 273 | 274 | 275 | 276 | 277 | 278 | 279 | 280 | 281 | 282 | 283 | 284 | 285 | 286 | 287 | 288 | 289 | 290 | 291 | 292 | 293 | 294 | 295 | 296 | 297 | 298 | 299 >>
# Alkymi

*Alkymisten*, måleri av William Fettes Douglas.
**Alkymi** (arabisk *al-kimiya*) er ei nemning på ein vitskap i eldre tid, ein protovitskap som var forløpar for moderne kjemi. Ein alkymist blanda ulike stoff og utsette dei for varme og anna påverknad for å prøva å laga verdfulle ting som til dømes gull.

Alkymi har ikkje plass i moderne vitskap, men finst framleis i esoteriske kretsar og kan brukast som symbolspråk til dømes i den teoretiske psykologien.

## Historie

Side frå Ramon Llull sitt alkymiverk frå 1500-talet.
Gjennom mellomalderen dreiv alkymistane hovudsakleg med forsøk på framstilling av gull og kjærleiksdrykkar, med varierande hell. Tankar om at ein skulle kunna framstilla allereie kjente stoff, til dømes gull, ved å blanda andre stoff, er basert på Aristoteles' teori om at alle stoff i sin tur er oppbygde av dei fire elementa i ulike blandingar. Ved å blanda ulike stoff i rette forhold skulle ein kunna få fram kva som helst for andre stoff. Namnet på alkohol er ein arv frå alkymistane. Deira tankesystem bygde på ulike mengder av magi, platonisme, gnostisisme og andre no utdøydde samanblandingar av den materielle og andelege verda. Ei seigliva oppfatning var til dømes at varme var ein slags væske som fanst inni materien, og at brennbare stoff inneheldt eit særleg «eldstoff» kalla *flogiston*.

Alkymi har alltid vore populært i okkulte kretsar, og nådde ein topp på 1800-talet, då blant andre August Strindberg eigna seg til dette under sterk påverknad av Emanuel Swedenborgs tankar. Under eit eksperiment lykkast han å framstilla svovelkis av jern og svovel, og trudde han hadde framstilt ekte gull. Tanken vart teken opp av Carl Gustav Jung, som skreiv om individuasjonsprosessen med alkymien som symbolspråk og teorien om ein gjeven orden til all utvikling. Under Jungs påverknad har seinare alkymien på 1900-talet påverka nyreligiøse rørsler, men òg forskarar i ulike kulturvitskapar.

Sjølv om ein ikkje kunne sjå på alkymien som vitskap, gjorde alkymistar mange viktige tekniske oppfinningar, til dømes destillasjon, og dei oppdaga òg einskilde stoff som kvikksølv.

## Sjå også

* Dei vises stein
* Klassiske element
* Hermes Trismegistus og hermetismen
* Maria frå Alexandria
* Nicollas Flamel
* Rosencreuzarane

## Kjelder

«alkymi» i Nynorskordboka.

## Bakgrunnsstoff

* Virtual Alchemy library
* Alchemical writings
# 316

|  |
| --- |
| < **316** > |
|  |
| 314 | 315 | **316** | 317 | 318 |
|  |
|

| Kategoriar |
| --- |
| Fann ikkje kategorien *316* |

 |
|

| 316 i andre kalendrar |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Gregoriansk kalender | 316 *CCCXVI* |
| Ab urbe condita | 1069 |
| Armensk kalender | *I/T* |
| Kinesisk kalender | 3012 – 3013 ?亥 – 丙子 |
| Etiopisk kalender | 308 – 309 |
| Jødisk kalender | 4076 – 4077 |
| Iransk kalender | 306 BP – 305 BP |
| Islamsk kalender | 316 BH – 315 BH |
| Hindukalendrar |  |
| - *Vikram Samvat* | 371 – 372 |
| - *Shaka Samvat* | 238 – 239 |
| - *Kali Yuga* | 3417 – 3418 |

 |

 |

## Hendingar

## Fødde

## Døde

**<<   300-talet   >>**
<< 300 | 301 | 302 | 303 | 304 | 305 | 306 | 307 | 308 | 309 | 310 | 311 | 312 | 313 | 314 | 315 | 316 | 317 | 318 | 319 | 320 | 321 | 322 | 323 | 324 | 325 | 326 | 327 | 328 | 329 | 330 | 331 | 332 | 333 | 334 | 335 | 336 | 337 | 338 | 339 | 340 | 341 | 342 | 343 | 344 | 345 | 346 | 347 | 348 | 349 | 350 | 351 | 352 | 353 | 354 | 355 | 356 | 357 | 358 | 359 | 360 | 361 | 362 | 363 | 364 | 365 | 366 | 367 | 368 | 369 | 370 | 371 | 372 | 373 | 374 | 375 | 376 | 377 | 378 | 379 | 380 | 381 | 382 | 383 | 384 | 385 | 386 | 387 | 388 | 389 | 390 | 391 | 392 | 393 | 394 | 395 | 396 | 397 | 398 | 399 >>
# Leiar

Ein **leiar** er nokon som har makt over andre. Ein leiar kan sjølv ta makt og halda fast på henne, noko ein gjerne kallar ein tyrann eller diktator, eller kan ha fått makta: Anten demokratisk, gjennom arv, eller ved å bli utpeika.

Leiar kan òg syne til leiande materiale som tillet varmeleiing eller elektrisk straumgjennomgang.
# Jiuzhaigou fylke

|  |
| --- |
| Jiuzhaigou fylke |
| fylke |
|  |
| Land |  Folkerepublikken Kina |
| Areal | 5 287,68 km² |
| Folketal |  81 394 (2010) |
|  Jiuzhaigou fylke ﻿ / ﻿ |
|  Jiuzhaigou i Sichuan

 Jiuzhaigou i Sichuan

 |
| **Wikimedia Commons:**  Jiuzhaigou County |

 Jiuzhaigoudalen.
**Jiuzhaigou** (kinesisk 九寨沟县; pinyin: *Jiǔzhàigōu Xiàn*) er eit fylke i det autonome prefekturet Ngawa for tibetanarar og qiangfolk i provinsen Sichuan i Folkerepublikken Kina.

Fylket heitte tidlegare **Nanping** (forenkla kinesisk 南坪县, pinyin *Nánpíng Xiàn*). Det fekk det noverande namnet sitt i 1998 etter Jiuzhaigou, den naturskjøne dalen som ligg i fylket.

Administrasjonsbyen Nanping blei danna i 2013 ved ei samanslåing av Yongle by (永乐镇), Yongfeng byområde (永丰乡) og Anle byområde (安乐乡).

## Administrative einingar

**Storkommunar: Yongle (永乐镇), Zangzinang (漳扎镇);

**Kommunar: Anle (安乐乡); Baihe (白河乡); Baohua (保华乡); Caodi (草地乡); Daglang (大录乡); Guoyuan (郭元乡); Heihe (黑河乡); Lingjiang (陵江乡); Luoyi (罗依乡); Majia (马家乡); Shuanghe (双河乡); Wujiao (勿角乡); Xowa (玉瓦乡); Yongfeng (永丰乡); Yonghe (永和乡).

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Jiuzhaigou» frå Wikipedia på bokmål, den 29. august 2021.*

## Bakgrunnsstoff

* Offisiell nettstad

 Commons har multimedium som gjeld: **Jiuzhaigou fylke**
# Pingliang

|  |
| --- |
| Pingliang |
| byprefektur |
|  |
| Land |  Folkerepublikken Kina |
| Areal | 11 117,93 km² |
| Folketal |  2 068 033 (2010) |
|  Pingliang ﻿ / ﻿ |
| **Wikimedia Commons:**  Pingliang |

Plasseringa av Pingliang (gul) i Gansu
**Pingliang** (kinesisk: 平凉市; pinyin: *Píngliàng Shì*) er eit byprefektur aust i provinsen Gansu i den vestlege delen av Folkerepublikken Kina. Byprefekturet har eit areal på 11 325 km² og 2 068 033 ibuarar i 2010.

Byprefekturet Pingliang omfattar eitt distrikt (区 *qū*) og seks fylke (县 *xiàn*).

### Samferdsle

Riksveg 312 i Kina går gjennom området. Han fører frå Shanghai og endar på grensa mot Kasakhstan, og passerer mellom andre Suzhou, Nanjing, Hefei, Xinyang, Xi'an, Lanzhou, Jiayuguan og Urumqi.

## Kjelder

* *Denne artikkelen bygger på «Pingliang» frå Wikipedia på engelsk, den 19. august 2012.*

## Bakgrunnsstoff

 Commons har multimedium som gjeld: **Pingliang Offisiell nettstad